Tramp 2.0 özgargan Yaqin Şarqqa nimalar va’da qilmoqda?

Donald Tramp özining birinçi prezidentlik muddatdagi eng muhim yutuqlaridan biri sifatida Avraam kelişuvlarini körsatgandi. Bu kelişuvlar Isroilning Birlaşgan Arab Amirliklari, Bahrayn, Marokaş va Sudan bilan diplomatik aloqalarni normallaştirişini ta’minladi.

Avraam kelişuvlari 2.0 uçun markaziy vazifa Saudiya Arabistoni va Isroil örtasidagi munosabatlarni normallaştiriş bölişi mumkin. Tramp uşbu maqsadni özining yangi muddatdagi eng ustuvor vazifasi deb atadi. Hamas va Isroil örtasidagi tinçlik kelişuvi e’lon qilinganidan keyin, u şunday dedi: «Biz kelişuvlarni rivojlantiramiz va kengaytirişga kirişamiz».

Bu orzuni amalga oşirişga Jo Bayden ham intilib kelgan edi. Hamasning Isroilga hujumigaça Saudiya Arabistoni va Isroil örtasidagi munosabatlarni normallaştiriş masalasi faol muhokama qilingandi.

Ammo bu jarayonga Isroil va Hamas örtasidagi uruş va Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahuning Falastin davlatçiligi böyiça murosasiz pozitsiyasi tösqinlik qildi.

Netanyahu öz fikrini hozirgaça özgartirmagan. Uning hukumatidagi ayrim öta öng qaraşdagi millatçi siyosatçilar esa «ikki xalq uçun ikki davlat» formulasi haqida eşitişni ham istamaydi.

Tramp Isroil boş vazirini fikrini özgartirişga köndirişni xohlaydimi va buni amalga oşira oladimi — hozirça oçiq savol bölib qolmoqda. Saudiya bilan Isroil örtasidagi munosabatlarni normallaştiriş esa Yaqin Şarqdagi vaziyatni jiddiy özgartirişi mumkin.

2020 yilda imzolangan ilk Avraam kelişuvlari Falastin muammosini ança çetlab ötgan edi. Ammo bugun Saudiya Arabistoni bilan muzokaralarda falastinliklarning kelajagi masalasi hal qiluvçi ahamiyatga ega. Saudiyaning de-fakto hukmdori şahzoda Muhammad ibn Salmon bu masalada qat’iy va Falastin muammosini hal qilmasdan turib normallaşuv mumkin emasligini ta’kidlamoqda.

Şahzodaning yaqinda bergan bayonotlari uşbu masala böyiça kelişuv hozirça amalga oşişdan yiroq ekanini körsatadi. U Ğazoda yuz berayotgan voqealarni genotsid deb atagan va Falastin davlati barpo etilmasdan turib Isroil bilan diplomatik aloqalar örnatilmasligini yana bir bor aniq aytgan.

«Qirollik Falastinning Şarqiy Quddus poytaxti bölgan mustaqil davlatini yaratişga qaratilgan sa’y-harakatlarini davom ettiradi. Qirollik bu şaroitlarsiz Isroil bilan diplomatik aloqalar örnatmaydi», — deya ta’kidlagan şahzoda sentabr oyida.

Trampning 1.0 versiyasi Isroilning Şarqiy Quddus va Jölan tepaliklari ustidan suverenitetini tan olgan, şuningdek, AQŞ elçixonasini Quddusga köçirgan edi. U özini Isroilning eng yaxşi dösti deb atagan va 2020 yilda Falastin muammosi böyiça öz rejasini taqdim etgandi.

Uşbu reja Isroilning Yaqin Şarqdagi barça harakatlarini, jumladan, Ördun daryosining Ğarbiy sohilidagi anneksiyani qonuniylaştiriş va Quddusni Isroilning poytaxti deya e’lon qilişga qaratilgandi.

Bu reja Isroil tarafidan qöllab-quvvatlandi, ammo falastinliklar uni qat’iy rad etdi. Uşbu taşabbus Avraam kelişuvlari bilan almaştirildi, ammo Isroil anneksiya rejalaridan voz keçmadi.

2022 yildan beri Isroilda tarixdagi eng öta öng hukumat hukmronlik qilmoqda. Hukumat a’zolari Ğarbiy sohilning töliq anneksiyasi va Ğazoni qayta bosib oliş zarurligini oçiq aytmoqda. Tramp uşbu siyosiy intilişlarni qöllab-quvvatlaydimi yoki yöqmi — bu savol ham hozirça oçiq qolmoqda.

Trampning yaqindagi tayinlovlari orasida AQŞning Isroildagi bölajak elçisi Mayk Hakabi bor. U öz bayonotida Isroil suverenitetini Falastin hududlarigaça kengaytirişga qarşi emasligini aytib ötgan. Bu esa yangi ma’muriyatning Yaqin Şarqdagi siyosatini qanday amalga oşirişini yanada noaniq qiladi.

Ilgari özining «Aslida, «falastinlik» degan tuşunça mavjud emas», degan gapi bilan tanilgan Hakabi, tayinlanganidan söng, şunday dedi: «Albatta, Trampning ikkinçi ma’muriyati davrida Yahudiya va Samariya anneksiya qilinişi mumkin».

Ayrim ekspertlar va diplomatlar Tramp Ğarbiy sohilda Isroil ekspansiyasiga qarşi bölmasligi mumkinligini taxmin qilişmoqda. Şu bilan birga, u falastinliklarga 2020 yildagi tinçlik rejasiga qaytişni taklif qilişi mumkin.

«Trampning Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu bilan munosabatlari va uning yangi tayinlovlarining siyosiy pozitsiyalarini hisobga olgan holda — ular orasida AQŞning Isroildagi elçisi Mayk Hakabi va uning mudofaa vaziri Pit Hegset bor — AQŞ Isroilning Ğarbiy sohilni anneksiya qilişga yoki, kamida, uning katta qismini özlaştirişga yöl oçib berişidan xavotir kuçaymoqda», — deb yozadi Britaniyaning Chatham House tahlil markazi ilmiy xodimi, Yaqin Şarq böyiça ekspert Nil Kuilliam.

Yangrayotgan ayrim taxminlarga köra, Tramp falastinliklarga Puerto-Riko modeliga öxşaş avtonomiya taklif qilişi mumkin (Puerto-Riko — Karib dengizi mintaqasidagi AQŞning korporatsiyalaşmagan hududi). Trampning sobiq maslahatçisi Mayk Evans yaqinda bergan intervyusida ta’kidlaşiça, «tinçlik evaziga tinçlik» tamoyili asos qilib olinadi, «zamin evaziga tinçlik» emas. Bu kabi yondaşuv haqida AQŞning Isroildagi sobiq elçisi Devid Fridman ham öz kitobida yozgan. Bunday taklifga falastinliklar qanday munosabatda bölişini taxmin qiliş qiyin emas.

Davlat departamenti rahbari bölişi kutilayotgan Marko Rubio esa Bayden ma’muriyati davrida Ğarbiy sohildagi falastinliklarga hujum qilişda ayblangan isroillik köçkindilarga nisbatan joriy etilgan sanksiyalarni bekor qilişga va’da bergan. Şuningdek, u Tramp ma’muriyatini «Amerikaning eng Isroil tarafdori ma’muriyati» bölişini ta’kidladi. Ilgarigi Bayden ma’muriyati ham özini Isroil tarafdori deb bilgan: Bayden Isroilni qat’iy qöllab-quvvatlagan va özini sionist deb atagan. Ğazo uruşi boşidan beri AQŞ Isroilga 18 mlrd dollarlik qurol yetkazib bergan.

Trampga Isroilni qöllab-quvvatlaş va Netanyahuning ulkan intilişlari hamda özining asosiy maqsadi — Saudiya Arabistoni bilan kelişuvga erişiş örtasida muvozanatni saqlaşga töğri keladigan körinadi.

Siyosiy tahlilçi Nil Kuilliamning fikriça, Saudiya Arabistonining pozitsiyasi Isroilning Ğarbiy sohilni anneksiya qilişidan tiyilişini ta’minlaşda hal qiluvçi ahamiyat kasb etişi mumkin, ayniqsa, agar Tramp uçun normallaşuv eng katta mukofot bölsa.

«Tramp har qanday şaroitda kelişuv imkoniyatini köradi. Agar u muayyan turdagi Falastin davlatini taşkil qiliş evaziga normallaşuvga erişişi mumkin, deb hisoblasa, u bunga rozi böladi», — deydi Fransiya Milliy ilmiy tadqiqotlar markazi yetakçi ilmiy xodimi Alen Diyekoff.

Trampga Netanyahudan sovğa

Donald Tramp Oq uyga qaytişidan oldin Isroil va Hamas örtasida öt oçişni töxtatiş va asirlarni almaşinuvi böyiça kelişuvga erişildi. Ham amaldagi prezident Jo Bayden, ham yangi prezident Donald Tramp uşbu jarayonni öz yutuği sifatida baholaşdi.

Otaşkesim qança davom etişi haqida heç kim aniq ayta olmayapti, ammo Ğarb diplomatlari va ekspertlari birinçi bosqiç — 42 kunlik kelişuv muddatidan keyin uruş yangilanişi mumkinligidan xavotirda.

Bu kelişuv Bayden tomonidan may oyida taklif qilingan rejani aynan takrorlaydi. Aslida, uşbu rejani avvalroq Isroil ham ilgari surgandi. Biroq şu paytgaça kelişuv faqat qoğozda qolib kelgan. Ekspertlar fikriça, kelişuvga erişişda «Tramp effekti» hal qiluvçi omil bölgan.

«Bu kelişuvdan körinib turibdiki, Trampning yangi ma’muriyati — Isroilni zarur muvozanatlarga erişişga majbur qiliş uçun yetarli ta’sir kuçiga ega yagona tomon», — deydi Yevropa Xalqaro munosabatlar kengaşi katta ilmiy xodimi Hyu Lovatt.

Tramp va Netanyahu örtasida iliq munosabatlar mavjud, va köplab tahlilçilar fikriça, Isroil boş vaziri aynan Tramp qaytişini kutgan, söngra öt oçişni töxtatiş haqida e’lon qilgan.

«Netanyahu Trampga sovğa tayyorlamoqçi bölgani uçun Bayden prezidentligi davrida heç qanday qarorga kelmagan», — deydi fransiyalik tarixçi Vensan Lemir.

Tramp, öz navbatida, öt oçişni töxtatiş va asirlarni almaşiş böyiça kelişuv uning lavozimga kirişişidan oldin imzolanişi şartligini bir neça bor ta’kidlagan.

Kelişuvning köplab noaniq tomonlari mavjud. Ğazo kim tomonidan boşqarilişi, Hamas va Falastin ma’muriyatining kelgusi roli qanday bölişi noma’lum. Binyamin Netanyahu avvallari Ğazo ustidan nazoratni Falastin milliy ma’muriyatiga topşirişga qarşi çiqqan, boşqa isroillik siyosatçilar Ğazo ustidan töliq nazoratni Isroilga berişni talab qilişgan.

Frankfurtdagi Tinçlik muammolarini örganiş instituti (PRIF) ilmiy xodimi Eldad Ben Aaron Isroil va Hamas örtasidagi kelişuv haqida «Trampni şartnomaning mazmuni emas, uning borligi qiziqtiradi. U öz merosi va Nobel tinçlik mukofoti haqida öylaydi», — deya izoh berdi.

Kelişuvning uç bosqiçi ham amalga oşadimi, uruş yangidan avj oladimi va yangi ma’muriyat bu vaziyatda qanday yöl tutadi — hozirça noma’lum.

«Bugungi kelişuv Ğazodagi uruşni yakunlamaydi. Bu faqat 2-bosqiç doirasida amalga oşişi mumkin. Ammo 2-bosqiçga ötilsa-ötiladimi, bu köp jihatdan Tramp ma’muriyatining qat’iyatiga boğliq. Ular Isroilni uşbu bosqiçga majburlaşadi yoki uruşni yangidan boşlaşga ruxsat berişadi», — deydi Kaliforniya universitetining isroilşunoslik böyiça professori Dov Vaksman.

Buyuk Britaniyaning RUSI tahlil markazi Yaqin Şarq xavfsizligi böyiça eksperti H.A.Hellyyer yanada pessimistik fikr bildirdi.

«Birinçisi amalga oşiş arafasida. Agar amalga oşmasa, ajablanaman. Ammo 2- va 3-bosqiçlar faqat Tramp ma’muriyati isroilliklarga kuçli bosim ötkazgandagina amalga oşadi. Ammo bunday böliş ehtimoli juda oz», — deydi u.

Hellyyerning fikriça, bu kelişuv uruşni töxtatiş uçun emas, balki faqat asirlar almaşuvini ta’minlaş uçun yaroqli.

«Kelişuvni uruşni töxtatiş şartnomasiga aylantiriş mumkin, lekin bunga erişiş uçun Isroil Ğazo sektoridagi uruşni töxtatişi va öz harbiylarini çiqarişi kerak. Hozirça bunday ehtimol juda kam», — deya izohladi ekspert.

Isroilning Haaretz gazetasi yangi ma’muriyat uçun haqiqiy sinov kelişuvning 2-bosqiçi amalga oşiş muddati yaqinlaşganda kelişi haqida yozdi.

«Netanyahu va uning tarafdorlari ikkinçi bosqiçni buziş va uruşni töxtatiş majburiyatidan qoçiş niyatida ekanliklarini oçiq aytdi. Yangi AQŞ prezidenti kelişuv bajarilişini ta’minlab, asirlarning ozod qilinişi va uruşni töxtatiş kafolatlarini ta’minlaşi lozim böladi», — deya xulosa qiladi naşr.

Eron: bosim yoki böşaşiş va yana Saudiya Arabistoni

Trampning birinçi prezidentligi davrida Eron bilan yaqinlaşuv örniga maksimal bosim siyosati amalga oşirildi. U AQŞni Eronning yadroviy dasturi böyiça kelişuvdan çiqardi va Eronga qarşi qattiq sanksiyalar joriy etdi. Yaqin Şarq siyosatidagi yangi tayinlangan şaxslar, jumladan, Davlat kotibi Marko Rubio va Milliy xavfsizlik böyiça maslahatçi Mayk Uols, Eronga qarşi qattiq ritorikalari bilan tanilgan.

Isroil, öz navbatida, AQŞdan Eronning yadroviy obektlariga zarba berişga ruxsat söramoqda. 4 oktyabrda Tramp Baydenning Isroilga Eron tomonidan raketa hujumiga javob beriş böyiça bayonotiga munosabat bildirib, şunday degan edi: «Avvalo, yadroviy obektlarni yöq qiliş kerak, qolgani haqida keyin öylaş mumkin».

Isroil harbiylari yangi zarba rejalarini işlab çiqmoqda va Trampning Baydendan farqli ravişda bunday operatsiyaga qarşi çiqmasligiga umid qilmoqda.

Tahlilçilar Trampning Eronga nisbatan maksimal bosim siyosatiga qaytişni istaşi haqida gapirmoqda. Tramp Eronning yadroviy qurol yaratişining oldini olişni özining asosiy maqsadi deb köp bor ta’kidlagan.

Sönggi yil davomida Eronning mintaqaviy ta’siri sezilarli darajada kamaydi. «Hizbulloh» yetakçilari yöq qilindi, Suriyadagi asosiy ittifoqçi Başar Asad ağdarildi. Biroq, Eron Iroqdagi siyosatga hamon ta’sir ötkaza oladi va mintaqada ta’sir riçaglariga ega, şuningdek, Yamandagi husiyçi ittifoqçilari orqali Isroilga raketa hujumlari amalga oşirmoqda va Qizil dengizda savdo kemalariga hujum qilmoqda.

Tramp ma’muriyati, ehtimol, Eron rejimiga bosim ötkazib, yangi muzokaralarga majbur qilişga harakat qiladi. Biroq, bunday yondaşuvdan közlangan asosiy maqsad rejimni özgartiriş emas, balki Isroil xavfsizligini ta’minlaş va Eronning yadroviy qurolga ega bölişining oldini oliş bölişi mumkin.

Biroq, Tramp şu bilan birga, Eron bilan yangi kelişuvga erişiş ehtimoli haqida ham köp bora işora qilgan.

«Biz kelişuvga erişişimiz kerak. Aks holda bu juda oğir oqibatlarga olib keladi», — degan edi Tramp sentabr oyida Eronning yadroviy dasturi haqida.

Siyosatçilar va tahlilçilar Trampning Eron siyosatidagi ikkinçi bosqiçida uşbu ziddiyatli yondaşuv qanday amalga oşişini kuzatişmoqda. Unga qaramay, Trampning Eron siyosati bir tomondan bosim, ikkinçi tomondan muzokara imkoniyatlarini özida mujassamlaştirişi kutiladi.

2024 yil noyabrda Donald Tramp tomonidan hukumatning samaradorlik departamenti rahbari etib tayinlangan Ilon Mask Eronning BMTdagi doimiy vakili Amir Said Iravoni bilan uçraşdi. New York Times gazetasi ma’lumotlariga köra, uçraşuvda Eron va AQŞ örtasidagi munosabatlarni yumşatiş yöllari muhokama qilingan.

Eronning oliy rahbari oyatulloh Xominaiy avgust oyida AQŞ bilan muzokaralar boşlaş ehtimolini tilga olgandi. Parij siyosiy fanlar instituti (Sciences Po) professori Kevan Ğafoitiy şunday deb yozadi: «Har qanday imkoniyatni körib çiqiş zarur — mojarolardan to muzokaralarga yoki yangi Eron-AQŞ kelişuvigaça».

Ekspertlar fikriça, Trampning Yaqin Şarqdagi siyosati özining 2017–2021 yillar davomidagi tamoyillarini davom ettirişi mumkin: mintaqaga yangi uruşlarning oldini oliş va asosiy raqib — Xitoyga e’tibor qaratiş.

Trampning birinçi prezidentligi davrida Fors körfazidagi davlatlar, ayniqsa Saudiya Arabistoni, Eronga nisbatan qattiq bosim va maksimal sanksiyalar siyosatida AQŞni qöllab-quvvatlagan. Ular Eronni asosiy duşman va mintaqaviy xavf deb hisoblaşgan. 2020 yilda Tramp buyruği bilan Eron generali Qosim Sulaymoniy öldirilişi ham uşbu davlatlar tomonidan quvvatlandi.

Bundan farqli ravişda, 2023 yilda Xitoy vositaçiligida Saudiya Arabistoni Eron bilan diplomatik aloqalarni qayta tiklaş böyiça kelişuvga erişdi. Şuningdek, Bahrayn ham Eron bilan diplomatik aloqalarni qayta tiklaş ehtimoli haqida bayonot berdi.

Hozirgi vaziyatda Saudiya Arabistoni avvalgiday Eronga qarşi keskin siyosatni qöllab-quvvatlamasligi mumkin, deb hisoblaydi ekspertlar. Şu bois, Tramp ma’muriyatining Eronga nisbatan yanada bosim ötkaziş siyosati ötmişdagidek qöllab-quvvatlanişi ikkilanadigan masala bölib qolmoqda.

Saudiya Arabistonining de-fakto yetakçisi Muhammad ibn Salmon (Ğarbda MBS qisqartmasi bilan maşhur) mamlakatning «2030-yil nigohi» megaloyihasi orqali Saudiya kelajagini qayta qurişga intilayotgan davrda mintaqaviy beqarorlik uning rejalarini qiyinlaştirmoqda. Uşbu dastur neftga bölgan qaramlikni kamaytiriş, turizm va sportni rivojlantiriş kabi ijtimoiy va iqtisodiy islohotlarni öz içiga oladi.

Texas universiteti xalqaro munosabatlar bölimi professori Gregori Gauze öz tahliliy maqolasida «Eranning yakuniy maqsadlariga hali ham şubha bilan qarayotgan ibn Salmon hozirda Tehronga nisbatan «maksimal bosim» siyosatidan butunlay farqli siyosat yuritmoqda», deb yozgan.

2019 yilda Saudiya neft obektlariga qilingan hujumlarda Saudiya Arabistoni Tehronni aybladi. Hujumlar uçun mas’uliyatni husiyçilar zimmasiga olgan bölsa-da, Saudiya uşbu hodisada Eronning bevosita iştirokini körsatgan. Donald Tramp öşanda bu hujumlarga qarşi qöşma harbiy çoralar körişdan boş tortgan va Eronga qarşi şundoq ham qat’iy sanksiyalarni kuçaytiriş bilan çeklangan.

Öşandan beri Fors körfazidagi davlatlar mintaqaviy xavfsizlik va aloqalarni mustaqil tarzda yölga qöyiş zaruratini tuşunib yetişdi.

Trampning jamoasi duç kelişi mumkin bölgan muammolardan yana biri — agar Tramp öz saylovoldi va’dalarini bajarib, AQŞda neft qazib olişni sezilarli darajada köpaytirsa, Fors körfazidagi işlab çiqaruvçilarga işlab çiqariş hajmlarini oşiriş imkoniyati çeklanadi. Bu esa narxlar pasayişiga olib kelişi mumkin.

Trampning diplomatik urinişlari arab monarxiyalari tomonidan tuşunilişi mumkin bölsa-da, uning iqtisodiy siyosati Saudiya va boşqa körfaz davlatlari uçun qöşimça muammolarni keltirib çiqarişi ehtimoli yuqori.

Yangi Suriya

Donald Trampga Asadlar sulolasi ortiq humronlik qilmaydigan yangi Suriya meros qoldi. Ilk prezidentlik muddatida Tramp Suriyadan Amerika qöşinlarini olib çiqişni e’lon qilgan bölsa-da, bu mamlakat şimoli-şarqida hamon AQŞning taxminan 2 mingga yaqin harbiylari qolmoqda. Şu bilan birga, Suriya hanuz Amerika sanksiyalari ostida va Başar Asadni ağdargan «Hay’at Tahrir aş-Şom» harakati hamon AQŞning terrorçi taşkilotlar röyxatida turibdi.

Yangi ma’muriyat uçun Suriyadagi eng katta boşoğriq — «Iroq va Şom islom davlati» qayta tiklanişining oldini oliş. 2019 yilda AQŞ qöşinlari qurollangan kurdlar bilan birgalikda uni yenggan bölsa-da, hali ham mintaqa murakkabliklardan xoli emas.

AQŞ hozir asosan kurdlardan iborat Suriya demokratik kuçlarini qöllab-quvvatlaydi, ular mamlakatdagi neft hududlarini nazorat qilişmoqda. Turkiya esa Suriya milliy armiyasini qöllab-quvvatlab, kurdlarga qarşi kuraş olib bormoqda.

Qolaversa, Suriya hududida AQŞning ikki ittifoqçisi Isroil va Turkiya ham ziddiyatga borişi mumkin.

Tramp bu ziddiyatlar haqida gapirib, AQŞ hukumatiga mojarolarga aralaşmaslikni maslahat bergan: «Bu bizning jangovar kuraşimiz emas. Ular öz qoidalari böyiça öynaşsin».

Biroq ekspertlar Suriyadagi vaziyatni çetlab ötişning iloji yöqligini ta’kidlaşmoqda. Agar AQŞ mintaqani tark etsa, Rossiya va Eron qaytib kelib, öz ta’sirlarini tiklaşga urinişadi. Qolaversa, kurdlarning holati yomonlaşişi va IŞIDning tiklanişi ehtimoli mavjud.

Yaqin Şarq instituti rahbari Pol Salem bu borada şunday yozdi: «Agar AQŞ Suriyani e’tiborsiz qoldirsa, bu mintaqadagi barqarorlikka jiddiy xavf tuğdiradi».