“Özbekfilm” yoki “Basmaçfilm” – sovet davri tarğiboti qanday olib borilgan?
|01:00 / 28.02.202525 97711 min
Sovet davrida “Özbekfilm” haqida gap ketganda hatto moskvalik ijodkorlar uni kinoya bilan “Basmaçfilm” deb ataşardi. Bu bejizga emasdi. Ittifoqning boşqa respublikalarida joylaşgan kinostudiyalar turli mavzularda filmlar suratga olib yurgan paytda “Özbekfilm”da asosan “bosmaçi”larni qoralab film işlangan.
Tarix sahnida 74 yil umr körgan sovet davrida davlat tomonidan juda kuçli tarğibot olib borildi. Odamlarni puç ğoyalarga işontiriş uçun yolğonlar uqtirildi, tarix buzib körsatildi.
Ayniqsa, XX asrning ikkinçi yarmida televideniye va kino sanoati rivojlangandan söng yolğon tarğibot uçun keng imkoniyatlar paydo böldi.
Öşangaça tarixni soxtalaştiriş uçun adiblardan, tarixçilardan foydalanilgan bölsa, keyinroq butunlay yolğondan iborat filmlar işlanadigan va televideniyeda bot-bot körsatiladigan böldi.
KGB va “MVD”ning “ijod”dagi raqobati
1960-70 yillarda SSSRda Içki işlar vaziri Nikolay Şçyolokov va Davlat xavfsizlik qömitasi (KGB) rahbari Yuriy Andropov bir-biriga teskari bölib qoladi.
Şundan söng ularning har ikkisi turli adiblarni yollab biri militsiyaning, ikkinçisi KGB xodimlarining “şarafli” xizmati haqida asarlar yozdiradi.
Andropov, Brejnev va Şçelokov
nnm.me
Ular bu bilan çeklanib qolmaydi va rejissyorlarga har ikki sohani uluğlab filmlar suratga oldiradi.
Şçyolokovning buyurtmasi bilan suratga olingan filmlarda militsionerlar jasur, heç narsadan tap tortmaydigan insonlar sifatida tasvirlanadi.
Andropov suratga oldirgan filmlarda esa KGB xodimlari, turli razvedkaçilar “supermen” qiyofasida gavdalantiriladi.
Uzoqqa bormaylik, “Bahorning ön yetti lahzasi” filmini köpçilik tomoşa qilgan. Köp qismli mazkur filmda sovet razvedkaçisi Ştirlitsning misli körilmagan qahramonliklari hikoya qilinadi.
Ana şu film Yulian Semyonovning “Bahorning ön yetti lahzasi” nomli romani asosida suratga olingan. Adib uşbu romanni aynan KGB rahbariyati buyurtmasi bilan yozgan.
Mavzuga oid
Yulian Semyonov
culture.ru
Adib Tohir Malik Yulian Semyonov va uning asarlari haqida şunday yozadi:
“Yetmişinçi yillarda “Drujba narodov” jurnalida hikoyam bosildi. Minnatdorçilik bildiriş uçun tahririyatga kirgandim, Yulian Semyonovning “Bahorning ön yetti lahzasi” romanini sovğa qilişdi.
Şu kitobni öqib ketarman deb samolyotda emas, poyezdda qaytişga qaror qildim. Keyin bu işimdan afsuslandim. Çunki kitobning 20 betini zörğa öqidim. Asar roman deyilgani bilan badiiylikdan ança yiroq edi. Kinosini körsa bölarkan-u, kitobni öqiş mumkin emas ekan. Keyingi safar Moskvaga kelganimda bu haqda Medvedevga fikrimni aytdim. Şunda u alam bilan ba’zi narsalarni gapirib berdi.
Yulian Semyonov deganlari KGB idorasi bilan yaqin aloqada bölgani uçun arxivdan asarlar uçun ma’lumot oliş oson ekan. U atrofiga 5-6 nafar iste’dodli yoş yozuvçilarni töplab, asar nima haqda bölişini aytib, arxivdan olgan ma’lumotlar bilan taniştirarkan. Şunday qilib “asar”ning bir bobini Petya, ikkinçisini Vasya, öninçisini Katya yozib berarkan. Söng Semyonovning adabiy kotibi bu boblarni bir-biriga “ulab, yamab” çiqqaç “quroq” roman paydo bölarkan”.
Aka-uka Vaynerlar
Babr24
Şçyolokov boşçiligidagi IIV aka-uka Arkadiy va Georgiy Vaynerlar bilan hamkorlikda işlagan. Vaynerlar aynan IIV rahbariyatining buyurtmasi bilan militsiya xodimlarining olamşumul qahramonliklari haqida asarlar yozib bergan. Keyin öşa asarlar asosida filmlar suratga olingan.
Özbekfilm – “Basmaçfilm”
Boşqa ittifoqdoş respublikalar qatori, bunday işlar Özbekistonda ham bölgan. Respublikadagi yagona kinostudiya – «Özbekfilm»da asosan sovet tarğiboti uçun filmlar suratga olingan.
Tohir Malik özining “Pörtanali ummonda suzar hayot qayiği” deb nomlangan asarida Komil Yaşinning “Hamza” romani haqida söz yuritib şunday yozadi:
“Özbeklardan otaşin inqilobçi yetişib çiqqanini körsatiş uçun “Olovli yöllar” deb nomlangan köp qismli film işladilar. Ming afsuski, bu işni eng mohir rejissyor Şuhrat Abbosov amalga oşirdi. “Toşkent non şahri”ni suratga olgan mahoratli kinoijodkor uçun bu yaraşmadi.
Film tölaligiça Butunittifoq televideniyesida tantana bilan namoyiş etildi. Özimizdagi san’atşunoslar maqtaşdi, sovet ittifoqi tarixidan xabardor barça ziyolilar esa ustimizdan kulişdi. Bu tomoşa “Özbekfilm” emas, “Yolğonfilm” mahsuloti edi. Doimiy ravişda bosmaçilarni qoralab film işlayvergani uçun “Özbekfilm”ni “Basmaçfilm” deb ataş rasm bölgandi”.
Tohir Malik “Özbekfilm”da suratga olingan “Olovli yöllar” haqida yozar ekan, uning ijodkorlari filmni boşdan oyoq yolğon bilan töldirganini va bu işi bilan odamlarning nafrati va kulgisiga qolganini yozadi:
“Yolğonga asoslangan bu tomoşada bir voqea bor: Hamzaning rus xotini homilador böladi. Özbek ayollari uni örab olib, qiynaşadi. Bu fojiani körib dahşatdan seskanib ketdim. Dahşat özbek ayollarning zulmida emas, dahşat yolğonning ekranda bu qadar uyatsizlarça aks etişida edi. Nahot bu nodon ijodkorlar millat şa’niga balçiq çaplayotganini anglamagan?”
Hamzaning hayoti haqida olingan köp seriyali bu filmda yolğonlar şu bilan tugab qolmaydi. Film “ijodkorlari” Hamzani hind yozuvçisi Rabindranat Thakur bilan ham uçraştirişadi.
"Olovli yöllar" filmidan kadr
Tohir Malik filmdagi bu yolğonga şunday munosabat bildiradi:
“Dunyodagi eng mohir kazzob ham yolğon törini bular kabi ustalik bilan töqiy olmaydi. Moskvaning “Çapayev”, “Koçubey”, “Razvedkaçining jasorati” kabi filmlarida ham töqima bölgan. Lekin uning ijodkorlari xalqni yolğonga işontira olişgan. Keyinçalik yaratilgan “Bahorning ön yetti lahzasi”, “Qiliç va qalqon” kabi filmlarga ham odamlar işonişdi. Lekin “Hamza”dagi ssenariy ham, rejissura ham aktyorlarning ijroçilik mahorati sayozligi va pastligi uçun “rasvofilm” degan martabadan özgaga erişmadi. Özingiz öylab köring. Hamza buyuk Rabindranat Thakur bilan uçraşsa, unga inqilobiy ğoyalardan “va’z” öqisa?! Tağin ham “Yolğonçifilm”da insof bor ekan, biz Hamza Thakurga “komfirqa a’zosi” degan guvohnoma yozib berarmikan, deb kutuvdik...”
Özbekfilm sovet tarğiboti uçun işlar ekan, birgina Hamza haqidagi butunlay yolğon va böhtonlardan iborat “Olovli yöllar” filmi bilan çeklanib qolmaydi.
Undan avvalroq suratga olingan “Mahallada duv-duv gap”, “Yor-yor” va boşqa köplab filmlar aynan sovet tuzumi tarğiboti uçun suratga olingandi.
“Özbekfilm”ning aksariyat hollarda sovet tarğiboti uçun işlaşini juda köpçilik bilardi. Biroq bu haqda sovet davrida oğiz oçib bölmasdi.
Taniqli şoir Muhammad Yusufning “Özbekfilm”ga” deb nomlangan şe’ri bor. Bu şe’r qaçon yozilgani haqida ma’lumot topa olmadim. Biroq taxminimça, sovet davrining oxirroqlarida yozilgan.
Şoir unda şunday yozadi:
Unvonlar jaranglab unvonga tegdi,
Dimoqlar yuksalib osmonga tegdi.
“Özbekfilm, çöpçaging jonga tegdi,
“Özbekfilm, çöpçaging jonga tegdi...
Ştirlitsni mukofotlamoqçi bölgan Brejnev
Şu örinda bir ma’lumotni keltirib ötişni joiz deb bildim. Yulian Semyonovning “Bahorning ön yetti lahzasi” asari çop etilganda unça ommalaşmagan. Çunki Tohir Malik ta’kidlaganday uni durust asar deb bölmasdi.
Videodan kadr,
YouTube Muslimaatuz
Biroq şu roman asosida suratga olingan köp qismli “Bahorning ön yetti lahzasi” filmi televideniyeda namoyiş etilgandan söng asar ham, yozuvçining özi ham maşhur bölib ketadi. Çunki aslida hayotda umuman bölmagan odam haqidagi film juda işonarli qilib işlangandi.
Öşanda Ştirlitsning dovruği hatto mamlakat rahbari Leonid Brejnevgaça yetib boradi va u sovet josusini orden bilan mukofotlamoqçi ham böladi. Şunda unga sekingina Ştirlits öylab topilgan obraz ekanini şipşitişadi.
KGB bilan hamkorlikning aççiq yakuni
KGB bilan hamkorlikning oxiri ayançli tugaydi. 1990 yilda 59 yoşli yozuvçi yurak xurujiga uçraydi. Öşanda uning yonida BBS muxbiri Oliviya Lixtenşteyn bölgan. Adibni şifoxonaga olib borişganda ikkinçi marta yurak xurujiga uçraydi. Bunga ikki nafar qora kiyimli şaxs esa u yotgan palataga kirgani sabab bölgan.
Yulian Semenov
oz.by
Hodisa guvohlari öşa ikki kişi KGB xodimlari bölgani va adib ularni körib juda qörqqanini aytişgan. Öşandan söng Yulian Semyonov uç yil töşakka mixlanib qoladi va 1993 yilda vafot etadi.
Keyinçalik adib birinçi yurak xurujini ham KGB xodimlari tufayli olgani haqida gaplar tarqaladi. KGB bir muddat uning yonida bölgan Oliviya Lixtenşteynni ta’qib qiladi. Biroq 1991 yilda SSSR parçalanib ketgaç BBS muxbirini tinç qöyişadi.
Yulian Semyonov vafot etgunça nega KGB xodimlaridan bunçalik qattiq qörqqani sababini aytmaydi. Keyinçalik yaqinlari uni KGB “öldirganini” aytib çiqişadi. Ha, sovet xavfsizlik xizmati bilan “hamkorlik” har doim ham xayrli yakun topavermagan.
