“Korrupsiya baribir yöqolmaydi degan könikiş paydo bölib qoldi” - ekspertlar bilan suhbat
|21:53 / 08.03.202518 659
Nima uçun özbek amaldorlari haşamatni yaxşi köradi? Davlat xizmatçisining daromadlarini deklaratsiyalaş muammoga yeçim böladimi? Nega prezident korrupsiyaga qarşi kuraşiş umummilliy masala ekanini aytdi? Korrupsiyaga töla barham beriş uçun nimalar qiliş kerak? Kun.uz navbatdagi katta suhbatda şu kabi savollar tahlil qilindi
“Korrupsiyani yengiş uçun birinçi navbatda uning ortiqça haşamat va dabdaba degan “öq ildizlarini” quritişimiz şart”. Bu – kuni keça prezident boşçiligida ötgan yiğilişdagi tezislardan biri.
Kun.uz korrupsiyaviy masalalar, xususan, özbek amaldorlari nima sabab haşamatga öçligi haqida suhbat taşkil qildi. Unda inson huquqlari faoli Abdurahmon Taşanov, korrupsiyaga qarşi kuraşişda xalqaro ekspert Qodir Quliyev hamda Korrupsiyaning oldini oliş va “komplayens-nazorat” tizimini joriy etiş boşqarmasi boş inspektori Azamat Ergaşev iştirok etib, öz tahlillari bilan bölişişdi.
– Şavkat Mirziyoyev ötkazgan yiğilişda ayrim rahbarlar kamtarona turmuş tarzi bilan namuna böliş örniga, soxta qadriyatlar asiriga aylanib, noqonuniy daromad topişga intilayotgani haqida gapirildi.
Aslida xalq xizmatçilari qanday namuna bölişi kerak? Nega biz avtobus, metroda yurgan biror hokim, vazir yoki boşqa bir davlat mansabdorini körmaymiz?
Abdurahmon Taşanov: Bilasizmi, Dilşoda, mana şu savolga bir yuz birinçi marta javob berişim, çunki har doim şunaqangi savollar şabloni ommaviy axborot vositalarida takrorlanadi va korrupsiyaga qarşi kuraşiş qanaqadir bir moda haftaligiga öxşagan narsa bölib qoldi. Çunki doim tadbirlar ötkaziladi, keça prezident ham uni ta’kidlab ötdilar. Keçagi yiğiliş menga qaysi tomondan ta’sir qildi, vaziyat kritik nuqtaga yetib kelganini prezidentning özlari tan oldi, kerak bölsa jamoatçilikka va nodavlat taşkilotlariga murojaat qildi, ya’ni ular yordamga çaqirildi. Şu paytgaça hukumatning iddaolarida “biz özimiz yengamiz, biz özimiz kuraşa olamiz” degan narsa bor edi va haligi kasalning muddati ötib ketib qoldi, ya’ni biz kritik momentga keldik.
Endi “özi idealda qanday bölişi kerak?” degan savol ming yillardan beri keladi, boşida savolga faylasuflar javob bergan, undan keyin jamiyatşunoslar va boşqalar [töxtaldi]. Endi bugunga kelib samaraga qaraydigan bölsak, odatda xalq oldida hisobdor bölgan öşa amaldorlar rivojlangan Yevropa mamlakatlari, mana, endi bu yerda köproq şu bolqon mamlakatlarni misol keltiraman, öşalarning amaldorlariga öxşagan doimiy ravişda nazoratdagi odamlar, ya’ni davlat xizmatçilari bölişi kerak. Endi Özbekistonda yaqin yillarda bunaqa böladimi, bölmaydimi, yoki yöq, juda bahsli masala. Hamma har xil yondaşadi, juda skeptik yondaşuvçilar ham bor, juda bir haligi optimizm bilan yondaşuvçilar ham bor.
Mavzuga oid
12 min
Biz göyoki keyingi beş yil, ön yilda biz korrupsiyani yengib ötamiz degan fikrlar ham bor. Lekin yengib ötişga men yaqin yillarda işonmayman, sababi bu faqat hukumatning, davlatning harakatlari bilan emas, balki mental xususiyatlar bilan ham jamoatçilikning korrupsiyaga bölgan könikmalari bilan ham qöşilib ketgan. Biz mana, korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligi bilan birgalikda viloyatlarda seminarlar ötyapmiz, öşa seminar maşğulotlarini nodavlat taşkilotlarining liderlariga ötyapmiz. Suhbatda şuni sezdikki, ularda ham qanaqadir korrupsiyaga könikma borga öxşaydi, ular ham xuddi “korrupsiya baribir yöqolmaydi” degan bir tan beriş borga öxşaydi.
Demak, nodavlat taşkilotlarning liderlari şunaqa kayfiyatda bölsa, siz oddiy odamlardagi öşa kayfiyatni bilavering. Agar jamiyatda korrupsiya bilan murosa böladigan bölsa, buni yengiş juda qiyin. Bu ölayotgan odamning hayotga intilişiga qaraşiga öxşagan narsa-da. Ya’ni agar bizning jamiyatimizda oldinga işonç bölsa, bizning jamiyatimizda korrupsiyani yengişga işonç bölsagina oldinga yurişimiz mumkin, aks holda boyagi bergan “rahbar aslida qanday bölişi kerak?” degan savol baribir kun tartibidan tuşib qolaveradi. Men yana takror aytaman, vaziyat kritik bölgani uçun prezident jamoatçilikni yordamga çaqirdi, bu albatta, öşa hukumatning mavqeyiga, tutgan darajasiga “minus” bölişi mumkin, çunki eplay olmadi. “Şu sabab jamoatçilikni yordamga çaqiryapti” degan narsa.
Masalan, çetdagi ğalamislar ustimizda kulişi ham mumkin, “mana, davlat özi eplay olmaganidan endi nodavlatlarni çaqiryapti” degandek, lekin umummilliy masala ekanini prezident juda töğri qöydi va bu bizni juda ham ilhomlantirdi.
Qodir Quliyev: Hamkasbimizning barça aytgan gaplariga qöşilaman, endi bu yerda hozir transport vositalari haqida gapirsangiz, fakt bilan gaplaşamiz. Yaqinda özimizning Özbekistondagi mansabdor şaxslar, davlat xizmatçilari bilan Yevropaga birga safarga borganimizda infratuzilmasi rivojlangan davlatlarda böldik. Masalan, taksida 40 daqiqada boriladigan joyga biz 17 daqiqada avtobusda boryapmiz. Hamma imkoniyat oddiy maşina bilan emas, jamoat transporti bilan borişga yaratilgan. Men nima demoqçiman, Özbekistonda avvalambor [amaldorlarning] jamoat transportida borişi kerak degan fikrlarga qarşiman, çunki hali bu rivojlanmagan va öziga xos özimizning ijtimoiy imijimiz böladi. Har bitta mansabdor şaxsning psixologik ijtimoiy unikalligi böladi.
Lekin nima sababdan mansabdor şaxslar korrupsiyaga qöl uryapti deyilganda, bunda korrupsiyani 2 xil köriş mumkin. Iqtisodiy jinoyat yoki axloqiy jinoyat sifatida köriş mumkin. Kriminologiya nuqtai nazaridan olsak, jinoyat uçburçagi bor: imkoniyat, moliyaviy bosim va ratsionallik. Imkoniyat va ratsionalizatsiyaga kelsak, har bitta jinoiy harakat yoki oddiy işxonaga keç keliş, reglamentga e’tibor bermasdan içki qoidalarni buzişga kelsak, bu yerda endi ijtimoiy-psixologik [keyslar rol öynaydi]. Özbekiston Xalqaro mehnat taşkilotining kamida 10 ta konvensiyalarini ratifikatsiya qilgan. Deyarli har bittasida xodimlar haftasiga qirq soatdan köp işlaşi mumkin emas deyilgan.
Demak, de-yure bu yerda mumkin emas, davlat xizmatçisi va mansabdor şaxslar sakkiz soatdan ortiq işlab, bemalol işlab uyga borib telefonni öçirib, özining hayoti uçun vaqt ajrata olişga haqqi bormi? Endi buni de-fakto muhokama qilaylik. Ikkinçidan, har bitta mansabdor şaxsga hayotini yetarli darajada oylik ololyaptimi? Uçinçidan, mansabdor şaxs ham inson, qöpol qilib aytganda, ularning 50 foiz umri iş beruvçi tomonidan öğirlanyapti. Nimaga, sababi bir kunda 16 soat bölyapti, 8 soat tavsiya qilingan dam oliş vaqti. Tizimli buziliş bölyapti, soğliqqa zarar yetyapti.
Mana şu yerda bilvosita va bevosita hujum boşlanadi. Bu qanday böladi? Mansabdor şaxsmi, davlat xizmatçisi böladimi, unga öz hayotining 50 foizini ajratib, implementatsiya qilişga, döstlari, oilasi, yaqinlari bilan özining hayotiga vaqt ajratib yaşaşiga imkoniyat berilmadimi, u nafaqat korrupsiya, işxonaga keçikib boriş, içki komplayens tizimlariga e’tibor bermaslik – şunday buzilişlar köp bölişni boşlaydi. Mana şu nuqtai nazarda nazaridan kuraş olib boriş Özbekistonda hali rivojlanmagan, biz faqat tizimli kuraşyapmiz, ya’ni komplayens tizimi bor, monopol kuçni kamaytiriş, bu qisqa muddatli kuraşiş. Samarali bölişi mumkin, lekin uzoq muddatda odob-axloq prizmasidan kuraş olib boriş sust.
Men 8 soatdan köp, 9-10 soat işlaşim ixtiyoriy qöşimça tölov qilinişi kerakligi bilan boğlayapman. Qöpol qilib aytyapman, lekin patriotizm hissi bor, bu inson qadr-qimmatiga tayangan şaroitlar bilan bölişi kerak.
– Azamat aka, menimça yiğilişdagi eng asosiy figurant agentlik böldi, eng köp tanqidga uçragan ham agentlik. Şu yuzasidan savol bermoqçiman, nima sabab rostdan ham Korrupsiyaga qarşi kuraş agentligi faqat statist taşkilotga aylanib oldi?
Azamat Ergaşev: Haqiqatan ham biz, jamiyatimiz, davlatimiz uçun eng oğriqli muammolardan biri bölgan korrupsiya masalasi Abdurahmon aka aytgandek kundalik tarzimizga aylangan, biz qaysidir ma’noda uç ming yillik davlatçilikka ega bölsak, bu bizda “qadriyat” sifatida şakllangan. 2-3 ming yillik qonimizga kirgan “qadriyat”ni sindiriş 3-4, 10 yilda amalga oşmaydi, şu 2001 yilda Boş prokuratura huzuridagi departament oçilganda, biz Amerikaga borib şu sohaga yaqin bölgan ekspertlar bilan gaplaşganimizda ular ikkita narsa haq dedi: “biri ölim, biri soliq, inson ölimdan, soliqdan qoçib qutula olmaydi”, deyişdi. Biz uçun bu kulgili edi, hozirgi kunda şu davlatimizda yuqori lavozimda ötirgan ayrim şaxslar ham şu safarda biz bilan iştirok etgan, ular uçun ham kulgili edi.
Lekin bugun öşa islohot nima berdi, islohot öşa soliq tölagan yutadi, tölamagan yutqazadi degan ğoya amalga oşdi. Qaysidir ma’noda xalq pastki qatlam öşa olgan oyligidan soliğini avvalambor tölaşni örgandi, mayda qatlam tadbirkor öziga belgilangan soliqni tölay boşladi. Buning hammasi inson ongi bilan mana, yigirma yildan ziyod vaqt ötganda namoyon böldi. Demak, biz bu jarayonga yetişişimiz uçun baribir vaqt kerak. Qodir aka aytganidek, bizda hozir hamma taşkiliy masalalar yölga qöyilgan, xalqaro tizimlar joriy etilgan. Lekin bu tizimni yurgiziş, xalq ongiga, mansabdorlar ongiga yetkaziş va ularda şu ğoyani şakllantiriş qiyin keçyapti.
Oddiy bir oila misolida otaning masalan, qadriyati boşqaça, u bir ellik-oltmiş yil mobaynida özining hayotiy tajribalari, qadriyatlariga tayanib kelgan, uning farzandi institutni bitirib, yigirma beş yoşdagi bola zamonaviy dunyoqaraşga, korrupsiyaga toqatsiz demokratiya tarafdori bölgan bola bilan otaning munosabatlari, dunyoqaraşi töğri kelmaydi. Bunaqa munosabatlar baribir bizda şarqona, özaro kelişuv asosida bölgandek, korrupsiya bilan kuraşiş ham xuddi şu holatga kelgan. Endi bu masalaning davlat rahbari tomonidan, davlat rahbarining şijoati, siyosiy irodasi bilan kun tartibiga qöyilgani, albatta, juda katta narsa. Abdurahmon aka aytganidek bu taşvişli signal, huquqni muhofaza qiluvçi organlar, mas’ul idoralar kuraşyapti, natija-çi?
Pirovard natijada biz yana öşa statistikamiz yuqori, qözğatilgan jinoyat işlari ham köp, mansablar şaxslar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar darajasi yana yuqori, demak, bu natijasizmi degan savol bugungi kunda kun tartibiga çiqdi. Albatta, demokratik davlatlarda yoki fuqarolik jamiyatida ma’lum bir jamiyat manfaatlari közlangan siyosat, islohotlarga [erişiş uçun] nafaqat davlat organlari, balki jamoat taşkilotlari, nodavlat taşkilotlari [iştirok etişi kerak]. Jamoatçilik bilan birgalikda kuraşilmasa, natija samara bermasligi bugun hammaga ayon. Ayrim bir nodavlat taşkilotlar, jamoat taşkilotlarining hattoki oddiy fuqarolarimizda şaxsiy taşabbus yöq, nimaga? Çunki ular jamiyatda köryaptiki, şu korrupsiyaga yöl qöygan mansabdor şaxsga nisbatan jazo muqarrarligi ta’minlanmayapti.
Intervyuning töliq şaklini yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
