SSSR Ikkinchi jahon urushini bevosita boshlagan bosqinchi davlat edi. Markaziy Osiyo xalqlari esa Yevropadagi qirg‘inbarotga majburan, o‘z erkiga zid ravishda tortilgan. Bu urush zo‘ravon sovet mafkurasini legitimlashtirib, milliy mustaqilligimizni bir necha o‘n yilga kechiktirdi. Shu ma’noda, O‘zbekiston uchun 9 may – urushda halok bo‘lgan yarim million vatandoshni xotirlash va bugungi tinchlikni qadrlash kuni.
Har yili 9 may yaqinlashaverishi bilan post-sovet mintaqasidagi mustaqil davlatlarda, Markaziy Osiyo respublikalarida, jumladan O‘zbekistonda ham fikrlar va qarashlar to‘qnashuvini kuzatish mumkin.
Biz uzoq muddat sobiq SSSRning tarkibida bo‘ldik. 1945 yildan to 1991 yilga qadar 9 may – katta bayram edi. SSSRning dunyo hokimiyatiga chiqish bayrami edi. SSSR va uning tarafdorlari uchun eng muhim voqea va bayram edi. Boshqalar ustidan qozonilgan g‘alaba, va SSSRni jipslashtirgan xodisa edi.
Biroq, O‘zbekiston mustaqil bo‘lgach, barcha voqea va xodisalarga aynan mustaqillik prizmasi orqali qarash, har bir o‘zbekistonlik va o‘zbekning nigohi, erki va qadr-qimmati nuqtai nazaridan qarash kerak edi. Shuning uchun ham O‘zbekiston, ko‘plab davlatlar qatori, 9 mayga o‘zining konseptual qarashini o‘zgartirdi, aniqrog‘i, o‘z munosabatini tarixiy jarayonlarga nisbatan adolatli va xolis shakllantirdi. Xo‘sh, bu qanday munosabat?
Birinchidan, Ikkinchi jahon urushi – bu O‘zbekistonning, o‘zbeklarning urushi emas edi. Biz o‘z erkimizga zid ravishda, birinchi va ikkinchi jahon urushlariga majburan tortildik. Sababi, Chor Rossiyasi va keyinroq SSSR tomonidan mustamlaka qilingan edik. Yevropadagi qudratli davlatlar va imperiyalar o‘rtasida paydo bo‘lgan urushga, ularning mustamlakalari ham tortilaverdi.
Ikkinchi jahon urushini ikki totalitar davlat, Gitler Germaniyasi va Stalin SSSRi o‘zaro til biriktirib boshlagan edi. Ular 1939 yilda Polshani bo‘lib olgan, Yevropada o‘zaro ta’sir doiralarini kelishib olgan. Biroq, bu totalitar davlatlarning ertami-kechmi o‘zaro urushi muqarrar edi. Shunday bo‘ldi ham. Gitler Germaniyasi SSSRga ham bostirib kirdi. Ya’ni, aslida bu urushda SSSR begunoh va beayb emasdi, u urushni bevosita boshlagan davlatlardan biri, ya’ni o‘zi ham bosqinchi edi.
Ikkinchidan, Ikkinchi jahon urushi bizning mustaqilligimizni ancha ortga surdi. 1917 yilda Rossiya hokimiyatiga bolsheviklar kelgach, ular Turkistonni parchalab, o‘zbeklarni va boshqa mahalliy xalqlarni agressiv assimilyatsiya qilish siyosatini boshladi. Bunga javoban turkistonlik, o‘zbekistonlik ajdodlarimiz o‘z erki, milliy va diniy o‘zligi uchun kurashga otlanishdi. Bolsheviklar, sovetlar bu qarshilik qilgan ajdodlarimizni “bosmachilar” deya, yomonotliq qilishga urinishdi. Bu qarshilik harakati urush boshlangan 1941 yilga qadar davom etdi. Bu vaqtda O‘zbekiston xalqining Moskvaga, SSSRga nisbatan begonalashuv darajasi yuqori edi. Ikkinchi jahon urushi sabab, o‘zbeklar, mahalliy xalqlar katta balo kelganda kichikroq baloga bo‘lgan e’tiborni pasaytirishdi. Gitler Germaniyasiga qarshi turish va kurashish uchun, ajdodlarimiz o‘z jonlari, mollari va mehnatlari bilan ishtirok etishdi.
