Belgradda - Trampning kuyovi mehmonxonasiga qarshi ko‘p ming kishilik norozilik

Serbiya poytaxti Belgradda 11 noyabr kuni Jared Kushner — AQSh prezidenti Donald Trampning kuyovi tomonidan 1999 yil NATO amaliyoti chog‘ida bombardimon qilingan Yugoslaviya xalq armiyasi sobiq Bosh shtabi joyida hashamatli mehmonxona qurish rejalariga qarshi ko‘p ming kishilik aksiya o‘tkazildi. Talabalar boshchilik qilgan namoyishchilar bino atrofida «tirik to‘siq» hosil qilib, uning oldiga ramziy qizil chiziq chizdi.

«Biz bu yerga (binoni buzishga imkon beradigan — tahr.) qonunga qarshi chiqish uchun keldik, — deya namoyishchi ayol so‘zlarini keltiradi Reuters. — Bu qonunni qabul qilib, u (Serbiya prezidenti Aleksandr Vuchich — tahr.) Trampga yoqmoqchi va uning moyilligini qozonmoqchi. Ehtimol, u o‘z navbatida Tramp NIS'ga qo‘yilgan sanksiyalarni bekor qiladi, deb umid qilayotgandir».

Yanvar oyida AQSh «Gazprom neft» kompaniyasiga nisbatan sanksiyalar joriy etgan edi. «Gazprom»ga bog‘liq kompaniyalar Serbiya neftni qayta ishlash kompaniyasi — «Neftyanaya industriya Serbii» (NIS)da nazorat paketiga ega bo‘lib, mamlakatning benzin va dizelga bo‘lgan ehtiyojining 80 foizini ta’minlaydi. Bir necha oy davomida AQSh Moliya vazirligi NIS’ga yangi sanksiyalardan muddatli tanaffus berib kelgandi, ammo 9 oktyabr kuni mazkur imtiyozlar endi berilmasligi ma’lum qilindi.

2024 yil may oyida Serbiya hokimiyati va Kushnerga tegishli Affinity Partners investitsiya kompaniyasi sobiq Bosh shtab binosini 99 yilga ijaraga olish bo‘yicha shartnoma tuzdi. Xuddi shu yil noyabrda esa Serbiya parlamenti bu binoning muhofaza etiladigan madaniy meros maqomini bekor qildi. Hozirda Serbiyaning uyushgan jinoyatchilik bo‘yicha prokuraturasi ushbu qarorning qonuniyligini tekshirmoqda, bir necha amaldorga nisbatan firibgarlik va hujjatlarni soxtalashtirish ayblovlari ilgari surilgan.

Vuchichning aytishicha, bitim to‘liq qonuniy va u yana 2016 yildayoq amerikaliklar bilan binoni «NATO qurbonlari muzeyi»ga aylantirish borasida kelishgan. Prezident, shuningdek, prokuratura tekshiruvining maqsadi — Serbiyaga «Tramp ma’muriyati bilan munosabatlarni yo‘lga qo‘yish»ga yo‘l bermaslik, deb hisoblaydi.

7 noyabr kuni Serbiya parlamenti Vuchichga sodiq deputatlar ovozi bilan shoshilinch tarzda Affinity Partners’ga standart tartib-taomillarni chetlab o‘tish imkonini beruvchi qonunni qabul qildi. Xususan, endi biznes va mehmonxona majmuasi qurilishiga ruxsat barcha mulkiy-huquqiy munosabatlar to‘liq hal bo‘lishidan oldin ham berilishi, sobiq Bosh shtab binosini buzish uchun esa Madaniy merosni muhofaza qilish instituti mutaxassislarining roziligi talab etilmasligi mumkin.

The New York Times ma’lumoticha, Kushner kompaniyasi qurmoqchi bo‘lgan majmua hashamatli mehmonxona, 1500 xonadonli turar joy korpuclari va muzeydan iborat bo‘ladi.

Serbiya hokimiyati fikricha, yangi majmua qurilishi «Serbiya olg‘a ketayotgani» ramziga aylanadi. Masalan, hukmron Serbiya Progressiv partiyasi deputati Nikola Radosavlevichga ko‘ra, Kushner loyihasi tufayli Belgrad markazida «yangi biznes, madaniy va jamoat maskani» paydo bo‘lib, ish o‘rinlari yaratiladi va aholi turmush sifati yaxshilanadi.

Oppozitsiya esa hukumatni Tramp manfaatlariga xizmat qilish uchun madaniy merosdan voz kechishda ayblamoqda. Mutaxassislar ham qarshi: Xalqaro yodgorlik va tarixiy joylarni asrash kengashi (ICOMOS), Yevropa Arxitektorlar kengashi va modernistik me’morchilikni himoya qilish bo‘yicha Docomomo International tashkiloti sobiq Bosh shtab binosini buzishga imkon beruvchi qonunni qaytarib olishni talab qildi.