S&P Özbekistonning suveren kredit reytingini yaxşiladi. Asosiy omillardan biri – oltin

Fiskal daromadlarning taxminan törtdan bir qismi, tovar eksportining yarmidan köproği, Markaziy bank xalqaro zaxiralarining uçdan tört qismini oltin taşkil etadi. Şu sababli, Özbekistonning taşqi va fiskal pozitsiyalari oltin narxlaridagi tebranişlarga kuçli darajada boğliq.

Bundan taşqari, geosiyosiy zaifliklar ham yuqori darajada saqlanib qolyapti. Iqtisodiyotning Rossiyadan pul ötkazmalariga va savdo böyiça boğliqligi taşqi zarbalarga va ikkilamçi sanksiyalar xavfiga nisbatan sezgirligini oşiradi.

S&P mutaxassislari 2025–2028 yillarda iqtisodiy ösiş sur’ati örtaça 6,6 foiz atrofida bölişini prognoz qiladi. Bunga quyidagilar asos böladi:

• uy xöjaliklarining barqaror iste’mol talabi;
• hukumatning energetika, toğ-kon sanoati quvvatlarini kengaytiriş, infratuzilma loyihalari va ijtimoiy xarajatlarga yönaltirilgan yirik investitsiyalari;
• iqtisodiyotni rağbatlantiriş va narx barqarorligini saqlaşga qaratilgan çoralar

Pul ötkazmalariga boğliqlik

Aholining qariyb törtdan bir qismi qişloq xöjaligida band bölib, uşbu sohaning iqtisodiyotdagi uluşi 15 foizni taşkil etadi. Öz navbatida Özbekistonning demografik afzalliklarga egaligi qayd etilgan: aholi tarkibining qariyb 90 foizi mehnat yoşida yoki mehnat yoşidan kiçkina bölib, bu taklifga asoslangan ösiş imkoniyatini yaratadi. Şu bilan birga, iş örinlari ösişi talabni töliq qondira olmasligi taxmin qilingan. Şu sababli Özbekistonning köplab doimiy va mavsumiy mehnat migrantlari Rossiya, şuningdek Yevropa va Yaqin Şarqdagi yangi yönalişlarda iş izlaşni davom ettiradi. Natijada iqtisodiyot pul ötkazmalari oqimiga boğlanganligiça qoladi.

Davlat-xususiy şeriklik loyihalari

Davlat-xususiy şeriklik loyihalari jadal kengaymoqda: 2024 yil oxiriga kelib imzolangan şartnomalarning umumiy qiymati YaIMning taxminan 27 foiziga teng bölgan. Hukumat 2024–2030 yillar davomida qiymati qariyb 30 mlrd dollar bölgan qöşimça DXŞ loyihalarini ma’qullagan bölib, ularning asosiy qismi strategik sohalarga, jumladan, energetika loyihalariga (93 foiz) töğri keladi.

Rasmiylar elektr energiyasi işlab çiqarişni diversifikatsiya qilişni rejalaştiryapti. Maqsad — qayta tiklanuvçi energiya uluşini hozirgi 20 foizdan 2030 yilga borib 54 foizga yetkaziş.

Saudiya Arabistonining ACWA Power kompaniyasi 2030 yilgaça Özbekistonda elektr energiyasi işlab çiqariş loyihalariga 7,5 mlrd dollar investitsiya kiritişni rejalaştirgan.

Yangi qabul qilingan DXŞ tizimi kelgusidagi majburiyatlarni çeklaşi kerak, jumladan, 2025 yil uçun majburiyatlar 6,5 mlrd dollar bilan çegaralangan. Biroq kutilmagan loyiha muvaffaqiyatsizliklari uzoq muddatda davlat moliyasiga bosim ötkazişi mumkin. Rasmiylarning baholaşiça, DXŞ loyihalaridan kelib çiqadigan bevosita va şartli majburiyatlar YaIMning 15 foizi atrofida.

Hukumatning 2017 yilda YaIMning 33 foizini taşkil etuvçi likvid aktivlari 2024 yilda YaIMning 7 foizigaça qisqargan. Mazkur aktivlar asosan Tiklaniş va taraqqiyot jamğarmasi (TTJ) aktivlarini öz içiga oladi, 2006 yilda taşkil etilgan bu jamğarma 2019 yilgaça hukumatning kapital qöyilmalari va oltin, mis va gaz sotişdan tuşgan daromadlarning yuqori qismi hisobidan moliyalaştirilgan. S&P hukumatning likvid aktivlari hisobiga faqat TTJning taşqi aktivlarini qöşgan. Bu – davlat sektori korxonalari va banklar kapital qöyilmalardan iborat aktivlarning içki qismi yetarli darajada nolikvidligi va zaruriyat tuğilganda qarzga xizmat körsatiş uçun kam imkonli hisoblanişi bilan izohlangan. 

S&P Global Ratings quyidagilarga alohida e’tibor qaratgan:

• Qarorlar qabul qiliş markazlaşganligiça qoladi. Korrupsiyani qabul qiliş yaxşilanayotganiga qaramay, hali ham yuqoriligiça qolyapti.
• Pul-kredit siyosati samaradorligi yaxşilangan bölsa-da, Markaziy bankning operatsion mustaqilligini çeklagan. Kreditlarning dollarizatsiyasi (40 foiz) yuqori darajada saqlanib qolyapti;
• 2025–2028 yillarda örtaça budjet taqçilligi YaIMning 3 foizi atrofida şakllanadi, bu 2022–2024 yillarda qayd etilgan 4 foizdan pastroq. Şunga qaramay, fiskal natijalar salbiy xavflarga oçiq bölib qoladi. 2028 yilgaça umumiy hukumat qarzi YaIMning 35 foizi atrofida böladi;
• Kafolatlanmagan korporativ qarzlarni qaytariş Özbekiston hukumatining zimmasiga tuşib qolişi xavfi bor. Uşbu xavfni kamaytiriş maqsadida hukumat davlat korxonalari kredit şartnomalaridagi şartlarni monitoring qiliş va tahlil qiliş tizimini joriy qildi;
• Mahalliy va tijorat şaklidagi taşqi qarzga boğliqlik oşişi natijasida 2025–2028 yillarda foiz tölovlari umumiy hukumat daromadining 4,4 foizini taşkil qiladi, 2019 yilda bu körsatkiç 0,6 foiz bölgan;
• Oltin narxining pasayişi hisobiga Özbekiston valuta zaxiralari 2028 yilgaça qisqarib boradi.
• Bank tizimida ham umumiy aktivlarning 65 foizi davlat banklariga tegişli bölib, hukumatning imtiyozli kreditlaş dasturlari samaradorlikka ta’sir qiladi;

Dollarlaşuv pasaygan bölsa-da, 2025 yil oktyabr holatiga umumiy kreditlarning 37 foizi, depozitlarning 25 foizi hamon dollar hisobiga töğri kelgan.

S&P Global Ratings Özbekiston uçun ehtimoliy salbiy va ijobiy ssenariylarni keltirib ötgan.

Salbiy ssenariy

Agar taşqi va fiskal taqçilliklar kutilgan darajadan köra köproq zaiflaşsa, masalan:

• savdo şartlarining yomonlaşuvi;
• hukumat xarajatlarining oşişi;
• qarz jalb qiliş narxlarining sezilarli kötarilişi;
• kutilmagan şartli majburiyatlarning yuzaga çiqişi.

Özbekistonda davlat korxonalari sektori yirikligi hisobiga reyting pasaytirilişi mumkin.

Şuningdek, qarz hisobidan moliyalaştirilayotgan investitsiya loyihalarining kutilgan darajadagi iqtisodiy samara bermasligi yoki bunday loyihalarni yakunlaş uçun xarajatlarning oşib ketişi ham reyting pasaytirilişiga sabab bölişi mumkin. Bu holat Özbekistonning fiskal pozitsiyasini zaiflaştiradi.

Ijobiy ssenariy

Agar Özbekistonning budjet va joriy hisob taqçilligi iqtisodiy natijalarga zarar yetkazmagan holda qisqarsa, reyting oşiriladi.