Global statistikaga ko‘ra, diabet bilan yashovchilarning 40 foizgacha bo‘lgan qismi surunkali buyrak kasalligiga duch keladi. Buyraklar esa organizmning eng muhim filtrlaridan biri: ular qonni tozalaydi, chiqindilarni chiqaradi, suv va tuz muvozanatini saqlaydi. Bu tizim izdan chiqqanida butun organizm faoliyati buziladi.
Surunkali buyrak kasalligi ko‘pincha kech tashxislanadi, chunki dastlabki bosqichlarda belgilari bilinmasligi mumkin. Agar vaqtida aniqlanmasa, kasallik buyrak yetishmovchiligiga olib keladi. Mazkur holatda dializ (organizmdagi qonni tozalash, zaharli moddalarni chiqarish va suv-tuz muvozanatini saqlash ishini bajaruvchi muolaja) yoki buyrak ko‘chirish amaliyoti o‘tkazilmasa, holat hayot uchun xavf tug‘diradi.
Diabet qanday qilib buyraklarga zarar yetkazadi?
Buyraklar organizmdagi qonning asosiy filtr tizimi bo‘lib, qonni tozalash orqali glyukoza darajasini ham nazorat qiladi. Qonda shakar doimiy yuqori bo‘lsa, asablar va qon tomirlariga zarar yetkazadi. Buyraklar asosan mayda qon tomirlaridan tashkil topgani sababli yuqori miqdordagi glyukoza darajasi ularni tez shikastlaydi.
Qonda shakar ko‘payganda tana ichida kimyoviy o‘zgarishlar yuz beradi. Bu o‘zgarishlar oqibatida siydikda oqsil paydo bo‘ladi. Oqsil buyrak ichida chandiqlanish va fibroz (to‘qimalarning qalinlashishi) jarayonini boshlaydi. Natijada buyrakning ishlash qobiliyati yomonlashadi va kasallik yanada kuchayadi: yuqori shakar → oqsilning siydikka chiqishi → buyrak to‘qimalarining chandiqlanishi → buyrak ishlashining yomonlashishi → kasallikning kuchayishi.
Buyrak kasalligining 5 bosqichi
Buyrak faoliyati GFR (glomerulyar filtratsiya darajasi) orqali baholanadi. GFR – buyraklarning qonni qanchalik darajada samarali filtrlay olishini ko‘rsatadigan raqam. U qancha past raqamlarda qayd etilsa, buyrak shunchalik yomon ishlayotgan bo‘ladi.
1-bosqich: GFR 90 va undan yuqori. Buyraklar hali yaxshi ishlaydi. Lekin siydikda qon yoki oqsil paydo bo‘lishi mumkin, bu kasallikning dastlabki belgisi hisoblanadi. Mazkur holatda ko‘pincha bemorlar o‘zini yaxshi his qiladi va alomat sezilmaydi.
2-bosqich: GFR 60–89. Buyrak faoliyati biroz pasayadi. Kasallik asta-sekin rivojlanayotgan bo‘ladi, lekin jiddiy muammo kuzatilmaydi. Shu bosqichda davolanish va qondagi shakar, qon bosimi kabi ko‘rsatkichlarni nazorat qilish kasallikning yomonlashishini sekinlashtiradi.
