Diabetga chalingan odamlarning 40 foizgacha qismida buyrak kasalligi rivojlanadi – Mayo clinic

Global statistikaga ko‘ra, diabet bilan yashovchilarning 40 foizgacha bo‘lgan qismi surunkali buyrak kasalligiga duch keladi. Buyraklar esa organizmning eng muhim filtrlaridan biri: ular qonni tozalaydi, chiqindilarni chiqaradi, suv va tuz muvozanatini saqlaydi. Bu tizim izdan chiqqanida butun organizm faoliyati buziladi.

Surunkali buyrak kasalligi ko‘pincha kech tashxislanadi, chunki dastlabki bosqichlarda belgilari bilinmasligi mumkin. Agar vaqtida aniqlanmasa, kasallik buyrak yetishmovchiligiga olib keladi. Mazkur holatda dializ (organizmdagi qonni tozalash, zaharli moddalarni chiqarish va suv-tuz muvozanatini saqlash ishini bajaruvchi muolaja) yoki buyrak ko‘chirish amaliyoti o‘tkazilmasa, holat hayot uchun xavf tug‘diradi.

Diabet qanday qilib buyraklarga zarar yetkazadi?

Buyraklar organizmdagi qonning asosiy filtr tizimi bo‘lib, qonni tozalash orqali glyukoza darajasini ham nazorat qiladi. Qonda shakar doimiy yuqori bo‘lsa, asablar va qon tomirlariga zarar yetkazadi. Buyraklar asosan mayda qon tomirlaridan tashkil topgani sababli yuqori miqdordagi glyukoza darajasi ularni tez shikastlaydi.

Qonda shakar ko‘payganda tana ichida kimyoviy o‘zgarishlar yuz beradi. Bu o‘zgarishlar oqibatida siydikda oqsil paydo bo‘ladi. Oqsil buyrak ichida chandiqlanish va fibroz (to‘qimalarning qalinlashishi) jarayonini boshlaydi. Natijada buyrakning ishlash qobiliyati yomonlashadi va kasallik yanada kuchayadi: yuqori shakar → oqsilning siydikka chiqishi → buyrak to‘qimalarining chandiqlanishi → buyrak ishlashining yomonlashishi → kasallikning kuchayishi.

Buyrak kasalligining 5 bosqichi

Buyrak faoliyati GFR (glomerulyar filtratsiya darajasi) orqali baholanadi. GFR – buyraklarning qonni qanchalik darajada samarali filtrlay olishini ko‘rsatadigan raqam. U qancha past raqamlarda qayd etilsa, buyrak shunchalik yomon ishlayotgan bo‘ladi.

1-bosqich: GFR 90 va undan yuqori. Buyraklar hali yaxshi ishlaydi. Lekin siydikda qon yoki oqsil paydo bo‘lishi mumkin, bu kasallikning dastlabki belgisi hisoblanadi. Mazkur holatda ko‘pincha bemorlar o‘zini yaxshi his qiladi va alomat sezilmaydi.

2-bosqich: GFR 60–89. Buyrak faoliyati biroz pasayadi. Kasallik asta-sekin rivojlanayotgan bo‘ladi, lekin jiddiy muammo kuzatilmaydi. Shu bosqichda davolanish va qondagi shakar, qon bosimi kabi ko‘rsatkichlarni nazorat qilish kasallikning yomonlashishini sekinlashtiradi.

3-bosqich: GFR 30–59. Mazkur bosqich ikki qismga bo‘linadi:

• 3a: GFR 45–59 – buyrak faoliyatida yengil yoki o‘rtacha pasayish.
• 3b: GFR 30–44 – buyrak faoliyatida sezilarli darajada pasayish. Ko‘pchilik bemorlarda aynan shu bosqichda kasallik aniqlanadi: charchoq, shishlar, siydikda o‘zgarishlar va qon bosimining oshishi kabi alomatlar sekin-asta paydo bo‘lishi mumkin.

4-bosqich: GFR 15–29. Buyrak faoliyatida og‘ir yetishmovchilik kuzatiladi. Toksinlar organizmda to‘planib, suyuqlik va tuz muvozanati buziladi. Ushbu bosqichda doimiy tibbiy nazorat zarur.

5-bosqich: GFR 15 dan past. Bu oxirgi bosqich, ya’ni buyrak yetishmovchiligi. Buyraklar o‘z vazifasini bajara olmaydi, shu bois dializ yoki buyrak transplantatsiyasi zarur bo‘ladi.

Buyrak kasalligi asta-sekin rivojlanadi va ko‘pchilik bemorlar uni faqat 3-bosqich yoki undan keyin bilib qoladi. Shu sababli diabeti bor bemorlar va xavf guruhidagi odamlar uchun qondagi shakarni nazorat qilish, qon bosimi va buyrak faoliyatini muntazam tekshirish juda muhim. Bu kasallikning oldini olish yoki yomonlashishini sekinlashtirish imkonini beradi.

Kimlarda buyrak kasalligi xavfi pastroq?

Hamma diabet bilan yashovchilar ham buyrak kasalligiga chalinmaydi.

Xastalik xavfini kamaytirishning eng muhim omili diabetni qat’iy nazorat qilish. Qondagi shakar me’yorda bo‘lsa, buyrak to‘qimalari zarar ko‘rmaydi, oqsil siydikka chiqmaydi va chandiqlanish jarayoni boshlanmaydi. Muntazam buyrak tekshiruvlari kasallikni dastlabki bosqichida aniqlashga yordam beradi va davolashni osonlashtiradi.

Sog‘lom turmush tarzi ham xavfni kamaytiradi. Sog‘lom ovqatlanish, ortiqcha vazndan saqlanish, muntazam jismoniy faoliyat, spirtli ichimliklarni cheklash yoki ichmaslik buyraklar va qon tomirlar salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Shuningdek, boshqa kasalliklarni nazorat qilish muhim. Qon bosimi va xolesterin darajasini doimiy kuzatib borish buyraklarga qo‘shimcha bosimni kamaytiradi va kasallik rivojlanish xavfini pasaytiradi.