Gadjetlar tanangizni siz sezmagan usullarda o‘zgartirmoqda. Buning oldini olish mumkin
|22:09 / 02.07.202610 75610 min
Telefonga qarab o‘tkazadigan vaqtimiz haqida qayg‘urganimizda, odatda ruhiy muammolar va stress xayolimizga keladi. Ammo telefonlar tanamizda ham jiddiy jismoniy muammolarga ham olib kelishi mumkin.
Foto: BBC / Getty ImagesFoto: BBC / Getty Images
BBC muxbiri Tomas German ekran qarshisida o‘tkaziladigan vaqtning insonlar salomatligiga ta’siri borasida ilmiy fakt va tadqiqotlarni jamladi. Maqoladagi muhim nuqtalarni uning tilidan hikoya qilamiz.
Jismoniy muammo
Yaqinda pastga qarab, jimjilog‘imda kichkina qadoqsimon shish paydo bo‘lganini payqadim. U aynan telefonimni tirab turadigan joyda edi. Bu meni o‘ylantirib qo‘ydi: xo‘sh, telefonim tanamning qolgan qismlariga nima qilyapti?
Buni aniqlash uchun bir qancha ekspertlarga qo‘ng‘iroq qildim. Javob esa sezganingizdek — unchalik quvonarli emas.
So‘nggi ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, telefoningiz va uning raqamli «hamrohlari» bo‘yningiz shaklini o‘zgartirishi, ko‘rish qobiliyatingizga zarar yetkazishi, motorikangizga ta’sir qilishi va mushaklaringiz kuchini kamaytirishi mumkin.
Odamlar, hatto texnologiyaga bog‘lanib qolgan hayotimiz ko‘proq ajinlar tushishiga sabab bo‘layotganidan ham xavotirda. Ushbu jismoniy muammolarning ba’zilari, o‘z navbatida – fikrlash qobiliyatining zaiflashishi yoki boshqa jiddiyroq muammolarga olib kelishi mumkin.
Sizni bilmadim-u, lekin men bularning barchasiga shunchaki qo‘l qovushtirib o‘tirishga tayyor emasman. Ayniqsa, ko‘p o‘tirishning o‘zi ham muammoning bir qismi bo‘lgani uchun. Agar texnologiya tanangizni barbod qilishini xohlamasangiz, buning oldini olish uchun bir nechta choralar mavjud.
Deformatsiyalangan umurtqa pog‘onasi
Agar siz ushbu matnni telefonda o‘qiyotgan bo‘lsangiz, katta ehtimol bilan unga qarash uchun boshingizni pastga egib turibsiz.
Bunday «boshni oldinga egib turish holati» bo‘yningizga 27 kggacha bosim yuklashi mumkin. Vaqt o‘tishi bilan bu umurtqa pog‘onasidagi disklarga zarar yetkazishi, bo‘g‘imlar va mushaklarni yemirishi, hatto o‘pka sig‘imini kamaytirishi mumkin. Buning hatto o‘z taxallusi ham bor: «texno-bo‘yin» (tech-neck).
Bosh egilganda bosim ortib borishi
Shuningdek, bu holat tanangiz tashqi ko‘rinishini butunlay o‘zgartirishi mumkin. Shifokor ruxsati bilan maxsus mashqlar ushbu muammoni tuzatishga yordam beradi.
Mavzuga oid
Ammo hoziroq boshlashingiz mumkin bo‘lgan oddiyroq o‘zgarishlar ham bor: telefoningizni balandroq ko‘taring.
Ekranni ko‘z sathida joylashtiring, ideal holda yuzingizdan taxminan bir qo‘l masofasida uzoqlikda tursin. Xuddi shu maslahat kompyuter monitorlariga va noutbuklarga ham tegishli. Ba’zi ekspertlarning ta’kidlashicha, ekrandan tanaffus qilish ham yordam beradi. Har yarim soatda 20 daqiqalik tanaffus qilib ko‘ring.
Ta’sirlangan teri va ajin tushgan bo‘yinlar?
Yaqinda yangi bir xavotir paydo bo‘ldi — «texno-bo‘yin» bo‘yindagi ajinlarga sabab bo‘lyaptimi? «Nazariy jihatdan bu mantiqqa to‘g‘ri keladi», deydi Britaniya Qirollik shifokorlar kolleji a’zosi, maslahatchi-dermatolog Jastin Hekstall.
Uning so‘zlariga ko‘ra, takroriy zo‘riqish ajinlarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun doimo oldinga egilish va bo‘yinni bukish muammoga aylanishi mumkin.
Biroq, bu bog‘liqlikni isbotlovchi mukammal tadqiqotlar hali o‘tkazilmagan. Shifokor internetda paydo bo‘layotgan «texno-bo‘yin»ga qarshi har xil teri parvarishi vositalarini sotib olmaslikni maslahat beradi.
Shunday bo‘lsada, tashvishlanishga arziydigan boshqa teri muammolari ham bor. Ayniqsa smart-soatlarni qo‘lidan hech yechmaydigan ishqibozlar uchun.
«Qorong‘i va nam muhit – masalan, soatingiz ostidagi joy achitqi zamburug‘lari uchun ayni muddao. Shuning uchun terining ta’sirlanishi yoki hatto ekzema paydo bo‘lishi mumkin», deydi u.
Bu boradagi yechim oddiy: smart-soatingizni tez-tez yechib turing va teringizni yuving. Shuningdek, agar soatni kun bo‘yi taqib yuradigan bo‘lsangiz, himoya kremidan foydalanish tavsiya etiladi.
Pasayayotgan ko‘rish qobiliyati
O‘tgan o‘n yilliklar davomida «miopiya» – yaqindan ko‘ra olmaslik darajasi keskin o‘sib bordi. Nimalar o‘zgarganiga e’tibor qaratsak, texnologiyani ayblash juda oson tuyuladi.
AQShning Ohayo shtati universiteti optometriya professori Donald Muttining so‘zlariga ko‘ra, bu haqiqat bo‘lishi mumkin, ammo siz o‘ylagan ko‘rinishda emas.
Bolalar ko‘zining rivojlanishi bo‘yicha 20 yildan ortiq davom etgan tadqiqotlarda asosiy kuzatuv – miopiya va yuzingizga yaqin bo‘lgan narsalarga diqqatni qaratishni talab qiladigan vazifalar o‘rtasida bog‘liqlik bor-yo‘qligini aniqlash edi. «Javob esa — 'unchalik emasʼ bo‘ldi», deydi u.
Ammo tadqiqot boshqa bir narsani aniqladi: ochiq havoda vaqt o‘tkazish himoya ta’siriga ega ekan. «Gap shundaki, tashqaridagi yorqin nur ko‘z to‘r pardasidan dofamin ajralishini rag‘batlantiradi», deydi Mutti. Va bu ko‘zlaringiz rivojlanish tarziga ijobiy ta’sir qilishi mumkin.
Texnologiya vaqtimizning ko‘p qismini yopiq binolarda o‘tkazishga qaratilgan global o‘zgarishlarning bir qismidir. Shu ma’noda, qurilmalar ko‘zlaringizga bilvosita salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan bo‘lishi mumkin.
Professorga ko‘ra, bu yerda ham yechim oddiy: shunchaki tashqarida ko‘proq vaqt o‘tkazishingiz kerak. Bu nafaqat ko‘zlaringiz uchun foydali, balki yaxshiroq uxlashingizga ham yordam beradi. Faqat quyosh nurining zararli ta’siridan qochish va ko‘zoynak taqishni unutmang.
Bo‘shashgan qo‘llar
Qo‘l bilan qisish kuchi umumiy salomatligingizning muhim ko‘rsatkichi sifatida tobora ko‘proq e’tirof etilmoqda. Bir tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, u erta o‘lim xavfini qon bosimiga qaraganda aniqroq bashorat qiladi. Biroq, ko‘plab mamlakatlarda, ayniqsa yoshlar orasida qisish kuchi pasayib bormoqda.
«Avlodlar o‘rtasidagi bu pasayish nafaqat qo‘llarning kuchsizlanishi, balki yosh avlod vakillarining kelajakdagi salomatligi haqida vaqtli ogohlantirish belgisi bo‘lishi mumkin», deydi Germaniyadagi Lauzits tibbiyot universiteti tibbiy sotsiologiya professori Yohannes Beller.
«Kompyuterga asoslangan, kamharakat ishga o‘tish – jismoniy tayyorgarlikning pasayishiga hissa qo‘shayotgani bo‘yicha asosli dalillar bor. Bu holat qisish kuchiga ham ta’sir qilishi mantiqan to‘g‘ri».
Siz tennis koptogini bor kuchingiz bilan qisib, buni 15-30 soniya davomida ushlab tura olishingiz kerak. Agar buni uddalay olmasangiz, faqat qisish kuchini emas, balki umumiy jismoniy holatni yaxshilash kerak.
Qo‘l va ko‘z koordinatsiyasi
Texnologiyalar – aniq harakatlar uchun ong va tanani o‘zaro bog‘laydigan qobiliyatlar — motorikaga ham ta’sir qilayotganga o‘xshaydi.
«Gadjetlar sizni ekranga bosish va varaqlash kabi ishlarda mohirroq qilishi mumkin. Ammo kengroq motorika, ayniqsa, nozik motorika rivojlanishiga qarasangiz, barcha dalillar salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda», deydi Germaniyadagi Regensburg universiteti rivojlanish psixologiyasi professori Sebastian Suggat
Suggatning shaxsiy tadqiqotlari ekran qarshisida ko‘p vaqt o‘tkazish va motorikaning yomonlashishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Bu ayniqsa bolalarda tashvishlanarli.
Chunki bolalar va o‘smirlarda motorika qobiliyatlari bilan aqliy rivojlanish o‘rtasida o‘zaro kuchli bog‘liqlik mavjud. Bunday vaziyatda professorning maslahati – vahimaga tushish yoki ekranlarni butunlay taqiqlash emas. Aksincha, kundalik hayotga qo‘l mehnatini talab qiladigan faoliyat turlarini ongli ravishda kiritishdir.
Masalan kattalarda taom tayyorlash yoki amaliy san’at, hunarmandchilik kabi doimiy qo‘l mehnatini talab qiladigan kichik vazifalar ham yordam berishi mumkin.
Suggatning o‘zi duradgorlik bilan shug‘ullanadi. Lekin siz motorikani rivojlantirish uchun imkoniyatingizdan kelib chiqib biror mashg‘ulot topishingiz yoki shunchaki qo‘lda yozishingiz ham mumkin.
Albatta, bu xavflar «hammasi tamom» yoki «dunyoning oxiri» degani emas. Bular sezilarli bo‘lmagan, juda kichik ta’sirlardir.
«Ammo individual darajada ta’sirlar kam ahamiyatli bo‘lsa-da, umuman olganda, avlodlar kesimida biz jamiyatning potensial aqliy zaiflashuvi va voqelikda fikrlay olmaslik muammosi haqida gapiryapmiz. Chunki qo‘llarimiz tashqi dunyo bilan aloqa o‘rnatadigan eng asosiy vositadir», deydi germaniyalik olim.
