Gadjetlar tanangizni siz sezmagan usullarda özgartirmoqda. Buning oldini oliş mumkin
|22:09 / 02.07.202611 6179 min
Telefonga qarab ötkazadigan vaqtimiz haqida qayğurganimizda, odatda ruhiy muammolar va stress xayolimizga keladi. Ammo telefonlar tanamizda ham jiddiy jismoniy muammolarga ham olib kelişi mumkin.
Foto: BBC / Getty ImagesFoto: BBC / Getty Images
BBC muxbiri Tomas German ekran qarşisida ötkaziladigan vaqtning insonlar salomatligiga ta’siri borasida ilmiy fakt va tadqiqotlarni jamladi. Maqoladagi muhim nuqtalarni uning tilidan hikoya qilamiz.
Jismoniy muammo
Yaqinda pastga qarab, jimjiloğimda kiçkina qadoqsimon şiş paydo bölganini payqadim. U aynan telefonimni tirab turadigan joyda edi. Bu meni öylantirib qöydi: xöş, telefonim tanamning qolgan qismlariga nima qilyapti?
Buni aniqlaş uçun bir qança ekspertlarga qönğiroq qildim. Javob esa sezganingizdek — unçalik quvonarli emas.
Sönggi ilmiy tadqiqotlar şuni körsatadiki, telefoningiz va uning raqamli «hamrohlari» böyningiz şaklini özgartirişi, köriş qobiliyatingizga zarar yetkazişi, motorikangizga ta’sir qilişi va muşaklaringiz kuçini kamaytirişi mumkin.
Odamlar, hatto texnologiyaga boğlanib qolgan hayotimiz köproq ajinlar tuşişiga sabab bölayotganidan ham xavotirda. Uşbu jismoniy muammolarning ba’zilari, öz navbatida – fikrlaş qobiliyatining zaiflaşişi yoki boşqa jiddiyroq muammolarga olib kelişi mumkin.
Sizni bilmadim-u, lekin men bularning barçasiga şunçaki qöl qovuştirib ötirişga tayyor emasman. Ayniqsa, köp ötirişning özi ham muammoning bir qismi bölgani uçun. Agar texnologiya tanangizni barbod qilişini xohlamasangiz, buning oldini oliş uçun bir neçta çoralar mavjud.
Deformatsiyalangan umurtqa poğonasi
Agar siz uşbu matnni telefonda öqiyotgan bölsangiz, katta ehtimol bilan unga qaraş uçun boşingizni pastga egib turibsiz.
Bunday «boşni oldinga egib turiş holati» böyningizga 27 kggaça bosim yuklaşi mumkin. Vaqt ötişi bilan bu umurtqa poğonasidagi disklarga zarar yetkazişi, böğimlar va muşaklarni yemirişi, hatto öpka siğimini kamaytirişi mumkin. Buning hatto öz taxallusi ham bor: «texno-böyin» (tech-neck).
Boş egilganda bosim ortib borişi
Şuningdek, bu holat tanangiz taşqi körinişini butunlay özgartirişi mumkin. Şifokor ruxsati bilan maxsus maşqlar uşbu muammoni tuzatişga yordam beradi.
Mavzuga oid
Ammo hoziroq boşlaşingiz mumkin bölgan oddiyroq özgarişlar ham bor: telefoningizni balandroq kötaring.
Ekranni köz sathida joylaştiring, ideal holda yuzingizdan taxminan bir qöl masofasida uzoqlikda tursin. Xuddi şu maslahat kompyuter monitorlariga va noutbuklarga ham tegişli. Ba’zi ekspertlarning ta’kidlaşiça, ekrandan tanaffus qiliş ham yordam beradi. Har yarim soatda 20 daqiqalik tanaffus qilib köring.
Ta’sirlangan teri va ajin tuşgan böyinlar?
Yaqinda yangi bir xavotir paydo böldi — «texno-böyin» böyindagi ajinlarga sabab bölyaptimi? «Nazariy jihatdan bu mantiqqa töğri keladi», deydi Britaniya Qirollik şifokorlar kolleji a’zosi, maslahatçi-dermatolog Jastin Hekstall.
Uning sözlariga köra, takroriy zöriqiş ajinlarni keltirib çiqaradi. Şuning uçun doimo oldinga egiliş va böyinni bukiş muammoga aylanişi mumkin.
Biroq, bu boğliqlikni isbotlovçi mukammal tadqiqotlar hali ötkazilmagan. Şifokor internetda paydo bölayotgan «texno-böyin»ga qarşi har xil teri parvarişi vositalarini sotib olmaslikni maslahat beradi.
Şunday bölsada, taşvişlanişga arziydigan boşqa teri muammolari ham bor. Ayniqsa smart-soatlarni qölidan heç yeçmaydigan işqibozlar uçun.
«Qoronği va nam muhit – masalan, soatingiz ostidagi joy açitqi zamburuğlari uçun ayni muddao. Şuning uçun terining ta’sirlanişi yoki hatto ekzema paydo bölişi mumkin», deydi u.
Bu boradagi yeçim oddiy: smart-soatingizni tez-tez yeçib turing va teringizni yuving. Şuningdek, agar soatni kun böyi taqib yuradigan bölsangiz, himoya kremidan foydalaniş tavsiya etiladi.
Pasayayotgan köriş qobiliyati
Ötgan ön yilliklar davomida «miopiya» – yaqindan köra olmaslik darajasi keskin ösib bordi. Nimalar özgarganiga e’tibor qaratsak, texnologiyani ayblaş juda oson tuyuladi.
AQŞning Ohayo ştati universiteti optometriya professori Donald Muttining sözlariga köra, bu haqiqat bölişi mumkin, ammo siz öylagan körinişda emas.
Bolalar közining rivojlanişi böyiça 20 yildan ortiq davom etgan tadqiqotlarda asosiy kuzatuv – miopiya va yuzingizga yaqin bölgan narsalarga diqqatni qaratişni talab qiladigan vazifalar örtasida boğliqlik bor-yöqligini aniqlaş edi. «Javob esa — 'unçalik emasʼ böldi», deydi u.
Ammo tadqiqot boşqa bir narsani aniqladi: oçiq havoda vaqt ötkaziş himoya ta’siriga ega ekan. «Gap şundaki, taşqaridagi yorqin nur köz tör pardasidan dofamin ajralişini rağbatlantiradi», deydi Mutti. Va bu közlaringiz rivojlaniş tarziga ijobiy ta’sir qilişi mumkin.
Texnologiya vaqtimizning köp qismini yopiq binolarda ötkazişga qaratilgan global özgarişlarning bir qismidir. Şu ma’noda, qurilmalar közlaringizga bilvosita salbiy ta’sir körsatayotgan bölişi mumkin.
Professorga köra, bu yerda ham yeçim oddiy: şunçaki taşqarida köproq vaqt ötkazişingiz kerak. Bu nafaqat közlaringiz uçun foydali, balki yaxşiroq uxlaşingizga ham yordam beradi. Faqat quyoş nurining zararli ta’siridan qoçiş va közoynak taqişni unutmang.
Böşaşgan qöllar
Qöl bilan qisiş kuçi umumiy salomatligingizning muhim körsatkiçi sifatida tobora köproq e’tirof etilmoqda. Bir tadqiqot şuni körsatdiki, u erta ölim xavfini qon bosimiga qaraganda aniqroq başorat qiladi. Biroq, köplab mamlakatlarda, ayniqsa yoşlar orasida qisiş kuçi pasayib bormoqda.
«Avlodlar örtasidagi bu pasayiş nafaqat qöllarning kuçsizlanişi, balki yoş avlod vakillarining kelajakdagi salomatligi haqida vaqtli ogohlantiriş belgisi bölişi mumkin», deydi Germaniyadagi Lauzits tibbiyot universiteti tibbiy sotsiologiya professori Yohannes Beller.
«Kompyuterga asoslangan, kamharakat işga ötiş – jismoniy tayyorgarlikning pasayişiga hissa qöşayotgani böyiça asosli dalillar bor. Bu holat qisiş kuçiga ham ta’sir qilişi mantiqan töğri».
Siz tennis koptogini bor kuçingiz bilan qisib, buni 15-30 soniya davomida uşlab tura olişingiz kerak. Agar buni uddalay olmasangiz, faqat qisiş kuçini emas, balki umumiy jismoniy holatni yaxşilaş kerak.
Qöl va köz koordinatsiyasi
Texnologiyalar – aniq harakatlar uçun ong va tanani özaro boğlaydigan qobiliyatlar — motorikaga ham ta’sir qilayotganga öxşaydi.
«Gadjetlar sizni ekranga bosiş va varaqlaş kabi işlarda mohirroq qilişi mumkin. Ammo kengroq motorika, ayniqsa, nozik motorika rivojlanişiga qarasangiz, barça dalillar salbiy ta’sir körsatmoqda», deydi Germaniyadagi Regensburg universiteti rivojlaniş psixologiyasi professori Sebastian Suggat
Suggatning şaxsiy tadqiqotlari ekran qarşisida köp vaqt ötkaziş va motorikaning yomonlaşişi örtasidagi boğliqlikni körsatadi. Bu ayniqsa bolalarda taşvişlanarli.
Çunki bolalar va ösmirlarda motorika qobiliyatlari bilan aqliy rivojlaniş örtasida özaro kuçli boğliqlik mavjud. Bunday vaziyatda professorning maslahati – vahimaga tuşiş yoki ekranlarni butunlay taqiqlaş emas. Aksinça, kundalik hayotga qöl mehnatini talab qiladigan faoliyat turlarini ongli ravişda kiritişdir.
Masalan kattalarda taom tayyorlaş yoki amaliy san’at, hunarmandçilik kabi doimiy qöl mehnatini talab qiladigan kiçik vazifalar ham yordam berişi mumkin.
Suggatning özi duradgorlik bilan şuğullanadi. Lekin siz motorikani rivojlantiriş uçun imkoniyatingizdan kelib çiqib biror maşğulot topişingiz yoki şunçaki qölda yozişingiz ham mumkin.
Albatta, bu xavflar «hammasi tamom» yoki «dunyoning oxiri» degani emas. Bular sezilarli bölmagan, juda kiçik ta’sirlardir.
«Ammo individual darajada ta’sirlar kam ahamiyatli bölsa-da, umuman olganda, avlodlar kesimida biz jamiyatning potensial aqliy zaiflaşuvi va voqelikda fikrlay olmaslik muammosi haqida gapiryapmiz. Çunki qöllarimiz taşqi dunyo bilan aloqa örnatadigan eng asosiy vositadir», deydi germaniyalik olim.
