Asad va Putinsiz bir yil. Yangi hukumat Suriyani qayerga olib bormoqda va buyoğiga nima böladi?
|18:16 / 10.12.202511 227
Roppa-rosa bir yil muqaddam Başar Asad Suriyadan Moskvaga, Vladimir Putinning oldiga qoçgan, Rossiya esa Yaqin Şarqdagi muhim ittifoqçisidan ayrilgandi. Asadlar sulolasi hokimiyatda yarim asrdan uzoqroq vaqt qoldi. Endi esa mamlakatni bir yil oldin ham terrorçi hisoblangan Ahmad aş-Şar’a boşqarmoqda.
Suriya 12 oy içida nimalar özgardi va bundan keyin nimani kutiş mumkin?
Suriya muvaqqat prezidenti tezlik bilan xalqaro maydonga çiqib bordi, Donald Tramp bilan ikki marta uçraşdi, Kreml va Oq uyda mehmon böldi, Yevropa va arab davlatlari qöllab-quvvatloviga erişdi, BMT Boş Assambleyasida nutq sözladi.
Uning taşqi siyosatdagi muvaffaqiyatlarini möjiza deb ataşmoqda, u terrorçi tamğasidan xalos böldi, Ğarbdagilar u bilan qöl berib körişdan tortinmayapti va Suriyadan sanksiyalarni olib taşlanişiga oz qoldi – 13 yillik uruşdan keyin özini önglay olişi uçun uning mamlakatiga xorijdan pullar oqimi juda zarur.
Ammo Suriya içkarisida yutuqlardan köra muammolar köproq. Uruğ-aymoqçilik, etnik yoki konfessional asosdagi qotilliklar, sudsiz qatllar, odam öğirlaş va sobiq tuzum davridagi qotilliklar uçun aybdorlarni sudga tortişga urinişlar.
Parçalangan mamlakat
Köplab şahar va tumanlar vayronaga aylangan
Anadolu via Getty Images
Aş-Şar’a Asaddan xaroba holatdagi, davlat institutlari yöq qilingan va aholisi qaşşoqlarga aylangan mamlakatni meros qilib oldi.
U hozir ham mamlakat hududining uçdan bir qismini nazorat qilmaydi: şimoli-şarqdagi hududlar kurd kuçlari, janub – druzlar ta’sirida, şimolda turkparast tuzilmalar örnaşgan, şuningdek, köplab qişloqlar mahalliy qabila qömondonlari hukmronligi ostida.
Turkiya Damaşqni öz ta’siriga oliş uçun Qatar va Saudiya Arabistoni bilan bahslaşmoqda, Isroil Suriya janubida operatsiyalar ötkazmoqda va aş-Şar’ani Jölan tepaliklaridan voz keçişni nazarda tutuvçi tinçlik kelişuviga majburlamoqda. Suriyaning ötmişdagi asosiy ittifoqçisi bölgan Rossiya ham Damaşqdagi ta’sirini yöqotişni istamaydi, ammo Moskvaga qoçib ketgan Asadni yangi hokimiyatga topşirişga rozi emas.
Mavzuga oid
16 min
Suriyaliklarning aksariyati qaşşoqlik çegarasida yaşaydi, kuniga ikki soat elektr energiyasi beriladi, qurğoqçilik tufayli suvni sisternalardan olişga töğri keladi. Ikki milliondan ortiq suriyaliklar çodirlarda yaşamoqda. Davlat xizmatçilari maoşi Qatar yordamida tölanmoqda.
Optimizm va kelajakdan qörquv
Suriyaliklarning 90 foizi qaşşoqlik çegarasida yaşaydi, köpçilik vayron bölgan şaharlarda çodirlarda yaşaşga majbur.
Anadolu via Getty Images
Suriyaliklar bir yil oldin aş-Şar’aga katta işonç bildirişgandi, uni hali ham aholining katta qismi qöllab-quvvatlamoqda. Şunga qaramay, bir yil ötgaç, köpçilikda yana qörquv paydo bölgan: zöravonlik avj olişi, alaviylar, druzlar va nasroniylar öldirilişi, ayollar öğirlanişi, uylar olib qöyilişi kelajak uçun qörquvni kuçaytiradi.
Aş-Şar’a – saylangan prezident emas, Asadlarning yakkahokimligidan keyin mamlakatda şaffof saylovlar ötkaziş juda murakkab: markaziy hokimiyat butun Suriyani nazorat qilmaydi, aholini röyxatga oliş esa oxirgi bor 15 yil oldin ötkazilgan. Muvaqqat hukumat beş yil içida mamlakatni adolatli saylovlarga tayyorlaşga va’da bermoqda.
«Suriya aholisi bir xil emas, diniy va ijtimoiy kelib çiqişiga qarab, Şar’aga bölgan munosabat özgarib turadi», – deydi BBC muxbiriga Lion universitetining Suriya böyiça mutaxassisi va Vaşington instituti eksperti Fabris Balanş.
Ahmad Şar’a özi sunniy bölib, hali ham sunniylar orasida, ayniqsa, qişloqlardagi kambağal sunniylar (mamlakatning jami aholisi orasidagi uluşi 30-40 foiz atrofida) orasida ança katta obröga ega. Suriyadagi jami sunniylar esa aholining taxminan 70 foizini taşkil etadi. Ammo boşqa guruhlar, jumladan, şaharlardagi sunniylar va jamiyatning ilğor qatlamlari orasida Asad ketgandan keyingi dastlabki kunlarda paydo bölgan eyforiya asta-sekin sönib bormoqda, deydi ekspert.
Ötgan yil dekabrida Suriyada optimizm hukmronlik qilayotgandi
NurPhoto via Getty Images
2011 yildan beri ötkazilgan eng yirik jamoatçilik sörovi (Arab Opinion Index tadqiqotida 3700 kişi iştirok etgan) şuni körsatdiki, suriyaliklarning faqat 55 foizdan ortiği ötiş davri hukumatiga işonadi, 56 foizi esa mamlakat töğri yönalişda harakatlanmoqda, deb hisoblaydi.
Köplab suriyaliklar Asaddan qutuliş köp qon tökilişi va yangi vayrongarçiliklarsiz amalga oşişiga işona olmasdi. «Hay’at Tahrir aş-Şom»ga esa Asadni prezident saroyidan çiqarib yuboriş va uni Rossiyaga qoçişga majbur qiliş uçun atigi 11 kun yetarli böldi.
Endilikda, ayniqsa, etnik va diniy ozçilik vakillari, jamiyatning ilğor qatlamlari orasida kayfiyat keskin özgardi.
Ular özlarini xavfsiz his qilmayotgani, optimizm örnini kelajak uçun qörquv egallaganini aytişmoqda. Imkoniyati borlar esa xorijga çiqib ketmoqda.
Suriyada yangi avtoritar hokimiyat
«Alaviylar – bizning birodarlarimiz va oilamiz», deb yozilgan Suriya şimoli-şarqida dinlararo zöravonlik tölqiniga qarşi ommaviy namoyiş paytida kötarilgan plakatda.
AFP via Getty Images
Mart oyida Suriyaning sohilböyi hududlarida bir neça kun içida tinç aholi vakillari bölgan 1400 kişi (asosan alaviylar) öldirilganidan keyin jamiyatdagi kayfiyat özgardi. Huquq himoyaçilari haqiqiy raqamlar bundan ham yuqori ekanini aytişadi. Başar Asad ham alaviylardan edi va endi ular qasos oliş ötida yonayotganlar uçun asosiy nişonga aylangan.
Aş-Şar’a markaziy hokimiyat qotilliklarga aloqadorligini qat’iyan rad etdi, adliya vaziri esa aybdorlar ustidan oçiq sud jarayonlarini ötkazişga va’da bergan. Reuters agentligi suriştiruvi esa hujum ijroçisi bölgan guruhlarda töğridan töğri Suriyaning yangi rahbariyatiga böysunadigan odamlarga olib boradigan qömondonlik zanjirini aniqlagan.
May va iyul oylarida janubdagi Suvayda provinsiyasida dinlararo zöravonlikning navbatdagi avj olişi paytida 1000 dan ortiq odam, asosan druzlar öldirildi.
Şuningdek, huquq faollari noyabrda Homsda navbatdagi ommaviy qatllar amalga oşirilganini qayd etişdi. «Suriya inson huquqlari tarmoği» (SNHR) monitoring guruhiga köra, Homsda qotillik va odam öğirlaş holatlari avj olgan.
Huquq faollari ayollarga nisbatan köplab zöravonlik va kamsitiş holatlari, noma’lum qurolli guruhlar tomonidan ayollar va qizlarning öğirlanişi haqida xabar beradi. Ba’zilar jinsiy zöravonlikka uçragan, ba’zilar esa öz xohişlariga qarşi turmuşga berilgan. Jabrlanganlarning oila a’zolari mahalliy hokimiyat bedarak yöqolganlarni qidiriş uçun heç qanday çora körmaganidan şikoyat qiladi.
Başar Asad oilasi bilan Moskvaga qoçgan va hamon öşa yerda qolmoqda
Foto: AFP via Getty Images
Mamlakatda xristianlar şusiz ham juda kamayib ketgan – aholining 1,5 foizidan kamroği (2011 yilda mamlakatning xristian aholisi 1,2 million kişi deb baholangan bölsa, hozirgi ma’lumotlarga köra, 200–300 ming atrofida qolgan), ammo ular ham keyingi nişon bölişdan qörqişadi. Oktyabr oyida Suriya ğarbida Livan bilan çegaradagi Vadi-Nasara (Xristianlar vodiysi)da ikki yoş yigit hujum qurboni böldi, iyun oyida esa Damaşqdagi çerkovda xudkuş özini portlatişi oqibatida 20 kişi halok böldi.
Aş-Şar’a mamlakatni barça suriyaliklarning manfaatlarini hisobga olgan holda halol boşqarişga, şuningdek, ayollar va etnik ozçiliklar huquqlariga rioya etilişini ta’minlaşga va’da bergandi.
Ammo hozirça va’dalar qoğozda qolib, amalda hokimiyat Aş-Şar’a va uning yaqinlari qölida jamlangan –hukumatdagi muhim lavozimlarni uning oğa-inilari va Hşdagi safdoşlari egallagan.
Ayrim suriyaşunoslar fikriça, Şar’a temir qöl bilan islomiy Suriya qurmoqda va norozilarning barçasi asta-sekinlik bilan siqib çiqariladi va avvalgi köp konfessiyali va xilma-xil jamiyatga barham beriladi.
«Suriyaning yangi hukumati Suriyada Islom respublikasini qurmoqda, bu esa barça sunniy bölmagan arablar siqib çiqarilişiga olib keladi. Ya’ni allaqaçon deyarli tugayozgan alaviylar, druzlar, kurdlar va nasroniylar», – deydi Fabris Balanş.
Suriyaliklarning ba’zi doiralarida Asadning dunyoviy avtoritarizmi örniga islomiy yönalişdagi avtoritarizm kelişi haqidagi xavotirlar kuçaymoqda.
«Ötiş davri, heç bölmaganda hozirgi paytda, hokimiyat Hşning sobiq a’zolari qölida asta-sekin markazlaşuvi bilan birga keçadi, boşqa siyosiy va ijtimoiy guruhlar esa juda çeklangan. Köplab suriyaliklarning [yangi hokimiyat] inklyuziv siyosiy tartib örnata olişiga közi yetmaydi», – deydi Krisis Group notijorat taşkiloti tahlilçilari.
BMTda ham yangi hokimiyatning zöravonlikka qarşi kuraşiş istiqbollari ehtiyotkorlik bilan baholanmoqda: «Hukumat tomonidan davlat qurilişi yölida qöyilgan ijobiy qadamlarga qaramay, takroriy zöravonlik holatlari ehtimoli xavotir uyğotmoqda va vaqtinçalik hukumatning Suriyadagi ildiz otgan zöravonlik zanjiriga çek qöyiş qobiliyatini şubha ostiga qöymoqda», – dedi Suriyadagi voqealarni tergov qiliş böyiça mustaqil xalqaro komissiya rahbari Paulu Serjiu Pineyru.
Boşqa tahlilçilar Suriya va ötiş davri hukumatiga yillar davomida uruş va özaro işonçsizlik tufayli tarqoq bölgan jamiyatni birlaştiriş uçun köproq vaqt berişni taklif qilmoqda.
Suriya aholisi – etnik va diniy jamoalarning mozaikasidir, ammo bu etnik va diniy guruhlarning özi ham monolit emas, deb eslatadi Fabris Balanş. Hozirda heç bir jamoa özini xavfsiz his qilmayapti, deydi yaqinda Suriyada bölgan ekspert.
Kurdlar va druzlar muxtoriyatni kengaytirişni talab qilmoqda, alaviylar ajralib çiqişni orzu qiladi, badavlat sunniylar Asadlar hukmronligi davrida isyonkor Idlibga ketmaganliklari uçun qabiladoşlari tomonidan qasos olinişidan qörqmoqda, nasroniylar esa radikal jangarilar ta’siri kuçayişidan xavotirda.
Diplomatik ğalabalar
«Jiddiy yigit», degandi Tramp aş-Şar’a haqida
Anadolu via Getty Images
Aş-Şar’a sönggi bir yil içida qöşnilar bilan uçraşdi yevropaliklar oldiga bordi, Rossiyada ham, AQŞda ham böldi, Yaqin Şarq instituti eksperti Çarlz Lister qayd etişiça, Asadlar hokimiyatdagi 53 yil davomida qabul qilganidan köra köproq ğarb yetakçilarini qabul qildi.
Taşqi dunyo bilan munosabatlarda u pragmatik yöl tutadi va heç kim bilan ziddiyatga borişni xohlamaydi. U mintaqa va jahon derjavalarining turli manfaatlari örtasida muvaffaqiyatli harakat qila oladimi yoki yöqmi, bunisi hozirça noma’lum.
«Bunday kurs unga xalqaro legitimlikni taqdim etadi, ammo taşqi öyinçilar örtasida kuçayib borayotgan qarama-qarşiliklar fonida saqlab qoliş tobora qiyin böladigan juda nozik muvozanatda turadi», – deydi tahlilçi Kelli Kassis Birlaşgan qirollik mudofaa tadqiqot instituti uçun maqolasida.
Rossiyaning Suriyada ikkita harbiy bazasi bor va Asad hokimiyati qulaşi bilan ularning kelajagi söroq ostida qoldi. Moskvaga taşrifi çoğida Şar’a Kreml bilan avval erişilgan barça kelişuvlarga amal qilişga va’da berdi. Moskva buğdoy va neft yetkazib berişni qayta tikladi, şuningdek, Asad rejimi bilan işlagan «Goznak» kompaniyasi orqali Suriyaning yangi banknotlarini çop etişga rozi böldi. Muzokaralarda prezidentning ukasi, ginekolog, 20 yildan ortiq Rossiyada yaşab, işlagan va bugungi kunda amalda «vitse-prezident» lavozimini egallab turgan Mohir aş-Şar’a muhim rol öynadi.
«Moskva bilan kelişuv Asad davrini belgilab bergan tuzilmaviy qaramlikning yaşirinça tiklanişidan va u bilan birga Rossiya ta’sirining qaytişidan dalolat beradi. Biroq, manfaatlar mos kelişiga qaramay, tomonlar örtasidagi munosabatlar hali ham özaro işonçsizlik va noaniqlik bilan tölib-toşgan. Bu uziliş qançalik çuqur bölişi yoki umuman sodir böliş-bölmasligi endi Suriyaning keyingi siyosiy kursiga boğliq», – deya fikr yuritadi Kassis.
Aş-Şar’aning imkoniyatlari çeklangan va taşqi kuçlar yordamisiz Suriyani tiklaş va zaif hokimiyatni saqlab qolişning iloji yöq. Jahon bankining konservativ hisob-kitoblariga köra, mamlakatga 216 milliard dollar kerak, bu qaşşoq Suriya uçun astronomik miqdor.
Aş-Şar’a va Putin munosabatlarni qaytadan yölga qöyişga kelişib olgan
Anadolu via Getty Images
Oktyabr oyi oxirida aş-Şar’a Ar-Riyodda bölib ötgan forumda sözga çiqib, Suriya allaqaçon 28 milliard sarmoya jalb qilganini aytdi. Ammo hozirça Suriyaga qarşi sanksiyalar tufayli bu pullar mamlakatga kira olmayapti.
AQŞ prezidenti Donald Tramp may oyida Aş-Şar’a bilan birinçi uçraşuvidayoq Suriyaga qarşi sanksyalarni olib taşlaşga va’da bergan, keyin esa noyabr oyida Oq uyda bölib ötgan uçraşuvda ham xuddi şu va’dasini takrorlagan, ammo hammasi unçalik oson emas. 2020 yilda kuçga kirgan va «Tsezar qonuni» deb nomlanuvçi asosiy sanksiyalarni bekor qiliş uçun bu qaror AQŞ Kongressida ma’qullanişi talab etiladi.
Axios naşri noyabr oyida AQŞdagilar sanksiyalar töliq bekor qilinişini evaziga Isroil va Suriya örtasida xavfsizlik şartnomasi imzolanişini xohlaşini yozgandi.
AQŞ Asad qulaganidan keyin Suriya janubidagi hududlarga bostirib kirgan va Damaşq janubida qurolsizlantirilgan hudud yaratişni talab qilgan Isroil bilan Şar’a örtasidagi xavfsizlik kelişuvida vositaçi bölişga harakat qilmoqda. Şu yil yozida Isroil Suriya janubidagi druzlarni sunniy badaviylar bilan töqnaşuvlardan keyin qöllab-quvvatladi, bu esa Damaşq bilan munosabatlardagi keskinlikni kuçaytirdi.
Kurdlar (Suriya demokratik kuçlari) şimoli-şarqni nazorat qiladi; taşkilot laşkari 40–60 ming kişidan iborat.
Druzlar: janubdagi Suvayda viloyati Janubiy front va mahalliy ayirmaçilar qölida.
Turkiya ta’siridagi kuçlar (SNA) – Turkiya bilan şimoliy çegara böylab joylaşgan hududlar.
Suriya qoçqinlari
Suriya diasporasi juda katta, Suriyadagi köpçilik faqat çet eldagi qarindoşlari yuborgan pullar hisobiga yaşaydi.
AFP via Getty Images
Yevropa Suriyada barqarorlik bölişidan manfaatdor – fuqarolik uruşi davrida millionga yaqin suriyaliklar uşbu qit’aga kirib borgan.
«Uşbu qoçqinlar tez orada qaytişi mumkinligi istiqboli Yevropani Damaşq bilan faol hamkorlik qiliş va uning ötiş jarayonini qöllab-quvvatlaşga undamoqda», – deb yozadi Yaqin Şarq böyiça ekspert Lokman Radpey.
Bunga hali ança bor, deya ta’kidlaydi BMTning Qoçqinlar işlari böyiça boşqarmasi. Taşkilot ma’lumotlariga köra, 2025 yil 8 dekabrdan 24 iyulgaça yangi Suriyaga 720 ming suriyalik qaytgan, ular asosan qöşni davlatlardan (40 foizi Livandan, 37 foizi Turkiyadan, 15 foizi Iordaniyadan va 5 foizi Iroqdan) bölib, bu davlatlarga turli yillarda jami 5,5 million kişi qoçib ötgandi.
Yevropaga borib joylaşganlar esa hozirça qaytişga şoşilmayapti.
Yevropada yaşovçi va may oyida BMTning Qoçqinlar böyiça Oliy komissarligi bilan suhbatda bölgan suriyalik qoçqinlarning 81 foizi yaqin bir yil içida Suriyaga qaytişni rejalaştirmayotganini aytgan.
