O‘zbekistonda ayollar orasida saraton ko‘paymoqda: ko‘krak va bachadon bo‘yni saratoni yetakchi o‘rinda

Ayni paytda O‘zbekistonda 100 mingga yaqin saratonga chalingan bemorlar bor. GLOBOCAN ma’lumotlariga ko‘ra, 2022 yilda O‘zbekiston aholisi orasida 35 900 ta yangi saraton xastalari aniqlangan bo‘lib, shundan 19 865 tasi (55% ulushi) ayollarda qayd etilgan. Bu ko‘rsatkich xastalikning ayollarda ko‘p uchrashini anglatadi. Ayollarda eng ko‘p uchraydigan saraton turlari bo‘yicha ko‘krak saratoni taxminan 5022 ta holatda, bachadon bo‘yni saratoni 2654 holatda qayd etilgan. Ma’lumot uchun: 2019 yilda bachadon bo‘yni xastaligiga chalingan ayollar soni 1660 nafarni tashkil etgan. Bu xastalik tarqalishiga ko‘ra dunyoda ayollardagi saraton kasalliklari orasida 4-o‘rinda turadi. Ko‘krak bezi saratoni esa 1-o‘rinda.

Kasalliklardan o‘lim ko‘rsatkichi bo‘yicha ham tug‘ish yoshidagi ayollar (15-44 yosh) orasida ko‘krak bezi va bachadon bo‘yni xastaliklari ko‘p uchraydi.

Ayollar orasida saraton (asosan ko‘krak va bachadon bo‘yni saratoni) xavfi ba’zi yosh guruhlarida yuqori kuzatiladi: 50–80 yosh – ko‘krak saratoni va boshqa ko‘p uchragan onkologiya turlari uchun xavf asosan yuqori bo‘lgan yosh guruhi hisoblanadi. 30–39 yoshda ham ko‘krak saratoni holatlari sezilarli darajada ko‘paygani qayd etilgan. 15–44 yosh – bachadon bo‘yni saratoni ushbu reproduktiv yoshda ham keng tarqalgan va o‘lim ko‘rsatkichi bo‘yicha muhim ahamiyatga ega.

Ginekolog Dilfuza Aniyozovaga ko‘ra, so‘nggi yillarda ko‘krak bezi va bachadon bo‘yni saratoni kabi kasalliklar yoshlar orasida ham uchrayapti va ko‘pincha kech bosqichda aniqlanyapti.

Bachadon bo‘yni saratoniga ko‘pincha inson papilloma virusi (HPV) sabab bo‘ladi. Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasallik uzoq yillar davomida o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Ko‘krak bezi saratonining dastlabki bosqichlari ko‘pincha sezilmaydi, lekin ayrim belgilar paydo bo‘lsa, ularga e’tibor berish juda muhim. Masalan, ko‘krak shaklining o‘zgarishi yoki bir tomoni kattalashishi, terida qizarish, burishish yoki limon po‘stiga o‘xshash g‘adir-budir ko‘rinish hosil bo‘lishi, so‘rgichdan suyuqlik, ayniqsa, qonli ajralma chiqishi xavf belgisi bo‘lishi mumkin. Shuningdek, qattiqlik yoki shish yuzaga kelishi, og‘riq, so‘rgichning ichkariga tortilishi, qo‘ltiq ostidagi bezlarning kattalashish holatlari ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak.

“Xavf omillari: radiatsiyadan uzoq bo‘lish, pestitsidlardan uzoq bo‘lish kerak. Masalan dalada ishlaydigan ayollar paxta terishadi, dalada ishlashadi. Agar dalada ishlashni chegaralay olishmasa qo‘liga qo‘lqop kiyishi, tanani yopadigan kiyim kiyishi, niqob taqishi kerak. Bolani emizish ko‘krak saratoni xavfini kamaytiradi. Gormonal tabletkalarni o‘rinsiz, o‘zboshimchalik bilan ichmaslik, shifokor bilan maslahatlashish tavsiya qilinadi. Bu ham ko‘krak saratoni ehtimolini oshiradi.

Umuman olganda, ba’zi holatlarning butunlay oldini olish mumkin (masalan, HPV emlash orqali bachadon bo‘yi saratonining ko‘p qismini bartaraf etish imkoniyati mavjud), boshqalarda esa xavfni kamaytirish va samarali nazorat qilsa bo‘ladi. Shuning uchun profilaktik choralar, vaksina, muntazam skrining va sog‘lom turmush tarziga amal qilish bu kasalliklarga qarshi eng kuchli qurollar sanaladi”, – deydi ginekolog.

O‘zbekistonda ham ayollarda bu kasalliklar yuzaga kelishining oldini olish maqsadida nazorat tizimi yo‘lga qo‘yilyapti.

Bugungi kunda esa bu kasalliklarni davolash bo‘yicha Avstraliya, AQSh, Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya yetakchilik qiladi.