Qadimgi dunyodan yangi davrgacha: hal bo‘lmagan 5 ta tarixiy jumboq

Biroq hech bir versiya mavjud barcha faktlarni to‘liq izohlab berolmaydi, koloniyachilarning tasdiqlangan qoldiqlari esa hanuzgacha topilmagan. Roanok tarixi — erta koloniya loyihalarining qanchalik zaif bo‘lgani va tarixiy rekonstruksiya imkoniyatlarining cheklanganligini yaqqol namoyon qiladi.

Amazoniyaning yo‘qolgan shaharlari va Ind daryosi vodiysi sivilizatsiyasi inqirozi

XX asrning katta qismi davomida olimlar Amazoniya junglilari yirik va murakkab jamiyatlarni ushlab tura olmagan, deb hisoblagan. Bu tasavvur lidap (LIDAR) va arxeologik tadqiqotlar orqali rad etildi: o‘rmon qirralari ostida yo‘llar, maydonlar va mustahkamlangan aholi manzilgohlaridan iborat tarmoqlar aniqlandi.

Bu kashfiyotlar yevropaliklar kelguniga qadar bu yerlarda millionlab odamlar yashagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ammo bu jamiyatlarning nega yo‘qolib ketgani — kasalliklarmi, ekologik o‘zgarishlarmi yoki ijtimoiy silkinishlarmi — hanuz noma’lum.

Shunga o‘xshash sir Ind vodiysi sivilizatsiyasi bilan ham bog‘liq: dunyodagi eng qadimgi shahar madaniyatlaridan biri miloddan avvalgi taxminan 1900-yillarda inqirozga uchragan. Katta shaharlar tashlab ketilgan, ammo vayron qilinmagan. Geologik ma’lumotlar daryo o‘zanlarining o‘zgarishi va uzoq davom etgan qurg‘oqchilikka ishora qiladi, biroq bu sivilizatsiya yozuvining o‘qilmagani uning siyosiy va ijtimoiy jarayonlarini tushunishni jiddiy cheklaydi. Ikkala holatda ham rivojlangan jamiyatlar yozma guvohlik qoldirmagan, arxeologiya esa tarixni parchalardan tiklashga majbur.

Naska chiziqlari — Peru

Peru janubidagi quruq tekisliklarda miloddan avvalgi taxminan 500 yildan milodiy 500 yilgacha bo‘lgan davrda Naska chiziqlari — yuzlab ulkan geogliflar yaratilgan. Ular hayvonlar, o‘simliklar, geometrik shakllar va kilometrlab cho‘zilgan to‘g‘ri chiziqlardan iborat. Ular havodan eng yaxshi ko‘rinadi, shuning uchun ular qanday va nima maqsadda yaratilgani haqida ko‘p savollar tug‘ilgan.

Arxeologik tadqiqotlar geogliflar yer yuzasidagi qorong‘iroq toshlarni olib tashlab, tagidagi qatlamni ochish yo‘li bilan bajarilganini ko‘rsatadi. Quruq iqlim sabab tasvirlar asrlar davomida yaxshi saqlanib qolgan. Asosiy talqinlar geogliflarni marosim amaliyotlari, suv resurslarini boshqarish yoki mavsumiy sikllar bilan bog‘liq tantanali yo‘l-yo‘riqlar sifatida ko‘radi.

Ayrim chiziqlar astronomik hodisalarga mos yo‘naltirilgan, ammo hech bir nazariya shakllar xilma-xilligini to‘liq tushuntirib berolmaydi. Naska madaniyatidan yozma manbalar qolmagani uchun, ularning haqiqiy vazifasi Janubiy Amerikaning eng katta arxeologik sirlaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Roopkund ko‘li yonidagi skeletlar — Hindiston

Hind Himoloylarida, muzlik ko‘li — Roopkund sohilida yuzlab odamlarning qoldiqlari topilgan, ular qirg‘oq bo‘ylab sochilib yotgan. Radiouglerod tahlili va genetik tadqiqotlar bu odamlar bitta voqea natijasida halok bo‘lmaganini ko‘rsatgan. Ular turli guruhlar va turli davrlarga mansub bo‘lib, ba’zan oradan qariyb ming yil o‘tgan bo‘lgan.

Guruhlardan biri, ko‘rinishicha, milodiy IX asr atrofida halok bo‘lgan — ehtimol, keskin va g‘ayrioddiy ob-havo hodisasi oqibatida. Olimlar o‘lim sababi boshga og‘ir jarohat yetkazgan yirik do‘l bo‘lishi mumkin, deb taxmin qiladi: bu gipoteza bosh suyaklaridagi shikastlarga mos keladi.

Keyingi davrlardagi guruhlar ziyoratchilar yoki sayyohlar bo‘lgan bo‘lishi mumkin, ularning taqdiri boshqacha kechgan. Zamonaviy usullar bu sirning ayrim jihatlarini oydinlashtirgan bo‘lsa-da, hanuz savollar ko‘p: nega odamlar qayta-qayta bunday qiyin boriladigan baland tog‘li joyga yo‘l olgan, nega u yerda fojiali voqealar bir necha bor takrorlangan?