Erondagi namoyişlar: qurbonlar soni minglab bölişi mumkin
|02:00 / 14.01.202612 7949 min
Tehrondagilar uruşga ham, AQŞ bilan muzokaralarga ham tayyorligini aytmoqda.
Foto: ReutersFoto: Reuters
Eron taşqi işlar vaziri Abbos Aroqçi duşanba kuni Donald Trampning tahdidlariga javoban Islom respublikasi AQŞ bilan uruşga ham, muzokaralarga ham tayyorligini ma’lum qildi. Xorijda işlovçi eronlik huquqbonlar namoyişlar boşidan buyon yuzlab kişilar halok bölganini xabar qilişmoqda va bu raqamlar aslida minglab bölişi ham mumkinligi ta’kidlanmoqda. Mamlakatda internet töliq öçirilgani tufayli yakuniy raqamlarni tasdiqlaşning imkoni yöq.
Qurbonlar soni oşmoqda
Qarorgohi Norvegiyada joylaşgan Iran Human Righs (IHR) huquq taşkiloti duşanba kuniga kelib Erondagi töqnaşuvlar çoğida halok bölganlar soni kamida 648 kişini taşkil etayotgani haqida xabar berdi.
Huquq faollari qurbonlarning asl soni ança kattaroq bölişi va olti ming nafargaça yetişi mumkinligini taxmin qilişgan, ammo mamlakatda internet öçirilgani tufayli ölim holatlari haqidagi köplab xabarlarni tekşirib bölmayapti.
28 dekabr kuni avvaliga iqtisodiy muammolar tufayli boşlangan namoyişlar köp ötmay Eron hukmron rejimi tarixidagi eng jiddiy tahdidlardan biriga aylandi.
Yanvar oyi boşidan kuçişlatar tuzilmalar namoyişlarni kuç bilan bostirişga kirişdi. Muxolifatçilarning aytişiça, rasmiylar qatağon kölamini yaşiriş uçun ham internetni öçirişgan.
Sönggi kunlarda mamlakatda rejim tarafdorlari ham köçalarga çiqa boşlagan.
AQŞ prezidenti Donald Tramp yakşanba kuni Eron rahbariyati vakillari muzokaralar ötkaziş taklifi bilan aloqaga çiqqanini ma’lum qildi. Sönggi haftalarda Tramp bir neça bor AQŞ vaziyatga aralaşişi bilan tahdid qilgandi.
«[Ammo] biz bu uçraşuvdan oldinroq boşlab yuborişimizga töğri kelişi mumkin», – degandi Tramp.
«Eron Islom respublikasi uruşga intilmaydi, ammo unga töliq tayyor, – dedi taşqi işlar vaziri Abbos Araqçi Tehronda davlat televideniyesi orqali namoyiş etilgan xorijiy elçilarning konferensiyasida. – Biz muzokaralarga ham tayyormiz, lekin bu muzokaralar adolatli, teng huquqli va özaro hurmatga asoslangan bölişi kerak».
Mamlakat taşqi işlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Baqoiy Araqçi hamda Trampning Yaqin Şarq böyiça maxsus vakili Stiv Uitkoff örtasida aloqa örnatilganini ma’lum qilgan. AQŞ va Eron örtasida diplomatik munosabatlar yöq – AQŞning Erondagi fuqarolari masalalari bilan Şveytsariyadagi elçixona şuğullanadi.
Mavzuga oid
Eronda ötgan haftaning payşanba kunidan buyon internet öçiq qolmoqda.
Internet sohasidagi tadqiqotçi Alirizo Manafiyning aytişiça, hozirda Eronda internetga ulanişning yagona yöli – Starlink sun’iy yöldoş terminallariga ega bölişdir. Şu qurilmalar yordamida eronliklar ijtimoiy tarmoqlarda namoyişlar vaqtida olingan video va fotolarni tarqatmoqda. Manafiy Starlink egalarini ehtiyotkor bölişga çaqirgan: bunday qurilmalar orqali ulaniş rasmiylar tomonidan kuzatilişi mumkin.
Xalqaro axborot agentliklari esa voqealarni Erondan turib yoritiş imkoniyatidan deyarli mahrum, işlaşga ruxsat berilgan jurnalistlarning harakatlari ham qat’iy nazorat ostida.
Qurbonlar haqidagi ma’lumotlar IHR, şuningdek, AQŞda işlovçi Human Righs Activist News Agency taşkilotlari tomonidan yiğiladi va e’lon qilinadi. Bundan taşqari, mustaqil naşrlar ham marhumlarning yaqinlari bilan gaplaşib, ölim holatlarini va vafot etganlarning şaxsini aniqlamoqda.
Eronda olingan yuzlab videoroliklardan biri ölikxonada olingan bölib, unda önlab jasadlarni köriş mumkin.
Mahalliy vaqt bilan yakşanba kuniga ötar keçasi, soat 00:45 da mahalliy telegram-kanallarda tarqalgan bu videoda Tehron markazidan 20 km masofada joylaşgan ölikxonada tobut kötargança yiğlayotgan kişilar körsatilgan.
Eronliklar odatda bunday marosimda «Allohdan özga iloh yöq!» deya hayqirişadi, ammo bu videoda faqat şunday sözlarni eşitiş mumkin: «Xominaiyga ölim!»
Videoning katta qismi marosim iştirokçilarining şaxsini yaşiriş uçun xiralaştirilgan, ammo BBC marosim aynan qaysi ölikxonada bölib ötganini uning rasmlarini Google Photos’dagi rasmlar bilan soliştiriş orqali tasdiqlaşga muvaffaq böldi.
AFP jurnalistlari aniqlaşiça, Qahrizakda olingan kadrlarda qora qoplarga öralgan jasadlar va ular orasidan öz yaqinlarini qidirayotgan azador qarindoşlarni köriş mumkin.
Eron davlat naşrlari esa öldirilgan önlab kişilar kuçişlatar tuzilmalar xodimlari ekanini aytmoqda. Rasmiylar ularning ayrimlarining dafn marosimlarini hukumat tarafdorlarining katta mitinglariga aylantirişga harakat qilmoqda.
Hukumat reaksiyasi
Eron sud hokimiyati rahbari Ğulomhusayn Muhsiniy-Ajoiy prokurorlarni işlarni «imkon qadar tezroq» körib çiqiş uçun maxsus xizmatlar bilan yaqindan hamkorlik qilişga çaqirdi. U ham Eron oliy rahbari Ali Xominaiy va Eron rahbariyatining boşqa a’zolari kabi namoyişçilar AQŞ va Isroil tomonidan qöllab-quvvatlanayotganini aytib çiqdi.
Eron boş prokurori Muhammad Kozim Muvohidiy-Ozod 10 yanvar kuni tartibsizliklarning barça iştirokçilari «Allohga qarşi uruş»da ayblanişi mumkinligini aytdi – buning uçun Eronda ölim jazosi belgilangan. 2022 yilda bölib ötgan yirik norozilik namoyişlarida ham rasmiylar namoyişçilarning bir qismini aynan şunday ayblov qöyib qatl etgandi.
Eron davlat televideniyesi vaziyat tinçlanayotganini körsatişga harakat qilmoqda, masalan, sokin köçalar va ulardagi odatiy harakat tasvirlari namoyiş etilmoqda. Tehron gubernatori Muhammad-Sodiq Motamedian televideniye orqali namoyişlar soni kamayib borayotganini aytib çiqdi.
IRIB Eronning bir qança şaharlarida hukumat tarafdorlari tomonidan ötkazilgan mitinglar tasvirlarini namoyiş etdi.
Hukumat «tartibsizliklar» qurbonlari xotirasiga uç kunlik milliy motam e’lon qildi, davlat televideniyesi esa bir qança şaharlarda hukmron rejimni qöllab-quvvatlaş maqsadida boşlangan mitinglarga oid kadrlarini namoyiş etdi.
IRIB telekanali tarqatgan kadrlarda köçalar odamlar bilan tölganini köriş mumkin, tarmoqning telegram-kanalidagi tarjima qilingan postlardan birida namoyişçilar yaqinda sodir bölgan «terrorçilik harakatlari»ga qarşi birdamlik belgisi sifatida köçalarga çiqqani aytiladi.
BBC Fors xizmati xabariga köra, duşanba kuni butun mamlakat aholisiga hokimiyatni qöllab-quvvatlaş uçun ötkazilayotgan mitinglarda iştirok etiş taklif qilingan sms-xabarlar yuborilgan.
«Xalq tomonda turing»
Eronning ağdarilgan şohining öğli, hozirda AQŞda yaşovçi Rizo Pahlaviy Eron xavfsizlik kuçlari va davlat xizmatçilarini hokimiyatga qarşi namoyişlarga qöşilişga çaqirdi.
«Davlat idoralari xodimlari, şuningdek, qurolli kuçlar va xavfsizlik kuçlari a’zolarida tanlaş imkoniyati bor: xalq tomonida turib, millat ittifoqçisiga aylaniş yoki xalq qotillariga şerik böliş», – deb yozdi u ijtimoiy tarmoqda.
Şuningdek, u xorijdagi namoyişçilarni Eron elçixonalari binolarida örnatilgan bayroqlarni almaştirişga çaqirgan. «Ularni Eron milliy bayroği bilan bezatiş vaqti keldi», – deydi u.
Eronning Londondagi elçixonasi yaqinidagi daraxtda namoyişçilar şer va quyoş tasviri tuşirilgan bayroqni kötargan
Bloomberg via Getty Images
Xorijda yaşovçi eronliklar odatda namoyişlar vaqtida vatandoşlarni qöllab-quvvatlaş uçun mitinglarda inqilobdan oldingi bayroqni kötarişadi.
Londonda dam oliş kunlari şunday miting iştirokçilaridan biri Eron elçixonasi balkoniga çiqib, Islom respublikasi bayroğini şer va quyoş tasvirlangan eski şoh bayroğiga almaştirdi. Eron TIV uşbu voqea munosabati bilan Buyuk Britaniyaning Tehrondagi elçisini çaqirtirgan.
AQŞning Yaqin Şarqdagi sobiq elçisi va prezident Jo Baydenning Yaqin Şarq böyiça sobiq maxsus vakili Devid Satterfild BBC’ga aytişiça, Eron hukumati endi aholining asosiy ehtiyojlarini qondirişga qodir emas.
Gap nafaqat yuqori va örta, balki aholining eng qaşşoq qatlamlarini ham suv, yoqilği, elektr energiyasi va oziq-ovqat mahsulotlari bilan qulay narxlarda ta’minlaş haqida bormoqda.
«Rejimda norozilik sabablarini bartaraf etiş uçun resurslar yöq. Agar 2022 yilgi norozilik namoyişlarida bölgani kabi madaniy tadbirlar haqida gap ketsa, rejim ayollarga nisbatan çeklovlarni bekor qilişi, dress-kod qoidalarini yumşatişi mumkin va haqiqatan ham şunday qildi, ma’naviyat politsiyasi soçni yopib yurişni talab qilişni töxtatdi. Ammo odamlar yaşaş minimumi, qadrsizlanmaydigan valuta, yoqilği, elektr energiyasi, suvni talab qilganda, rejim buni osonlikça bera olmaydi», – deydi Satterfild.
