Fermerni sökayotgan hokimlar “dux”ni qayerdan olyapti?

- K.Ikromov: Qonunçilik nuqtai nazaridan qaralsa, mahalliy hokimiyatlar fermerlarga yaxşi hosil oliş uçun zarur şaroit yaratib berişi kerak. Bu infratuzilma, suv, yöl, aloqa va boşqa şaroitlarni öz içiga oladi. Ya’ni fermer yaxşi hosil olişi uçun tizim unga imkoniyat yaratişi şart. Ammo amalda hosil kam bölib qolsa, bu şaroitlar töliq yaratilmagani ham oçilib qolişi mumkin. Şunda ayrim rahbarlar muammoni oçiq tan oliş örniga, qanday qilib bölsa ham hisobotni töldiriş yölini izlaydi. Çunki yuqoriga “reja bajarildi” degan raqam kerak böladi. Natijada bosim pastga –fermerga tuşadi.

- Ş.Şaripov: Pripiska?

- K.Ikromov: Ha. Hozir fermerlar kimdir çorvasini sotib, kimdir uyini garovga qöyib, ğalla yoki boşqa majburiyatlar bilan boğliq xarajatlarni yopişga majbur bölyapti. Bu yerda gap faqat fermerning şaxsiy zarari emas. Agar fermer öz kapitalini hisobotni yopişga sarflasa, u kelasi yilgi hosil uçun texnika, uruğlik, öğit yoki çorvaga mablağ ajrata olmaydi. Bu iqtisodiy zanjirning boşqa böğinlariga ham ta’sir qiladi. Qisqa muddatda sun’iy yaxşi raqam kimgadir qulay körinişi mumkin. Yuqoriga hisobot beriladi, “reja bajarildi” deyiladi. Lekin uzoqroq qaralsa, bundan hamma zarar köradi. Agar statistikada hosil yuqori körsatilsa, davlat ham, bozor ham notöğri ma’lumot asosida qaror qabul qiladi. Masalan, haqiqatda buğdoy yetarli bölmasa-yu, hisobotda yetarlidek körsatilsa, u çet eldan vaqtida xarid qilinmay qolişi mumkin. Keyin esa narx oşganda qimmatroq sotib olişga töğri keladi. Fermer esa öz pulini notöğri yönalişga sarflaydi. U pul çorvaga, texnikaga yoki kelasi mavsumga sarflanişi mumkin edi. Şu ma’noda bu nafaqat fermerning, balki umumiy iqtisodiy kapitalning ham zarari.

- Ş.Şaripov:  Nega töğrisini aytişmaydi?

- K.Ikromov: Ayrim joylarda fermerlar yerga yaxşi qaragan, zarur işlarini qilgan, lekin ob-havo keskin kelgani uçun kutgan hosilining yarmini ham ololmagan holatlar bor. Şamol, yomğir, jazirama – bularning hammasi hosilga ta’sir qiladi. Ba’zi joylarda may oyida buğdoy yotib qolgani, ustiga yomğir yoğib, sifatga ta’sir qilgani aytilyapti. Haqiqatni yuqoriga aytişga qörqişadi. “Biz şaroit yaratdik, lekin ob-havo sabab hosil kam böldi” deb oçiq tuşuntiriş örniga, yaxşi raqam beriş osonroqdek körinadi. Örta böğindagi rahbarlar ham tanqiddan, lavozimini yöqotişdan yoki qattiq gap eşitişdan qörqadi negadir. Bor narsani aytiş kerak. Agar hamma “yuz sentnerdan oldik” deb raport bersa, ammo amalda hosil unday bölmasa, keyingi hisob-kitoblar ham notöğri böladi. Notöğri statistika esa keyin bozorga, narxga, davlat xaridiga va fermerning kelasi yilgi rejasiga ta’sir qiladi. Öğit masalasi ham jiddiy. Ayrim fermerlar kerakli paytda öğit ololmagani, ba’zi hollarda örtada turli vositaçilar paydo bölib, resurslarni qimmatroq narxda sotişga uringani haqida gaplar bor. Natijada fermer rejalaştirilgan xarajatdan taşqari qöşimça mablağ sarflaşga majbur böladi. Qişloq xöjaligida vaqt juda muhim. Öğit, suv, texnika yoki boşqa resurs öz vaqtida yetib bormasa, keyin uning örnini töldiriş qiyin. Hosil pasaysa, ayb yana fermerga tuşişi mumkin. Aslida esa zanjirning qaysi böğinida muammo bölganini xolis köriş kerak.

- Ş.Şaripov: Ming marta gapirdik, yana gapiryapmiz: fermerning huquqi, uning ğururini tiklaş...

- K.Ikromov: Fermerni şaxs sifatida körişmaydi ayrim rahbarlar. U faqat buyruq bajaruvçi odam deb qabul qilinadi, uning qadr-qimmatini, taşabbusini sindiriş uslublari bor. Ayrim joylardan köp gapiradigan, öz haqini talab qiladigan fermerlarni jamoat oldida bosib qöyiş, “şoxini qayiriş” kabi usullar qöllaniladi. Bu narsa fermerning faqat kayfiyatiga ta’sir qilmaydi. Bu uning iqtisodiy faolligiga, yerga munosabatiga, tavakkal qiliş qobiliyatiga, kelajakka işonçiga ta’sir qiladi. Tadbirkorlik muhiti faqat kredit yoki imtiyoz bilan yaratilmaydi. U birinçi navbatda şaxsni sub’yekt sifatida tan oliş bilan böladi. Prezident darajasida fermerlar huquqini mustahkamlaş haqida topşiriqlar berilgan. Ammo... Kimdir fermerlarga köproq erkinlik berilsa, tizim izdan çiqadi deb qörqitadi. Kimdir eski boşqaruv usulini qulay deb biladi. Yana kimdir hisobotni töğri körsatişdan köra, taşqi körinişda yaxşi raqam berişni afzal köradi.

- Ş.Şaripov: Har bir sohaning öz ğamxöri, öz lobbisi böladi. Masalan, havo sifati masalasida Prezident administratsiyasi rahbari jonbozlik körsatdi va nimadir özgara boşladi. Qişloq xöjaligida esa lobbiy yöq... Bu oziq-ovqat xavfsizligi, narxlar, tuproq unumdorligi, qişloq aholisining daromadi va kelajak avlodlar masalasi. Men buni jiddiy aytişga majburman: vaziyatni avariya holatiga olib keliş xavfi bor. Tuproq qayta tiklanişi juda qiyin bölgan resurs. Agar biz bugun yerga notöğri munosabat qilsak, ertaga uni tiklaş oson bölmaydi.