Fermerni so‘kayotgan hokimlar “dux”ni qayerdan olyapti?

Jurnalist Shokir Sharipov Agrobiznes assotsiatsiyasi rahbari Kamoliddin Ikromov bilan suhbatda o‘sha eski savolni yana o‘rtaga tashladi: biz qachon sohani tuzuk holga keltiramiz? Fermerga nisbatan bunday munosabat qachongacha davom etadi?

“Fermerni brigadir deb bilishadi”

O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida fermer huquqlari, hosil rejalari va hisobot bosimi atrofidagi bahslar yanada dolzarblashmoqda. Kun.uz sohani yaxshi biladigan mutaxassis Kamoliddin Ikromov bilan fermerlarning nega hali ham to‘laqonli tadbirkor sifatida ko‘rilmayotgani, bu munosabat qanday mexanizmlar orqali saqlanib qolayotgani va uning yer, bozor hamda kelajak avlodlar uchun oqibatlari haqida suhbatlashdi.

- Shokir Sharipov, jurnalist: Siz sohani ichidan bilasiz. Nega fermerlarning huquqlari bilan bog‘liq vaziyat yillar davomida o‘zgarmayapti? Bunday munosabatning mexanizmi nimada?

- Kamoliddin Ikromov, Agrobiznes assotsiatsiyasi rahbari: Men bu haqda ko‘p o‘ylayman. Shaxsiy fikrim shuki, fermerlarimizga nisbatan jamiyat tomonidan ham, boshqaruv tizimi tomonidan ham yetarlicha kuchli qo‘llab-quvvatlash shakllanmagan. Masalan, boshqa sohalardagi muammolar jamoatchilikda tezroq aks-sado beradi. Fermerlar masalasida esa qamrov ham, himoya ham kam bo‘ladi.

Buning bir sababi yer munosabatlariga borib taqaladi. Aholi fermerni “yerni o‘ziga olib qo‘ygan” odam sifatida ko‘radi. Ikkinchi tomondan, ayrim rahbarlar fermerni mustaqil tadbirkor emas, yuqoridan berilgan vazifani bajarishi kerak bo‘lgan brigadir sifatida qabul qiladi. Unga kredit beriladi, u kreditni ishlatib, hosilni yetishtirib berishi kerak, degan qarash bor. Aslida fermer tadbirkorlik sub’yekti. U tavakkal qiladi, xarajat qiladi, ishchi yollaydi, yerga ishlov beradi, bozor va ob-havo xavfini ko‘taradi. Uni faqat reja bajaruvchi zveno sifatida ko‘rish qishloq xo‘jaligining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.

- Sh.Sharipov: Fermerni brigadir o‘rnida ko‘rish... Yetarli emasmi, 21-asrda yashayapmiz... Dehqon erkin bo‘lsa, yer bilan inson o‘rtasida boshqacha munosabat shakllanadi. Yerning haqiqiy g‘amxo‘ri paydo bo‘ladi. Tuproqqa nisbatan mas’uliyat kuchayadi. Kelajakka ham boshqacha qaray boshlaydi.

- K.Ikromov: Qonunchilik nuqtai nazaridan qaralsa, mahalliy hokimiyatlar fermerlarga yaxshi hosil olish uchun zarur sharoit yaratib berishi kerak. Bu infratuzilma, suv, yo‘l, aloqa va boshqa sharoitlarni o‘z ichiga oladi. Ya’ni fermer yaxshi hosil olishi uchun tizim unga imkoniyat yaratishi shart. Ammo amalda hosil kam bo‘lib qolsa, bu sharoitlar to‘liq yaratilmagani ham ochilib qolishi mumkin. Shunda ayrim rahbarlar muammoni ochiq tan olish o‘rniga, qanday qilib bo‘lsa ham hisobotni to‘ldirish yo‘lini izlaydi. Chunki yuqoriga “reja bajarildi” degan raqam kerak bo‘ladi. Natijada bosim pastga –fermerga tushadi.

- Sh.Sharipov: Pripiska?

- K.Ikromov: Ha. Hozir fermerlar kimdir chorvasini sotib, kimdir uyini garovga qo‘yib, g‘alla yoki boshqa majburiyatlar bilan bog‘liq xarajatlarni yopishga majbur bo‘lyapti. Bu yerda gap faqat fermerning shaxsiy zarari emas. Agar fermer o‘z kapitalini hisobotni yopishga sarflasa, u kelasi yilgi hosil uchun texnika, urug‘lik, o‘g‘it yoki chorvaga mablag‘ ajrata olmaydi. Bu iqtisodiy zanjirning boshqa bo‘g‘inlariga ham ta’sir qiladi. Qisqa muddatda sun’iy yaxshi raqam kimgadir qulay ko‘rinishi mumkin. Yuqoriga hisobot beriladi, “reja bajarildi” deyiladi. Lekin uzoqroq qaralsa, bundan hamma zarar ko‘radi. Agar statistikada hosil yuqori ko‘rsatilsa, davlat ham, bozor ham noto‘g‘ri ma’lumot asosida qaror qabul qiladi. Masalan, haqiqatda bug‘doy yetarli bo‘lmasa-yu, hisobotda yetarlidek ko‘rsatilsa, u chet eldan vaqtida xarid qilinmay qolishi mumkin. Keyin esa narx oshganda qimmatroq sotib olishga to‘g‘ri keladi. Fermer esa o‘z pulini noto‘g‘ri yo‘nalishga sarflaydi. U pul chorvaga, texnikaga yoki kelasi mavsumga sarflanishi mumkin edi. Shu ma’noda bu nafaqat fermerning, balki umumiy iqtisodiy kapitalning ham zarari.

- Sh.Sharipov:  Nega to‘g‘risini aytishmaydi?

- K.Ikromov: Ayrim joylarda fermerlar yerga yaxshi qaragan, zarur ishlarini qilgan, lekin ob-havo keskin kelgani uchun kutgan hosilining yarmini ham ololmagan holatlar bor. Shamol, yomg‘ir, jazirama – bularning hammasi hosilga ta’sir qiladi. Ba’zi joylarda may oyida bug‘doy yotib qolgani, ustiga yomg‘ir yog‘ib, sifatga ta’sir qilgani aytilyapti. Haqiqatni yuqoriga aytishga qo‘rqishadi. “Biz sharoit yaratdik, lekin ob-havo sabab hosil kam bo‘ldi” deb ochiq tushuntirish o‘rniga, yaxshi raqam berish osonroqdek ko‘rinadi. O‘rta bo‘g‘indagi rahbarlar ham tanqiddan, lavozimini yo‘qotishdan yoki qattiq gap eshitishdan qo‘rqadi negadir. Bor narsani aytish kerak. Agar hamma “yuz sentnerdan oldik” deb raport bersa, ammo amalda hosil unday bo‘lmasa, keyingi hisob-kitoblar ham noto‘g‘ri bo‘ladi. Noto‘g‘ri statistika esa keyin bozorga, narxga, davlat xaridiga va fermerning kelasi yilgi rejasiga ta’sir qiladi. O‘g‘it masalasi ham jiddiy. Ayrim fermerlar kerakli paytda o‘g‘it ololmagani, ba’zi hollarda o‘rtada turli vositachilar paydo bo‘lib, resurslarni qimmatroq narxda sotishga uringani haqida gaplar bor. Natijada fermer rejalashtirilgan xarajatdan tashqari qo‘shimcha mablag‘ sarflashga majbur bo‘ladi. Qishloq xo‘jaligida vaqt juda muhim. O‘g‘it, suv, texnika yoki boshqa resurs o‘z vaqtida yetib bormasa, keyin uning o‘rnini to‘ldirish qiyin. Hosil pasaysa, ayb yana fermerga tushishi mumkin. Aslida esa zanjirning qaysi bo‘g‘inida muammo bo‘lganini xolis ko‘rish kerak.

- Sh.Sharipov: Ming marta gapirdik, yana gapiryapmiz: fermerning huquqi, uning g‘ururini tiklash...

- K.Ikromov: Fermerni shaxs sifatida ko‘rishmaydi ayrim rahbarlar. U faqat buyruq bajaruvchi odam deb qabul qilinadi, uning qadr-qimmatini, tashabbusini sindirish uslublari bor. Ayrim joylardan ko‘p gapiradigan, o‘z haqini talab qiladigan fermerlarni jamoat oldida bosib qo‘yish, “shoxini qayirish” kabi usullar qo‘llaniladi. Bu narsa fermerning faqat kayfiyatiga ta’sir qilmaydi. Bu uning iqtisodiy faolligiga, yerga munosabatiga, tavakkal qilish qobiliyatiga, kelajakka ishonchiga ta’sir qiladi. Tadbirkorlik muhiti faqat kredit yoki imtiyoz bilan yaratilmaydi. U birinchi navbatda shaxsni sub’yekt sifatida tan olish bilan bo‘ladi. Prezident darajasida fermerlar huquqini mustahkamlash haqida topshiriqlar berilgan. Ammo... Kimdir fermerlarga ko‘proq erkinlik berilsa, tizim izdan chiqadi deb qo‘rqitadi. Kimdir eski boshqaruv usulini qulay deb biladi. Yana kimdir hisobotni to‘g‘ri ko‘rsatishdan ko‘ra, tashqi ko‘rinishda yaxshi raqam berishni afzal ko‘radi.

- Sh.Sharipov: Har bir sohaning o‘z g‘amxo‘ri, o‘z lobbisi bo‘ladi. Masalan, havo sifati masalasida Prezident administratsiyasi rahbari jonbozlik ko‘rsatdi va nimadir o‘zgara boshladi. Qishloq xo‘jaligida esa lobbiy yo‘q... Bu oziq-ovqat xavfsizligi, narxlar, tuproq unumdorligi, qishloq aholisining daromadi va kelajak avlodlar masalasi. Men buni jiddiy aytishga majburman: vaziyatni avariya holatiga olib kelish xavfi bor. Tuproq qayta tiklanishi juda qiyin bo‘lgan resurs. Agar biz bugun yerga noto‘g‘ri munosabat qilsak, ertaga uni tiklash oson bo‘lmaydi.