Suriyada kurdlar muxtoriyati tugatildi

Rojava yangi tarixda de fakto kurdlarning ikkinçi muxtoriyati böldi – 1990-1991 yillarda AQŞning Saddam Husayn boşqaruviga qarşi «Çöl böroni» operatsiyasidan keyin paydo bölgan Iroq Kurdistonidan keyin. Ammo Iroq Kurdistonida siyosat asosan Yaqin Şarqqa xos bölgan qabilalar kuraşiga (bu holatda Barzoniy va Talaboniy) qaratilgan bölsa, Rojavada mafkuraviy tamoyil ustunlik qildi.

Muxtoriyat «demokratik konfederalizm»ga asoslangan – bu Abdulla Öjalan tomonidan işlab çiqilgan va Ijtimoiy şartnomada mustahkamlangan öziga xos siyosiy tizim bölib, amalda konstitutsiyaning muqobili edi. Uşbu tizim quyidagilarni nazarda tutadi:

• hokimiyatni maksimal darajada markazsizlaştiriş: eng katta vakolatlar munitsipal darajada jamlanadi;
• töğridan töğri demokratiya usullari bilan özini özi boşqariş: joylardagi eng muhim qarorlar deputatlar yoki amaldorlar tomonidan emas, balki aholining özi tomonidan qabul qilinadi;
• köngillilardan tuzilgan özini özi mudofaa qiliş kuçlari foydasiga professional armiyadan voz keçiş;
• dunyoviylik, diniy bağrikenglik, tolerantlik va «jineologiya» (feminizmning öziga xos körinişi); IŞID ustidan ğalaba qozongan Rojavadagi ikki laşkarning biri faqat ayollardan iborat bölgani bejiz emas;
• atrof-muhitga sidqidildan qayğuriş.

Rojava asosan Ğarbdagi söl kuçlarning sa’y-harakatlari bilan romantik makonga aylantirildi: butun dunyoga qarşi kuraşayotgan xalq tomonidan qurilgan libertar-sotsialistik utopiya. Şu bilan birga, hatto azaldan milliy ozodlik harakatlarini yoqlab kelgan Amnesty International taşkiloti ham SDF’ni harbiy jinoyatlarda, jumladan, zöravonlik işlatiş va qişloqlarni yöq qilişda aybladi (lekin guruhni «milliy ozodlik harakati» deb emas, balki «AQŞ ittifoqçilari» deb ataşni afzal kördi). «Demokratik konfederalizm» amalda Demokratik ittifoqning (SDF’ning siyosiy qanoti) partiyaviy avtoritarizmiga aylandi. Muxtoriyatning iqtisodiy asosi esa qora bozordagi neft savdosi edi.

2024 yil dekabriga kelib, Başar Asad rejimi qulaganida, SDF saflarida 100 mingga yaqin jangçi bor edi – bu amalda Suriyadagi eng yirik harbiy guruh bölib turgandi. Rojava rasmiylari Suriyadan ajralib çiqmoqçi emasligi va yangi hukumat bilan uruşmoqçi emasligini bildirişdi. Ammo ular yangi davlatga integratsiya qilinişi uçun öz şartlarini qöyişdi. Birinçidan, ular Damaşq kurdlar muxtoriyatini rasman tan olişni va umuman olganda, Suriya tölaqonli federatsiyaga aylanişini talab qilişdi. Ikkinçidan, kurd laşkarlari tarqatib yuborilmasligi, balki öz tuzilişini saqlab qolgan holda maxsus bölinmalar sifatida yangi armiya tarkibiga kiritilişi kerak edi.

Suriyaning yangi rahbari Ahmad aş-Şar’aga bu şartlar ma’qul kelmadi. U Suriya federallaştirilişiga mutlaqo qarşi edi: uning uçun bu amalda davlat parçalanişini anglatardi. Kurdlardan keyin boşqa jamoalar, birinçi navbatda, druzlar va alaviylar muxtoriyatni talab qilgan bölardi. Bundan taşqari, Rojavada Suriyaning eng yirik neft va gaz konlari joylaşgan bölib, mamlakatni iqtisodiy tiklaşga jiddiy kirişiş uçun ularni Damaşq nazoratiga oliş kerak böladi.

Masalaning taşqi siyosatga oid jihati ham bor edi. Rojava IŞIDga qarşi uruş davridan buyon AQŞ homiyligidan foydalanib kelgan, aş-Şar’a ham uşbu mamlakat bilan munosabatlarni yölga qöyişni istardi. Şu bilan birga, yangi rejimning asosiy ittifoqçisi bölgan Turkiya köp yillardan buyon öz hududida ham, qöşni davlatlar hududlarida ham kurdlarga qarşi kuraş olib borgan (masalan, Iroq Kurdistonida Kurdiston işçilar partiyasi panoh topgan Qandil toğlarini bombalab kelgan).

Asad hokimiyatdan ağdarilişi bilan Suriyadagi turklar ta’siridagi bir neça guruhlar SDF pozitsiyalariga yuriş boşlagandi. Kurdlar Manbijni taşlab çiqişiga töğri keldi – bu şahar Rojavaning Frot daryosi ğarbiy sohilidagi muhim tayançi hisoblanardi. Şundan keyin hududda bir muddat tinçlik hukm surdi. Sönggi bir yil davomida bu sukunat mayda töqnaşuvlar bilan buzilib turdi, ammo ular keng kölamli harbiy harakatlarga aylanib ketmadi.

Şar’aning hukumati şafqatsiz çoralar qöllagan holda boşqa bir «muammoli» regionni – alaviylarning Örta yer dengizi sohillaridagi Tartus va Lataqiya viloyatlarini öziga böysundirdi. Keyin druzlar köpçilikni taşkil etuvçi Suvaydada ham şunday yöl tutişga urindi, ammo Isroil tomonidan qöllovga ega bölgan mahalliy qöşin qarşiligiga uçrab, ortga çekindi.

Fuqarolik uruşi yillarida paydo bölgan köplab qurolli guruhlar asta-sekinlik bilan Suriyaning yangi armiyasi tarkibiga kiritildi. Ammo Şar’a bu armiyani SDF’ga qarşi taşlaşga şoşilmadi: bu keng kölamli uruşga olib kelişi mumkin edi, uzoq yillik uruş davomida vayronaga aylangan Suriya bunga tayyor emasdi. Prezident va uning vakillari 2025 yil davomida SDF qömondoni Mazlum Abdi bilan muzokaralar olib bordi, ammo tinç integratsiya böyiça kelişuvga erişilmadi.

Şu bilan bir vaqtda aş-Şar’a Suriyani xalqaro izolyatsiyadan çiqarişga muvaffaq böldi. U hali Suriya prezidenti bölmagan, «Hayyat tahrir aş-Şom» guruhiga yetakçilik qilib yurgan davrlaridayoq Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan hamda Qatar amiri Tamim bin Hamad bilan yaqin aloqalar örnatgandi. Endi esa uning döstlari qatorida Saudiya Arabistoni taxti valiahdi va mamlakatning amaldagi hukmdori Muhammad ibn Salmon va Donald Trampning köp yillik qadrdoni va safdoşi, ötgan yili AQŞning Turkiyadagi elçisi hamda Suriya böyiça maxsus vakiliga aylangan Tom Barrak ham bor.

Tramp ma’muriyati bir muddat ikki yondaşuv örtasida ikkilanib turdi: Suriya qöşni davlatlarga xavf tuğdirmasligining garovi sifatida uni nomarkazlaştiriş; yoki, aksinça, barqarorlik garovi sifatida uni kuçli rahbar qöl ostida birlaştiriş. Birinçi yondaşuvni Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu, ikkinçisini esa AQŞning Yaqin Şarqdagi boşqa ittifoqçilari, birinçi navbatda, Muhammad ibn Salmon va Tamim bin Hamad tarğib qildi.

May oyida aş-Şar’a Tramp bilan bir vaqtda Saudiya Arabistoniga bordi va Amerika prezidenti bilan ilk bor uçraşdi. Muhammad ibn Salmon mezbon sifatida ularni bir-biriga taniştirdi. Noyabr oyida esa Tramp aş-Şar’ani Oq uyda qabul qildi – bu vaqtga kelib AQŞ talabi bilan Suriya prezidentidan oxirgi xalqaro sanksiyalar ham olib taşlangandi.

Tramp ma’muriyati Suriyada hokimiyatni markazlaştirişni tanladi. Albatta, çeklovlarsiz emas. Aftidan, aş-Şar’aga janubdagi daxlsizligi Isroil tomonidan kafolatlangan druzlar muxtoriyatiga teginişga ruxsat berilmagan. «Kurdlar muammosini» kuç bilan hal qiliş uçun esa aş-Şar’ada kart-blanş bor edi.

Yanvar oyi boşida Suriya hukumati armiyasi Şayx-Maqsud va Aşrafiyaga yuriş boşladi – Halab şahrining bu ikki tumani fuqarolik uruşi boşidan buyon SDF nazorati ostida edi. 11 yanvar kuni kurd laşkari mağlubiyatini tan oldi va uşbu anklavni tark etdi.

Qisqa muddatlik tanaffusdan keyin Damaşq nazorati ostidagi kuçlar Rojava tomon yölga tuşişdi. 17–18 yanvar kunlari ular Frot daryosi böyidagi muhim şaharlar – Raqqa va Dayr-az-Zorni, şuningdek, mintaqadagi yirik neft konlarini ham olişdi. SDF kuçlari esa yirik şaharlar va strategik punktlardan jangsiz çekindi.

18 yanvar kuni Suriya hukumati SDF bilan öt oçişni töxtatiş töğrisidagi kelişuv imzolanganini e’lon qildi. Bunda Amerika maxsus vakili Tom Barrak vositaçilik qilgan: u avvaliga Arbilda (Iroq Kurdistoni poytaxti) kurdlar qömondoni Mazlum Abdi bilan, keyin esa Damaşqda aş-Şar’a bilan uçraşdi. Abdi va aş-Şar’a özaro muloqot qilişga ham ulgurişdi – faqat videoaloqa orqali.

Öt oçişni töxtatiş töğrisidagi kelişuv amalda SDF uçun töla taslim böliş edi. Ular Dayr-az-Zor, Raqqa va Hasaka viloyatlarini – ya’ni Rojavaning butun hududini Damaşq nazoratiga topşiriş majburiyatini olişdi. SDF saflaridagi barça guruhlar «individual asosda» – ya’ni alohida bölinmalar sifatida emas, balki yakkalik tartibida Suriya armiyasi va politsiyasi tarkibiga integratsiya qilinişi kerak. Bu amalda SDF kuçlari tarqatib yuborilişini anglatadi. Bundan taşqari, kelişuv Rojava hududidan xorijliklarni çiqarib yuborişni nazarda tutadi – bu örinda gap birinçi navbatda Turkiya hukumati ta’qibidan qoçib, köngillilar sifatida kelgan hamda boşpana olgan turkiyalik kurdlar haqida ketadi.

Uşbu şiddatli operatsiya avjiga çiqqanida, 16 yanvar kuni, aş-Şar’a kurd tiliga rasmiy maqom beriş hamda Navrözni Suriyada rasmiy bayram sifatida tan oliş töğrisidagi farmonini imzoladi. Bular ramziy, lekin jiddiy yon beriş hisoblanadi: önlab yillar mobaynida Suriyadagi barça rejimlarning siyosati bölib kelgan arablaştirişdan namoyişkorona voz keçiş; nafaqat arablarniki bölmagan, balki ma’jusiylarga mansub bölgan bayramning rasmiy taqvimga kiritilişi.

Rojavaning integratsiya rejasi, şubhasiz, Tom Barrak orqali AQŞ bilan kelişilgan yoki uning özi tomonidan tuzilgan. Katta ehtimol bilan, reja kamida SDF qömondonlari uçun daxlsizlik kafolatlarini nazarda tutadi. Masalan, Mazlum Abdi tez orada Damaşqda Şar’a bilan uçraşişi kerak. Köplab jangçilar – birinçi navbatda Suriya fuqaroligi bölmaganlar – Iroq Kurdistoniga ketişini kutiş mumkin. Endi Iroq şimolidagi bu hudud yana kurd xalqining öz taqdirini özi belgilaş huquqi qisman bölsa-da amalga oşiriladigan dunyodagi yagona joy bölib qoldi.