HRW: Rossiyada tanqidchilarni jinoiy ta’qib qilish jarayoni “yo‘lga qo‘yilgan”

Xalqaro huquq himoyasi tashkiloti Human Righs Watch (HRW) Ukrainaga qarshi Rossiyaning to‘liq ko‘lamli urushi to‘rtinchi yiliga kirgan paytda, Rossiyada fuqarolik jamiyati vakillariga nisbatan repressiyalar tobora kuchayib borayotganini keskin tanqid qildi. Tashkilotning bildirishicha, Kreml “rejim tanqidchilarini mamlakat ichida ham, chet elda ham” yanada shiddat bilan ta’qib qilmoqda. Bu haqda HRW chorshanba kuni, 4 fevralda “Jahon hisoboti — 2026”ni taqdim etar ekan, ma’lum qildi.

HRW ta’kidlashicha, “har qanday turdagi o‘zgacha fikrlashni bostirishga intilar ekan, hokimiyat senzura va kuzatuvni qo‘llashni kengaytirdi, davlat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar ayblovlaridan tobora ko‘proq foydalandi hamda “chet el agentlari” deb topilgan rejim tanqidchilarini jinoiy ta’qib qilish jarayonini yo‘lga qo‘ydi”.

Shuningdek, HRW Yevropa va Markaziy Osiyo bo‘yicha direktori vazifasini vaqtincha bajarayotgan Benjamin Uordga ko‘ra, Rossiya hokimiyati “an’anaviy qadriyatlar” uchun o‘z “yurishi”ni yanada faol olib bormoqda; bu kampaniyaning nishonlari migrantlar va boshqa insonlar bo‘lmoqda. Uord bu kampaniya bora-bora ayollarning reproduktiv huquqlariga qarshi yo‘nalish olayotganini ham eslatdi.

O‘tgan yil Rossiya sudlari RFda “ekstremistik tashkilot” deb e’lon qilingan tuzilmada go‘yoki ishtirok etganlik bo‘yicha ishlar yuzasidan ilk ayblov hukmlarini chiqargan. Yangi jinoiy ishlar ham qo‘zg‘atilgan, ta’qibga uchrayotganlar orasida kitob nashriyotchilari ham bor.

Bundan tashqari, “chet el agentlari” deb belgilangan shaxslar majburiyatlariga rioya qilmagani uchun jinoiy ta’qib keskin kuchaytirilgan. 78 ta tashkilot “nomaqbul” deb e’lon qilingan, ular orasida Human Righs Watch ham bor. Rossiyada siyosiy mahbuslar soni 2025 yilda 1 217 nafargacha (shu jumladan 108 nafar ayol) oshgan — 2024 yil oxirida bu ko‘rsatkich 805 nafar edi.

HRW, shuningdek, Rossiyada migrantlar huquqlarini cheklash kampaniyasi haqida ham yozdi: reydlar, mehnat migrantlariga nisbatan g‘ayriinsoniy munosabat va migratsiya qonunchiligining yanada qat’iylashtirilishi qayd etilgan. Ular, qonuniy maqomni tasdiqlovchi hujjatlar va rus tilini bilish bo‘yicha testdan o‘tish talablarisiz chet ellik bolalarni davlat maktablariga qabul qilish taqiqlanganiga e’tibor qaratgan. HRW ma’lumoticha, bu migrant bolalarining 87 foizini maktabga yozish rad etilishiga olib kelgan.

“Rossiya barcha siyosiy mahbuslarni ozod qilishi va insonning asosiy huquqlariga zid bo‘lgan barcha qonunlarni bekor qilishi kerak — jumladan, urushga qarshi fikr bildirishni taqiqlovchi qonunlar, ‘chet el agentlari’, ‘nomaqbul’ tashkilotlarga qarshi yo‘naltirilgan qonunlar. Shuningdek, Rossiya migrantlar va ularning bolalarini kamsituvchi qonunlarni ham bekor qilishi lozim”, — deb chaqirdi Human Righs Watch.

Hisobotda aytilishicha, 2025 yil davomida RF “portlovchi ta’sirga ega qurollar”dan foydalanib, Ukrainaning aholi zich joylashgan hududlariga hujumlarni davom ettirgan, natijada tinch aholi halok bo‘lgan va yaralangan, muhim infratuzilma obektlariga zarar yetgan. HRWʼga ko‘ra, ayniqsa Rossiyaning hujumkor dronlardan foydalanishi Ukraina tinch aholisi o‘limiga ko‘p hollarda sabab bo‘lgan.

HRW qo‘shimcha qilishicha, “Rossiya hokimiyati harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etgan — minglab ukrain harbiy asirlari va fuqarolarini tizimli ravishda qiynoqqa solib, g‘ayriinsoniy munosabatda bo‘lgan”. Okkupatsiya qilingan Ukraina hududlarida esa Rossiya ma’muriyati aholini Rossiya fuqaroligini olishga va harbiy xizmatga yollanishga majburlash, xususiy mulkni musodara qilish, maktablarda Rossiya o‘quv dasturlari va rus tilini joriy etishni davom ettirgani bildiriladi.

529 sahifadan iborat yillik hisobot 36-marta taqdim etildi. Huquq himoyachilari unda dunyo bo‘ylab 100 dan ortiq mamlakatda inson huquqlari holatini tahlil qilib, hozirgi global vaziyatning o‘ta mushkul manzarasini tasvirlagan.

HRW Germaniya bo‘limi direktori Filipp Frish Berlinda hisobotni taqdim etar ekan, o‘nlab yillar davomida shakllangan inson huquqlarini himoya qilish tizimi buzilish xavfi ostida qolayotganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu — AQShda prezident Donald Tramp ma’muriyati hamda Rossiya va Xitoy kabi avtokratik rejimlar harakatlari natijasi.

HRW ijroiya direktori Filipp Bolopion butun dunyo bo‘ylab kengayib borayotgan avtoritarizm to‘lqinini to‘xtatishga chaqirdi. Uning ta’kidlashicha, bu — yangi avlod uchun asosiy chaqiriq. Inson huquqlarini himoya qilishga sodiq demokratiyalar va fuqarolik jamiyati, Tramp ma’muriyati va qator boshqa mamlakatlar tomonidan mazkur tizimga tahdid yuzaga kelgan bir paytda, asosiy erkinliklarni saqlab qolish uchun strategik ittifoq tuzishi kerak.