Yadro quroli: Rossiya London va Parijni kelishuvga qo‘shmoqchi

Buyuk Britaniya va Fransiya yadroviy qurollarni nazorat qilish bo‘yicha ko‘p tomonlama muloqotda ishtirok etishi kerak. Bunday fikrni juma kuni, 6 fevralda BMTning Jyenevadagi bo‘linmasi va boshqa xalqaro tashkilotlar huzurida RFning doimiy vakili Gennadiy Gatilov bildirdi. U 19 yanvardan 27 martgacha Jyenevada o‘tayotgan Qurolsizlanish bo‘yicha konferensiyada so‘zga chiqdi.

«Agar yadroviy qurolni nazorat qilish bo‘yicha ko‘p tomonlama muloqot haqida, ayniqsa yadroviy qurollarni ko‘p tomonlama qisqartirish haqida jiddiy gap ketsa, Rossiya uchun NATO bo‘yicha AQShning harbiy ittifoqchilari bo‘lgan Buyuk Britaniya va Fransiyani bunday hamkorlikka jalb qilish prinsipial ahamiyat kasb etadi», — dedi Gatilov.

Bu izoh Rossiya—AQSh o‘rtasidagi strategik hujumkor qurollarni yanada qisqartirish va cheklash choralari to‘g‘risidagi shartnoma (SHQ-3 yoki New START) amal qilish muddati tugaganidan keyin aytildi. U ikki davlatning yadroviy arsenallarini cheklab turgan so‘nggi kelishuv edi.

Kelishuv istiqbollariga Kreml ham izoh berdi. «Jumladan, bu haqda Abu-Dabida ham gap bo‘ldi: har ikki tomon mas’uliyatli pozitsiyani egallaydi va har ikki tomon bu mavzu bo‘yicha muzokaralarni imkoni boricha tezroq boshlash zarurligini anglamoqda», — dedi RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov.

AQSh prezidenti Donald Tramp 5 fevral kuni yadroviy qurollarni nazorat qilish bo‘yicha yangi shartnoma ishlab chiqish tarafdori ekanini bildirdi. Oq uy rahbari bir necha bor yadroviy arsenallarni cheklashga qaratilgan yangi shartnomada Xitoy ham ishtirok etishini xohlashini aytgan.

AQSh davlat kotibi Marko Rubio X ijtimoiy tarmog‘ida SHQ «boshqa davrda, boshqa vazifalar uchun ishlab chiqilgani» va «endi o‘z maqsadiga mos kelmay qolgani»ni ta’kidladi. «Biz barcha ehtimoliy yadroviy qudratlar uchun yuqori standartlarni belgilaymiz. Va biz har doim kuch pozitsiyasidan muzokara olib boramiz», — dedi AQSh tashqi siyosat idorasi rahbari.

Rubioning qayd etishicha, Rossiya qo‘llab-quvvatlayotgan Xitoy harbiy qudratining oshirilishi hisobga olinmagan qurollarni nazorat qilish kelishuvi, shubhasiz, AQSh va uning ittifoqchilari xavfsizligi darajasini pasaytiradi.

AQSh davlat kotibining qurollarni nazorat qilish va xalqaro xavfsizlik bo‘yicha o‘rinbosari Tomas Dinanno ham 5 fevral kuni Jyenevada Vashington Pekinni jalb qilishni istashini bildirdi. Uning ta’kidlashicha, 2026 yilda faqat bitta boshqa yadroviy davlat bilan ikki tomonlama shartnoma tuzish «oddiy qilib aytganda, maqsadga muvofiq emas».

Reuters agentligi qayd etishicha, Xitoy o‘z navbatida muzokaralarda ishtirok etishdan bosh tortmoqda. Xitoyning qurolsizlanish masalalari bo‘yicha elchisi Shen Tszyanning aytishicha, taxminan 600 ta yadroviy jangovar kallakka ega Pekinning zaxirasi AQSh va Rossiyanikiga qaraganda ancha kam: baholarga ko‘ra, ularning har biriga 4000 tadan to‘g‘ri keladi.

Avvalroq, 2026 yil 5 fevralda strategik hujumkor qurollarni qisqartirish to‘g‘risidagi shartnoma amal qilish muddati tugadi. U o‘n yildan ortiq vaqt davomida dunyodagi eng katta yadroviy arsenallar ustidan nazoratni ta’minlab kelgan. Shartnoma aniq limitlarni belgilagan: 700 ta joylashtirilgan va jami 800 ta mavjud tashuvchigacha, shuningdek 1550 ta strategik yadroviy zaryadgacha — bunda qit’alararo ballistik raketalar, suvosti kemalaridan uchiriladigan ballistik raketalar, og‘ir bombardimonchilarda joylashgan zaryadlar, hatto yangi tizimlar ham hisobga olingan.

AQSh va Rossiya bu cheklovlarga 2018 yilda erishgan va shartnoma amal qilishini to‘xtatgunga qadar ularga rioya qilib kelgan. SHQ-3 tekshiruvning batafsil tartib-taomillarini — inspeksiyalar, telemetriya almashinuvi, yagona ma’lumotlar bazasi orqali shaffoflik, shuningdek ikki tomonlama maslahat komissiyasi ishini — o‘z ichiga olgan. Bu majburiyatlar bajarilishini nazorat qilish va ishonchsizlik hamda keskinlashuv xavflarini kamaytirishga xizmat qilgan.

Endi shartnoma tugagach, Rossiya va AQSh o‘rtasida strategik yadroviy kuchlarni cheklaydigan yuridik mexanizmlar qolmadi. Bu ikki mamlakat birgalikda jahon yadroviy arsenalining 80 foizdan ortig‘iga ega.

SHQni uzaytirib bo‘lmaydi. Reuters eslatishicha, matnda faqat bir marta uzaytirish imkoni nazarda tutilgan edi va RF prezidenti Vladimir Putin hamda AQShning o‘sha paytdagi rahbari Jo Bayden 2021 yilda muddatni besh yilga uzaytirishga kelishgan.

2025 yil sentabrda Putin AQShga shartnoma amal qilish muddati tugaganidan keyin ham strategik hujumkor qurollarni qisqartirish bo‘yicha kelishuvga yana bir yil davomida amal qilish majburiyatini olishni taklif qilgan. Rossiya bunga Vashington ham xuddi shunday qadam tashlashi sharti bilan tayyor, dedi RF prezidenti 22 sentabrda Xavfsizlik kengashi a’zolari bilan yig‘ilishda.