Narkobaronning o‘limi: AQSh razvedka idoralari Meksika xavfsizlik kuchlariga ko‘mak bergan

«El Mencho» nomi bilan tanilgan Nemesio Oseguera Servantes – Meksikaning eng qudratli jinoiy guruhlaridan biri «Xalisko Yangi Avlod Karteli»ning uzoq yillik rahbari va eng zo‘ravon jinoyatchi shaxslardan biri edi.

22 fevral kuni Meksika xavfsizlik kuchlari Xalisko shtatining g‘arbida, aholisi qariyb 20 ming bo‘lgan Tapalpa shahrida operatsiya o‘tkazdi. Kartel joylashgan hududda o‘tkazilgan tadbir vaqtida u yaralangan. Meksika mudofaa vazirligiga ko‘ra, 59 yoshli «El Mencho» Mexiko shahriga samolyotda olib ketilayotgan paytda, hibsda vafot etgan. Operatsiya natijasida guruhning yana uch a’zosi o‘ldirilgan.

New York Times nashri El Mencho, uning o‘limi va karteli haqida ahamiyatli ma’lumotlarni jamladi.

«Xalisko Yangi Avlod Karteli» qanday guruh?

2009 yil atrofida Meksikaning qudratli Sinaloa kartelidan ajralib chiqqan «Xalisko Yangi Avlod Karteli» keyinchalik mamlakatdagi eng yirik narkotik savdosi tashkilotlaridan biriga aylandi. U Meksikaning turli shtatlarida raqiblari bilan kurash olib boradi hamda sintetik giyohvand moddalar — jumladan kokain, metamfetamin hamda fentanilni boshqa mamlakatlarga yetkazadi.

O‘tgan yil holatida bu kartel Milliy aksilterror qo‘llanmasiga ko‘ra, eng yirik Sinaloa kartelining asosiy raqibi bo‘lgan.

Guruhga asos solgan va uni boshqargan Oseguera o‘z nazoratidagi hududlaridan tashqarida kichik mahalliy to‘dalar bilan kelishuv tuzish orqali kartelning kengayishini boshqargan.

AQSh hukumati hisob-kitoblariga ko‘ra 15 mingdan 20 minggacha a’zoga ega bo‘lgan bu guruh har yili milliardlab dollar daromad oladi. Uning jinoiy faoliyatiga narkotiklar savdosi, tovlamachilik, yoqilg‘i o‘g‘riligi, odam o‘g‘irlash, noqonuniy konlarni qazish va daraxt kesish, shu bilan birga migrantlarni AQShga noqonuniy olib o‘tish ham kiradi.

Xalisko karteli hamkorlikni ta’minlash va raqiblarni qo‘rqitish uchun zo‘ravonlik va tahdiddan foydalanadi. U ommaviy qatlni amalga oshiradi va jasadlarni namoyish qiladi, ko‘pincha zo‘ravonlikni ijtimoiy tarmoqlarda tarqatadi. Shuningdek, u Meksika siyosatchilari, sudyalar va rasmiylariga hujumlar uyushtirgan, ularga suiqasd qilgan holatlar ham bor. AQSh Davlat departamenti o‘tgan yili ushbu kartelni xorijiy terrorchi tashkilot sifatida belgilagan.

El Mencho kim edi?

El Mencho – Oseguera Nemesioning laqabi. U 1966 yilda Meksikada kambag‘al fermerlar oilasida tug‘ilgan, o‘smirlik davrida Kaliforniyaga ko‘chib o‘tgan. U AQShda ikki marta narkotik savdosi ayblovlariga duch kelgan. Ikkinchi hibsdan so‘ng Meksikaga qaytib, ma’lum muddat politsiya xodimi sifatida ishlagani aytiladi.

1996 yilda u kuchli jinoiy guruh yetakchisi Armando Valensiyaning jiyaniga uylangan. Oseguera keyinchalik Sinaloa karteli rahbarlaridan biri bilan ittifoq tuzgan. Keyinroq «Xalisko Yangi Avlod Karteli»ga aylangan bo‘linmani boshqargan.

Yangi guruh tez sur’atlarda kuchaygani sari u xavfsizlik kuchlariga qarshi ochiq hujumlari va mamlakat bo‘ylab aholini qo‘rqitishi bilan tanildi. AQSh Davlat departamenti uni qo‘lga olishga yordam beradigan ma’lumot uchun 15 million dollar mukofot e’lon qilgandi.

Operatsiyada AQSh qanday yordam berdi?

Meksika mudofaa vazirligi «operatsiyani amalga oshirish uchun markaziy harbiy razvedka sa’y-harakatlaridan tashqari, AQSh o‘zaro hamkorlik doirasida operatsiyaga yordam bergan ma’lumotlarni taqdim etganini» bildirdi.

The Washington Post va Reuters AQSh mudofaa vazirligidagi manbalariga tayanib, yangi tafsilotlarni ochiqladi. Unga ko‘ra, operatsiya AQSh Shimoliy qo‘mondonligi (NORTHCOM) orqali Meksika bilan «muntazam ishlaydigan» yangi tuzilma – «AQSh-Meksika qo‘shma tezkor guruhi» doirasida o‘tkazilgan.

Ammo, Pentagon va Shimoliy Qo‘mondonlik vakillari yakshanba oqshomida «bu masala bo‘yicha taqdim etiladigan ma’lumot yo‘q»ligini bildirgan. «Bu Meksika harbiy operatsiyasi bo‘lgan va qo‘shimcha ma’lumot uchun Meksika hukumatiga murojaat qilishingizni so‘raymiz,» deyiladi Axios'ga berilgan rasmiy javobda.

Oq uy matbuot kotibi Karolin Levit esa operatsiya doirasida AQSh razvedkasi «Meksika hukumatiga ko‘mak» berganini tasdiqladi. Lekin harbiylar ishtiroki borasida gapirmadi.

Anonimlik sharti bilan gaplashgan AQSh rasmiysiga ko‘ra, reydning o‘zi Meksika harbiy operatsiyasi bo‘lgan. AQSh esa «El Mencho» bo‘yicha batafsil hujjatlar to‘plami va razvedka ma’lumotlarini tayyorlab, uni operatsiya uchun Meksika hukumatiga taqdim etgan.

«El Mencho» – AQShning Meksikadagi nishonlari ro‘yxatida eng yuqori o‘rinlardan birida, ehtimol birinchi o‘rinda bo‘lgan» deydi rasmiy. Operatsiyadan xabardor Meksika hukumati manbasi operatsiyani Meksika hukumati ishlab chiqqani va amalga oshirganini, AQSh harbiylari unda jismonan ishtirok etmaganini aytdi.

AQSh uchun nega kartellar ahamiyatli?

Kartel yetakchisining o‘ldirilishi AQShga milliardlab dollar qiymatida kokain va fentanil olib kirishda ayblanayotgan guruhlarga qarshi urushda yirik g‘alaba hisoblanadi. Uning o‘limi AQSh davlat kotibi o‘rinbosari Kristofer Landau tomonidan olqishlandi. U Trampning birinchi ma’muriyati davrida Meksikada elchi bo‘lgandi. Landau Oseguerani «eng qonxo‘r va shafqatsiz narkobaronlardan biri» deb atadi.

Oq uy so‘zchisi Karolin Levit esa «Tramp ma’muriyati ushbu operatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirgani uchun Meksika harbiylariga minnatdorlik bildirishini» yozdi.

Reutersʼning yozishicha, AQSh bu kurash samaradorligini oshirish uchun bir nechta idoralarni o‘z ichiga olgan «Kartellarga qarshi qo‘shma idoralararo tezkor guruh»ni ishga tushirgan. Uning maqsadi AQSh–Meksika chegarasining har ikki tomonida narkokartel a’zolari tarmoqlarini xaritalashdan iborat.

«Idoralararo sa’y-harakat yaratishdan maqsad — tartibsiz harakatlarga yo‘l qo‘ymaslik, hammasini uyg‘unlashtirishdir,» degan yana bir mansabdor tezkor guruh haqida.

Tezkor guruhga rahbarlik qilayotgan AQSh brigada generali Maurizio Kalabrese kartellarning «yuqori pog‘onasida» bir necha yuz nafar asosiy a’zo bo‘lishi mumkinligini bildirdi. «Ammo undan tashqari giyohvand moddalarni tashishda yordam beradigan 200 mingdan 250 minggacha mustaqil pudratchilar ham bor», dedi u.

Kartellarga qarshi kurashda – Trampning o‘tgan yili Meksika kartellarini terrorchi tashkilot sifatida belgilashi ham katta rol o‘ynamoqda. Endi kartellarga qarshi AQSh yordami: harbiy razvedka, jonli kuzatuv kabi cheklanmagan imkoniyat taqdim etiladi. Ammo kartel a’zolari izlarini yashirish, kim boshqarayotganini va qayerdaligini berkitishda «nihoyatda mohir».

Meksikada zo‘ravonliklar to‘lqini

El Menchoning o‘ldirilishi Meksika bo‘ylab zo‘ravonlik to‘lqinini keltirib chiqardi. Mamlakatning turli shtatlarida qurollangan guruhlar yo‘llarni to‘sib qo‘ydi va supermarketlar, banklar hamda avtomobillarga o‘t qo‘ydi. Bu so‘nggi yillardagi eng keng ko‘lamli tartibsizliklardan biri bo‘ldi.

Xalisko shtatining ayrim hududlarda jamoat transporti faoliyati to‘xtatilgan. Qo‘shni shtatda esa maktab darslari ham bekor qilindi.

AQSh hukumati Meksikadagi fuqarolariga «keyingi ogohlantirishgacha joyingizda qoling» deya xabar yuborgan. Ko‘plab aviakompaniyalar sayohat bo‘yicha ogohlantirishlar chiqardi yoki parvozlarni to‘xtatdi.

Zo‘ravonliklarning katta qismi Xalisko poytaxtida — aholisi 1,4 million bo‘lgan va bu yilgi Jahon chempionatiga mezbonlik qiladigan Gvadalaxarada yuz bermoqda.

Meksika prezidenti Klaudiya Sheinbaum esa aholini «xotirjam bo‘lishga» chaqirdi. U «mamlakatning aksariyat hududlarida faoliyat odatdagidek davom etayotganini» aytdi va tinch aholi orasida qurbonlar haqida ma’lumot yo‘qligini bildirdi.

Endi nima bo‘ladi?

Meksikaning yangi yetakchisi Klaudiya xonim davrida hukumat kartellarga qarshi eng keskin kampaniyani boshladi. Bu yo‘nalishda Osegueraning o‘limi hukumat uchun ham katta g‘alaba bo‘lib, Meksikaga zarba berish bilan tahdid qilayotgan Donald Trampning bosimini kamaytirishi mumkin.

Ammo Meksikadagi jinoiy imperiyalar hukumatning operatsiyalaridan keyin ham uzoq vaqtdan buyon yashab kelmoqda. Ayrim xavfsizlik tahlilchilari kartellarni yo‘q qilish uchun ular «haddan tashqari kuchli, boy va ildiz otganini» aytadi.

Shu bilan birga El Menchoning o‘limi va undan keyingi zo‘ravonliklar Meksika yoshroq, yangi kartel muammosiga duch kelishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.

Tartibsizliklar qanchalik keng yoyilishi – kartel yetakchilari aniq vorislik tizimini yaratganiga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Agar bunday bo‘lmasa, Osegueraning o‘limi – kartel ichida bo‘linish va yangi qon to‘kilish to‘lqinini boshlab beradi, deydi Brukings institutining eksperti Vanda Braun.