Nyu-Yorkdan Londonga 3,5 soatda: yangi aviatsiya davri boshlanmoqda

Keyingi yigirma yil davomida bu texnologiyaning rivojlanishi amalda to‘xtab qoldi. Bunga huquqiy cheklovlar, hal etilmagan akustik muammolar va jiddiy tijoriy investitsiyalarning yo‘qligi sabab bo‘ldi. Ammo so‘nggi ikki yil ichida vaziyat keskin o‘zgardi.

AQSh Federal fuqaro aviatsiyasi boshqarmasining (FAA) quruqlik ustida tovushdan ham tez uchuvchi yo‘lovchi samolyotlar parvozlariga qo‘ygan yarim asrlik taqiqi prezident farmoni bilan bekor qilindi. Concorde davridan beri ilk bor xususiy samolyot tezligi tovush tezligidan oshdi. NASA esa tovushdan ham tez uchuvchi laynerlar parvozlarining asosiy muammosi bo‘lgan “tovush zarbasi”ni hal qilishga qaratilgan samolyotni faol sinovdan o‘tkazmoqda. Shu bilan birga, yaxshi moliyalashtirilgan bir nechta kompaniyalar haqiqiy buyurtmalar, ishlab chiqarish quvvatlari va aniq muddatlarga ega tijoriy loyihalarni ilgari surmoqda.

XX asrda tovushdan ham tez uchuvchi aviatsiyani iqtisodiy jihatdan samarasiz qilgan omillar to‘liq yo‘qolmagan bo‘lsa-da, bugungi manzara Concorde’ning so‘nggi tijoriy parvozidan beri eng umidli davr hisoblanmoqda.

Yigirma yildan ortiq vaqt davomida AQShdagi qonunchilik muhiti tovushdan ham tez uchuvchi aviatsiyaning tijoriy rivojlanishini deyarli imkonsiz qilib qo‘ygan edi. FAA’ning 1973 yildan amal qilgan taqiqi sabab har qanday foydali transatlantik yoki transkontinental marshrut parvoz boshlanmasidanoq huquqiy muammolarga duch kelardi.

Hammasi 2025 yil 6 iyunda, Donald Tramp quruqlik ustidagi tovushdan ham tez uchuvchi yo‘lovchi samolyotlar parvozlari taqiqini bekor qilish haqidagi farmonni imzolagandan keyin o‘zgardi. Ushbu hujjat vaqtinchalik sertifikatlash standartini joriy etishni, uni shovqin darajasi asosida belgilashni va tadqiqot hamda ishlanmalarga to‘sqinlik qilayotgan bir qator me’yorlarni bekor qilishni nazarda tutdi. Shuningdek, federal idoralar o‘rtasida bunday dasturlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha hamkorlikni ham belgiladi. Bu qaror oddiy ramziy qadam emas, balki uzoq muddatli investitsiyalar uchun poydevor sifatida baholandi.

Bu taqiqning amaliy ahamiyati faqat AQSh havo hududi bilan cheklanmagan edi. Chunki iqtisodiy jihatdan jozibali marshrutlarning katta qismi quruqlik ustidan ham o‘tadi. Agar samolyot aholi yashaydigan hududlar ustida majburan tovushdan past tezlikka tushsa, uning asosiy ustunligi — vaqt tejash yo‘qolib ketardi. Faqat okean ustidagi marshrutlarga tayanish esa imkoniyatlarni keskin cheklab qo‘yardi.

Shuning uchun tezlikka emas, balki shovqin darajasiga asoslangan yangi standart ancha mantiqiy qaror bo‘lib ko‘rinmoqda.

Biroq bu qaror asosiy texnik muammoni hali hal qilgani yo‘q. Tovushdan ham tez uchuvchi yo‘lovchi samolyotlar parvozi quruqlik ustida kuchli tovush zarbasini hosil qiladi. U binolarga zarar yetkazishi va aholi noroziligini keltirib chiqarishi mumkin. Yangi vaqtinchalik standart NASA’ning X-59 dasturiga “jim supertovush” texnologiyasini isbotlash uchun vaqt beradi, ammo muvaffaqiyatni kafolatlamaydi.

Boom Supersonic va Overture

Boom Supersonic xususiy kompaniyalar orasida tovushdan ham tez uchuvchi tijoriy aviatsiyaga eng yaqin kelgan loyiha hisoblanadi. 2025 yil yanvarda uning XB-1 namoyish samolyoti mustaqil ishlab chiqilgan birinchi tovushdan ham tez uchuvchi reaktiv samolyotga va AQShda yaratilgan birinchi fuqarolik supertovushli apparatiga aylandi.

Bu parvoz kelajakdagi Overture layneri uchun yaratilgan aerodinamik va dvigatel texnologiyalarining ishlashini tasdiqladi.

Overture 60–80 nafar yo‘lovchini taxminan soatiga 1800 kilometr tezlikda tashish uchun mo‘ljallangan. Uning parvoz masofasi 8000 kilometr atrofida bo‘lib, Nyu-Yorkdan Londonga hozirgi reyslarga nisbatan qariyb ikki barobar tez yetib borish imkonini beradi. Samolyot 18 kilometr balandlikda ucha oladi.

Kompaniya portfelida 130 ta samolyot uchun buyurtmalar mavjud bo‘lib, ular orasida American Airlines va United Airlines bilan kelishuvlar ham bor. 2024 yil iyunda yakunlangan Overture Superfactory zavodi yiliga 33 ta samolyot ishlab chiqarish quvvatiga ega.

Ammo bu yerda muhim izohlar ham bor. Aviakompaniyalar bilan shartnomalar majburiy emas va tahlilchilar ularni qat’iy investitsiyadan ko‘ra qiziqish ifodasi sifatida baholamoqda. Boom Supersonic raqobatchilardan ancha oldinda bo‘lsa-da, samolyot namunasidan sertifikatlangan tijoriy laynergacha bo‘lgan yo‘l hali uzoq.

NASA’ning X-59 samolyoti

X-59 samolyoti FAA taqiqining asosiy sababini hal qilish uchun yaratilgan.

Lockheed Martin’ning Skunk Works bo‘limi tomonidan ishlab chiqilgan ushbu samolyot odatiy kuchli “portlash” o‘rniga yengil “shapillash”ga o‘xshash bosim to‘lqini hosil qilishi kerak. Bu uzun burun va maxsus fyuzelyaj shakli hisobiga amalga oshiriladi.

X-59’ning birinchi parvozi 2025 yil 28 oktyabrda bo‘lib o‘tdi. 2026 yil apreliga kelib u to‘qqizta sinov parvozini amalga oshirdi, 13 ming metr balandlikka chiqdi va asta-sekin supertovush tezliklariga yaqinlashdi.

Bu tijoriy samolyot emas, balki tadqiqot apparati. Uning vazifasi FAA uchun kelajak standartlari bo‘yicha ma’lumot to‘plashdir. Agar dastur quruqlik ustida “jim supertovush”ga erishishini isbotlasa, Boom Supersonic kabi kompaniyalar umid qilayotgan marshrutlarning iqtisodiy samaradorligi tasdiqlanadi. Aks holda, butun sohaning iqtisodiy imkoniyatlari keskin qisqaradi.

Hermeus va gipertovushli kelajak

Hermeus esa yanada yuqori maqsadni ko‘zlamoqda — gipertovushli tezlik.

Bu tezlikda Londondan Nyu-Yorkka parvoz taxminan 90 daqiqa, Tokiodan Los-Anjyelesga esa ikki soatdan kam vaqt olishi mumkin.

2026 yil mart oyida FAA Quarterhorse Mk 2.1 apparati uchun maxsus uchish sertifikatini berdi. U hajmi jihatidan F-16 Fighting Falcon qiruvchisiga yaqin bo‘lib, Pratt & Whitney F100 dvigateli bilan jihozlangan.

Biroq Hermeus hali tadqiqot va ishlanmalar bosqichida. Quarterhorse dasturi texnologiya namoyishchisi hisoblanadi, tijoriy mahsulot emas. Kompaniya uzoq muddatda Halcyon yo‘lovchi samolyotini yaratishni rejalashtirmoqda, ammo sertifikatlangan gipertovushli laynergacha bo‘lgan yo‘l o‘n yillab vaqt talab qilishi mumkin.

Bu yerda muhandislik muammolari ancha murakkab: yuqori harorat yuklamalari, dvigatel rejimlari o‘rtasidagi o‘tishlar va uzoq gipertovushli parvozga chidamli materiallar.

Kimlar bu samolyotlarda uchadi?

Bugun sinovdan o‘tayotgan loyihalar zamonaviy keng fyuzelyajli samolyotlarni almashtirish uchun yaratilmagan. Overture atigi 60–80 yo‘lovchi tashiydi — bu Boeing 787 Dreamliner yoki Airbus A350’dan bir necha barobar kam.

Shuning uchun bunday parvozlar ehtimol juda qimmat bo‘ladi va asosan premium segmentga mo‘ljallanadi.

Eng real ssenariy — bu biznes va birinchi klass yo‘lovchilari uchun mo‘ljallangan xizmat. Vaqt tejash yuqori narxni oqlaydigan va kichik sig‘im muammo bo‘lmaydigan yo‘nalishlar asosiy bozorga aylanishi mumkin.

Eng istiqbolli marshrut — Nyu-York va London o‘rtasidagi parvozlar. Bu dunyo aviatsiyasidagi eng daromadli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Parvoz vaqtining yetti soatdan taxminan uch yarim soatga qisqarishi katta tijoriy ahamiyatga ega.

Shuningdek, Nyu-York—Parij, Boston—London va boshqa shimoliy Atlantika yo‘nalishlari ham tovushdan ham tez uchuvchi yo‘lovchi samolyotlar uchun katta imkoniyat sifatida ko‘rilmoqda.