«Bir-birimizga yordam berishimiz kerak» – Pekinda Putin va Si muzokaralari boshlandi

20 may kuni Pekindagi Xalq yig‘inlari maydonida boshlangan rasmiy uchrashuvlar – Si xuddi shu joyda Donald Trampni qabul qilganidan bir necha kun o‘tib, deyarli bir xil formatda yuz bermoqda.

Xitoy va Rossiya yetakchilari o‘rtasidagi muzokaralar dastlab nozik masalalarni muhokama qilish uchun «tor doiradagi uchrashuv» bilan boshlandi. So‘ngra har ikki yetakchi o‘z delegatsiyalari bilan «keng doiradagi uchrashuv» o‘tkazdi.

Putin nimalar dedi?

Putin esa o‘z nutqida ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar «yaxshi o‘sish sur’atini ko‘rsatayotgani»ni aytdi. Moskva va Pekin o‘rtasidagi munosabatlar «misli ko‘rilmagan darajada yuqori darajaga» yetdi, dedi Putin. TASS xabariga ko‘ra, u so‘nggi 25 yil ichida Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi tovar ayriboshlash hajmi 30 baravardan ko‘proq oshganini ham qayd etgan.

Shuningdek, Kreml rahbari Yaqin Sharqda davom etayotgan inqiroz sharoitida Rossiya «ishonchli energiya yetkazib beruvchi» bo‘lib qolayotganini ta’kidladi.

BBC'ning yozishicha, Putin Sini kelgusi yili Rossiyaga tashrif buyurishga taklif qildi va Pekin hamda Moskva o‘rtasidagi munosabatlar «global barqarorlikka yordam berayotganini» qo‘shimcha qildi. Si oxirgi marta o‘tgan yilning may oyida Rossiyaga tashrif buyurgandi.

Rossiya OAVlariga ko‘ra, Putin avvalgidek Sini «aziz do‘st» deb atagan. Rossiya rahbari, shuningdek, xitoycha maqolni esga oldi: «Bir kun ko‘rishmasak ham, uchta kuz o‘tgandek tuyuladi». Bu odatda muhim voqeaning sodir bo‘lishini yoki maqsadga erishishni uzoq va qiyinchilik bilan kutishni ifodalash uchun ishlatiladi.

Si nimalar dedi?

Si Jinping o‘zining kirish so‘zida ikki davlat — milliy taraqqiyot va qayta tiklanish borasida bir-biriga yordam berishi kerakligini aytdi.

Si Putinga Xitoy-Rossiya munosabatlari bunday darajaga yetganining sababi – har ikki davlat «o‘zaro siyosiy ishonch va strategik hamkorlikni doimiy ravishda chuqurlashtira olgani» ekanini aytgan.

Shuningdek, Si dunyo yana «changalzor qonunlari»ga qaytish xavfi ostida ekanini qo‘shimcha qildi.

"Hozirgi xalqaro vaziyat «murakkab va beqaror, birtomonlama gegemonlik avj olmoqda. BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari va muhim dunyo kuchlari sifatida Xitoy va Rossiya uzoq muddatli strategik qarashni qabul qilishi hamda 'yanada adolatli va teng huquqli global boshqaruv tiziminiʼ yaratish uchun hamkorlik qilishi kerak», deya Sining so‘zlarini keltirmoqda BBC nashri.

Yaqin Sharqdagi inqiroz muhokamasi

Xitoy davlat OAVlariga ko‘ra, Si Jinping Yaqin Sharqdagi vaziyat «hal qiluvchi pallada» ekanini va hozirda urushdan tinchlikka o‘tish davrini boshdan kechirayotganini aytgan.

Shuningdek, Xitoy yetakchisi harbiy harakatlarni to‘xtatish «shart» ekanini va mojaroning qayta tiklanishi «qabul qilib bo‘lmas»ligini qo‘shimcha qildi.

«Yaqin Sharqda tinchlik va barqarorlikni saqlash hamda targ‘ib qilish bo‘yicha mening to‘rt banddan iborat taklifim – xalqaro yakdillikni yanada mustahkamlash, keskinlikni yumshatish, mojarolarni kamaytirish va tinchlikni targ‘ib qilishga hissa qo‘shishga qaratilgan», deya Sidan iqtibos keltirmoqda Sinhua nashri.

Si o‘tgan oyda to‘rt banddan iborat taklifini Abu-Dabi valiahd shahzodasi bilan uchrashuvda ham ilgari surgandi.

Kelishuvlar

Uchrashuvda Xitoy va Rossiya o‘rtasidagi "Yaxshi qo‘shnichilik, do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risidagi shartnoma" muddati uzaytirilgani xabar qilindi. Ushbu strategik shartnoma ikki davlat o‘rtasidagi tinchlik munosabatlari, iqtisodiy hamkorlik hamda diplomatik va geosiyosiy suyanish asoslarini belgilab beradi.

U harbiy hamkorlik va mudofaa paktlariga oid qoidalarni ham o‘z ichiga oladi. 20 yillik shartnoma 2000 yilda imzolangan va 2022 yil fevralida muddati tugaganidan keyin yana 5 yilga uzaytirilgandi.

Har ikki yetakchi bugun kechroq rasmiy imzolash marosimida ishtirok etishi kutilmoqda. Shu hafta boshida Putinning yordamchisi jurnalistlarga prezidentlar jami 21 ta hujjat imzolanishini aytgandi. Rossiya OAVlariga ko‘ra, ularning orasida ikkita hujjat markaziy o‘rinni egallaydi. Bular:

• Har tomonlama sheriklik va strategik hamkorlikni yanada mustahkamlash to‘g‘risidagi qo‘shma bayonot;
• Ko‘p qutbli dunyoning shakllanishi va xalqaro munosabatlarning yangi turi to‘g‘risidagi deklaratsiya.

Uchrashuvlar davom etmoqda. Ukrainadagi urush xarajatlari ortib borayotgani va sanksiyalardan jabr ko‘rayotgan iqtisodiyoti tufayli, o‘zaro savdo va investitsiyalar Putin kun tartibidagi eng muhim masalalar bo‘ladi. Shuningdek, Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov ham xitoylik hamkasbi Van I bilan muzokaralar o‘tkazadi.

Xitoy nega Rossiya uchun bunchalik muhim?

BBC tahlilchisi Vitaliy Shevchenkoga ko‘ra, Xitoy pullari va texnologiyalarisiz Putinning Ukrainaga qarshi urushi allaqachon tugagan bo‘lishi mumkin edi.

Chunki, Xitoy Rossiyaning eng yirik savdo hamkori bo‘lib, u Rossiya neft eksportining deyarli yarmini sotib olmoqda. Kreml elitasi uchun esa Rossiya iqtisodiyotini saqlab qolish, urushni davom ettirish va hokimiyatda qolish uchun aynan shu pullar kerak.

Ukrainadagi urush tufayli G‘arb ishlab chiqaruvchilari Rossiyani tark etganidan keyin, ularning o‘rnini Xitoyning iste’mol tovarlari masalan, avtomobillar egallamoqda. Xitoy urushni ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlamagan bo‘lsa-da, uni to‘xtatish uchun o‘z qo‘lidagi ta’sir rishtalaridan foydalangani ham yo‘q.

Uchrashuvda doimgidek Rossiya va Xitoy munosabatlari «misli ko‘rilmagan darajada yuqori darajaga» yetgani ta’kidlandi. Odatda bu tashabbus har doim Rossiya tomonidan yangraydi. Ikki tomonlama savdo hajmi rekord darajaga yetgani haqiqat. Ammo diplomatik til masalasiga kelganda, xitoyliklar ehtiyotkorroq, hatto nozikroq yondashadi.

Si o‘z hamkasbini «eski do‘st» deb ataydi va ularning aloqalarini «mustahkam va og‘ishmaydigan» deb ta’riflagan. Xitoy yetakchisi odatda puxta tayyorlangan ssenariyga amal qiladi va munosabatlar haqida balandparvoz ritorikadan foydalanishdan ko‘ra, ustunlikni o‘z qo‘lida ushlab turishni afzal ko‘radi.