AQSH oʻz sobiq harbiysini jonli efirda otmoqchi. U kim va qanday jinoyat qilgandi?

Hujumni bazaning politsiya xodimlari toʻxtatdi. Ular uzgan oʻqlardan yaralangan Hasan beldan pasti falaj boʻlib qoldi va hozir nogironlik aravachasidan foydalanadi. New York Times nashri bu voqeani AQSH harbiy bazasida sodir etilgan eng qonli otishma, deb ataydi.

Oʻzini himoya qilmagan ayblanuvchi

Hasan ustidan sud hujumdan deyarli toʻrt yil oʻtib boshlandi. Al Jazeera yozishicha, ayblanuvchi oʻzini oʻzi himoya qilishni tanlagan, biroq deyarli himoyalanmagan. U 13 ta holatda qasddan odam oʻldirish va 32 ta holatda qasddan odam oʻldirishga suiqasd qilishda ayblangan. Prokurorlar esa ish boshidanoq unga oʻlim jazosini talab qilishdi.

2013-yil 6-avgust kuni Fort-Hudda boshlangan harbiy sud jarayoniga polkovnik Tara Osborn raislik qildi, hukmni esa 13 nafar zobitdan iborat hayʼat chiqarishi kerak edi. Advokatlaridan voz kechgan Hasan kirish nutqini “Dalillar otgan men ekanimni aniq koʻrsatadi” degan soʻzlar bilan boshladi. U Amerika urushida “notoʻgʻri tomonda” boʻlganini, keyin esa “tomonini almashtirgani”ni aytib, “bu ishda yoʻl qoʻygan har qanday xatolarim uchun uzr soʻrayman”, dedi.

Ayblov tomoni 90 ga yaqin guvohni chaqirdi, Hasan esa birorta ham guvoh chaqirmadi va yakuniy nutq soʻzlamadi. Shu sababli unga biriktirilgan zaxira advokatlar uning yagona maqsadi oʻlim jazosini olish ekaniga amin boʻlishdi.

28-avgustda hayʼat uni barcha moddalar boʻyicha aybdor deb topdi va bir ovozdan oʻlim jazosi tayinlandi. Hasan armiyadan haydaldi, shuningdek, barcha maosh va imtiyozlaridan mahrum etildi.

Nega 13 yil kutildi?

Hukmdan rejadagi qatl sanasigacha 13 yil oʻtgani AQSH harbiy adliyasida oʻlim jazosi ataylab sekin va koʻp bosqichli qilib qurilgani bilan izohlanadi. Qonunga koʻra, oʻlim hukmi chiqarilgan ishda mahkum apellyatsiyadan voz kecha olmaydi. Shu bois Qurolli kuchlar apellyatsiya sudiga koʻrilib, hukm oʻz kuchida qoldirildi. 2025-yilda AQSH Oliy sudi esa ishni koʻrib chiqishdan bosh tortgan.

Harbiy adliya yagona kodeksiga koʻra, oʻlim jazosi “prezident tomonidan tasdiqlanmaguncha ijro etilishi mumkin emas”. Shundan soʻng hal qiluvchi bosqich qoldi.

2025-yil sentabrida Pentagon armiya vazirining tavsiyasini prezidentga yuborishga tayyorlanayotgani maʼlum boʻldi. Prezident imzosi esa bir yildan koʻproq vaqt oʻtib qoʻyildi. Bu kechikishning sababi rasman izohlanmagan.

Armiya nizomiga koʻra, prezident tasdigʻidan keyin qatl 60–150 kun ichida oʻtkazilishi kerak. 2026-yil 3-dekabr shu muddatga toʻgʻri keladi, biroq kun, soat va joy ataylab tanlangan: 2009-yilgi hujum ham payshanba kuni tushdan keyin aynan Fort-Hudda sodir boʻlgan. “Albatta, buni Fort-Hudda qilamiz. Payshanba kuni, soat birda, u buni qilgan vaqtda. Qatlni miltiqli askarlar ijro etadi”, dedi Hegset.

Jonli efir: qanchalik real va qonuniy?

Ayni vaqtda Hasan ishining eng koʻp bahs uygʻotgan jihati qatlni jonli efirda koʻrsatish rejasi boʻlmoqda, chunki AQShda qonuniy qatllar qariyb 90 yildan beri omma oldida oʻtkazilmaydi.

Urush vaziri Hegset buni ogohlantirish vositasi deb biladi: “Odamlar buni koʻra olishi, qatl ommaviy boʻlishi uchun choralar koʻramiz. Chunki odamlar bunday ishlar uchun jiddiy oqibatlar borligini tushunishi kerak”.

Rejaning amaliy tomoni hali noaniq: Pentagon efir qayerda boʻlishi va boshqa tafsilotlarni aytmagan. Mahalliy OAVga koʻra, qurbonlarning oilalariga qatlda shaxsan ishtirok etish yoki uni onlayn kuzatish taklif qilingan.

BBC’ning yozishicha, Meta va TikTok qatllarni jonli efirda koʻrsatishni taqiqlaydi, Trampga tegishli Truth Social tarmogʻida esa foydalanuvchilar uchun jonli efir funksiyasi yoʻq.

Huquqiy jihatdan ham savollar koʻp. Reuters maʼlumotiga koʻra, ilgari OAV qatllarni televizorda koʻrsatishga uringan, ammo sudlar bunga yoʻl qoʻymagan. Federal fuqarolik qatllari qoidalari esa qatlni har qanday foto, video yoki audio yozib olishni taqiqlaydi. Harbiy qatllar armiyaning alohida nizomi bilan tartibga solinadi.

Qaror AQSH siyosiy va huquqiy doiralarini ham ikkiga boʻldi. Har ikki tomon ham Hasan ogʻir jazoga loyiq ekaniga deyarli shubha qilmaydi, ammo qatlning shakli keskin tanqidga uchradi.

Ayrim respublikachilar bu masalada Tramp va Hegsetni olqishlagan. Hujumda oʻldirilgan askarlardan birining yaqini esa bu qatldan “xotirjamlik topmasligini” aytgan.

Tanqidning asosiy qismi jonli efirga qaratilgan. Vakillar palatasidagi demokrat Adam Smit bu gʻoya “huquqiy tizimni masxara qilishini” aytdi. Oʻlim jazosini qoʻllab-quvvatlashini aytgan, Trampning birinchi muddatida Oq uyda ishlagan Alissa Griffin ham qatlni jonli efirda koʻrsatish “jamiyat uchun zaharli” ekanini yozdi.

Oʻlim jazosiga hukm qilinganlarni himoya qiluvchi advokat Jon Mills rejani “zamonaviy davrda misli koʻrilmagan” va “noaniq huquqiy maydonda” turgan deb baholadi. The New York Times eslatishicha, ommaviy qatllar bugun asosan Eron, Shimoliy Koreya va Afgʻonistonda oʻtkaziladi, qatl videolarini tarqatish esa koʻproq terrorchi guruhlarga xos deb qaraladi.

AQShda oʻlim jazosi tendensiyasi

Hasan ishi AQShda oʻlim jazosi atrofidagi bahslar yana kuchaygan paytga toʻgʻri keldi. Harbiy tizimda esa bu jazo amalda unutilgan edi: AQSH armiyasi 1916-yildan beri 135 kishini qatl etgan, oxirgi harbiy qatl 1961-yil 13-aprelda boʻlgan. Oʻshanda 11 yoshli avstriyalik qizni zoʻrlash va oʻldirishga urinishda aybdor deb topilgan oddiy askar Jon Bennett osib oʻldirilgan edi.

Harbiy oʻlim jazosi 1983-yilda sud qarori bilan toʻxtatilib, 1984-yilda yangi qoidalar va asosiy usul sifatida zaharli inyeksiya bilan tiklangan.

Amerika fuqarolik tizimida esa qatllar koʻpaymoqda. Oʻlim jazosi boʻyicha axborot markazi (DPIC) maʼlumotiga koʻra, AQShda 2024-yilda 25 kishi, 2025-yilda 47 kishi qatl etilgan. Oʻtgan yili yangi oʻlim hukmlari 23 ta boʻlgan. Amnesty International hisobotiga koʻra, 2025-yilda 17 davlatda 2700 dan ortiq qatl qayd etilgan. Eng koʻp qatl shu tartibda Xitoy, Eron, Saudiya Arabistoni, Yaman va AQShda kuzatilgan.

Qatl albatta boʻladimi?

3-dekabr sanasi hali oʻzgarishi mumkin. Hasan federal fuqarolik sudiga “habeas corpus”, yaʼni hibsning qonuniyligini tekshirish toʻgʻrisidagi shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin. Agar u bu yoʻlni tanlasa, «Tramp maʼmuriyatidan uzoqroq yashaydi», chunki bunday ishlar yillab davom etadi. Ammo sudda oʻzini himoya qilmagan Hasan bu yoʻlni tanlamasligi ham mumkin.