1 dollar ≠ 1 so‘m ≠ 1 rubl. Valutalar qiymati nega har xil?
|00:51 / 28.05.202619 37919 min
“Dollar mustahkamlandi”, “rubl quladi”, “so‘m qadrsizlandi” kabi jumlalar tez-tez quloqqa chalinadi. Nega ayrim davlatlarning puli juda qadrli, boshqalariniki esa qadrsiz? Valuta kursining ko‘tarilishi yoki pasayishi nimalarga bog‘liq? Kursni oldindan prognoz qilish mumkinmi? Hamma bitta valutadan foydalansa bo‘lmaydimi?
Valuta kursi shunchaki Markaziy bank yoki ayirboshlash shoxobchasida kunlik yangilab boriladigan raqam emas. Bu qaysidir ma’noda iqtisodiyotning oynasi va mamlakatga bo‘lgan ishonch ko‘rsatkichidir. Masalan, so‘m kursining dollar yoki rublga nisbatan o‘zgarishi bevosita va bilvosita narxlarga, tashqi savdoga, inflatsiyaga, umuman butun iqtisodiyotga ta’sir qiladi.
Xo‘sh, valuta kursining ko‘tarilishi yoki pasayishi nimalarga bog‘liq? Kursni oldindan prognoz qilish mumkinmi?
Kun.uz “Sodda iqtisodiyot” ruknida shu kabi savollarga oddiy tilda javob beradi.
Nega dollar so‘mdan qadrli?
Germaniyada ish bilan yuribsiz. Kundalik xarajatlar uchun pul kerak. Cho‘ntagingizdagi 100 dollarni maydalamoqchi bo‘lganingizda uning qiymati taxminan 85 yevroga teng ekaniga guvoh bo‘lasiz. Keyin Viyetnamga sayohatga bordingiz: 100 dollar 2 mln 635 ming dongga teng ekan. Shunda o‘z-o‘zidan savol paydo bo‘ladi: nimaga 1 dollar 1 so‘m yoki 1 rubldan bir necha barobar qimmatroq, yevro yoki funt sterlingga nisbatan esa arzonroq?
Valuta bozori ham iqtisodiyotdagi talab va taklif qonuniyatlari asosida ishlaydi. Agar so‘mni dollarga almashtirmoqchi bo‘lganlar soni ko‘payib ketsa, dollar kursi oshadi. Aksincha, dollarni sotmoqchi bo‘lganlar ko‘paysa, so‘m mustahkamlanadi. Odatda kuchli iqtisodiyotlarga ega davlatlar, masalan AQSh valutasiga global bozorda kuchli talab bo‘ladi, bu esa uning qadri tushib ketmasligini ta’minlaydi.
Agar valuta kursi iqtisodiyotning yuzi bo‘lsa, unda nima uchun 1 AQSh dollari qo‘shni davlatlarda, masalan Qirg‘izistonda taqriban 87 som atrofida, Qozog‘istonda 460 tenge atrofida turadi-yu, O‘zbekistonda uning qiymati 12 000 so‘mdan ham oshib ketgan? Nahotki O‘zbekiston iqtisodiyoti ushbu mamlakatlar iqtisodiyotidan minglab barobar kuchsizroq bo‘lsa? Yo‘q, bunday emas. Valutaning “nominal qiymati” bilan uning “real makroiqtisodiy qobiliyati”ni bir-biridan qat’iy farqlash zarur. Ko‘p holatlarda valuta kupyurasining yuzidagi nollar soni uning qanchalik kuchsiz ekanligini anglatmaydi, balki ushbu mamlakatning o‘tmishda og‘ir inflatsiya davridan o‘tgani yoki Markaziy bank tomonidan nollarni texnik olib tashlash islohoti – denominatsiya qilingan-qilinmaganini ko‘rsatuvchi belgilardan biridir.
Mavzuga oid
O‘zbek banknotalarida nollar sonining ko‘pligi ham yuqoridagi omillar bilan bog‘liq. O‘zbekiston 1991 yilda mustaqillikka erishgach, ma’lum muddat sobiq ittifoqning yagona “rubl zonasi”da qolib ketdi. Buning eng katta fojiasi shunda bo‘ldiki, pul emissiyasi, ya’ni yangi qog‘oz pullarni bosib chiqarish ustidan nazorat mutlaqo O‘zbekiston hukumati qo‘lida emasdi. Rossiya va boshqa markazlar tomonidan amalga oshirilgan boshboshdoq emissiya tufayli sobiq ittifoq respublikalari hududiga qadrsiz qog‘oz pullar yopirilib kira boshlaydi. Rubl zonasida bo‘lish pul massasini nazorat qilish imkonini bermaydi.
Shu bilan birga, ittifoq davrida shakllangan yagona xo‘jalik va ta’minot aloqalarining birdaniga uzilishi bozorlarda tovarlarning o‘tkir tanqisligini yuzaga keltiradi. Ortiqcha chiqarilgan pul va tovarlarning yo‘qligi giperinflatsiyaga, ya’ni narxlarning kundan kunga qimmatlashib borishiga olib keladi.
Monetar qaramlikdan qutulish uchun 1994 yildan boshlab milliy valuta – so‘m muomalaga kiritildi. Bu tarixiy qadam mamlakatga pul-kredit siyosatini to‘liq, mustaqil ravishda o‘z nazoratiga olish imkonini bergan bo‘lsa-da, keyingi yillarda ham yuqori inflatsiyaning saqlanib qolishi qiymat jihatdan so‘mning ham dollarga nisbatan qadrsizlanib borishiga zamin yaratdi. Masalan, so‘m muomalaga kiritilgan kunda valuta birjasida 1 dollarning qiymati roppa-rosa 7 so‘mga teng bo‘lgan. Keyinchalik mamlakatdagi asosiy eksport tovarlari narxining jahon bozorida tushib ketishi va ichki bozorda valutaga nisbatan talabning oshishi fonida so‘mning dollarga nisbatan qadrsizlanishi tezlashdi. Jumladan, 1 dollarning qiymati 1998 yilda 100 so‘mdan, 2000 yilda 300 so‘mdan, 2002 yilda 900 so‘mdan, 2006 yilda 1200 so‘mdan oshib ketadi. Shu tariqa, kurs o‘zbek so‘mida 5 xonali raqam chegarasigacha kengayib ketdi.
Umuman olganda, dollar, yevro, funt kabi valutalar jahon moliya tizimining asosiy “qon tomiri” hisoblanadi va neft, oltin va boshqa asosiy resurslar savdosi shu valutalarda amalga oshiriladi. Bu Amerika yoki Yevropa puliga bo‘lgan doimiy va ulkan global talabni yaratadi. So‘m esa faqat O‘zbekiston ichki bozorida va cheklangan doiradagi mintaqaviy savdolarda ishlatiladi.
Shuningdek, valutaning qadri uning xarid qobiliyatiga bog‘liq. Inflatsiya qanchalik yuqori bo‘lsa, pulning qadri shunchalik tez tushadi. Tarixan O‘zbekistonda inflatsiya darajasi baland bo‘lib kelganini yuqorida ham ta’kidlab o‘tdik. Bu esa so‘mning ichki xarid qobiliyati yemirilishiga olib keldi.
Boshqa davlatlar, masalan, Rossiya 1998 yilda 1000 eski rublni 1 yangi rublga, Turkiya 2005 yilda 1 million eski lirani 1 yangi liraga, Turkmaniston esa 2009 yilda 5000 eski manatni 1 yangi manatga almashtirdi. Aslida bu texnik jarayon bo‘lib, butun pitssani 20 ta mayda bo‘lakka kesish o‘rniga, kattaroq qilib 5 ta bo‘lakka bo‘lishga o‘xshaydi. Bu pitssaning, ya’ni iqtisodiyotning umumiy hajmini, valutaning real xarid qobiliyatini zarracha ham o‘zgartirmaydi, shunchaki kundalik hisob-kitoblarni osonlashtiradi, xolos.
Valuta kursi nega o‘zgaradi?
Nima sababdan dollarning so‘mga nisbatan narxi kecha tushib, bugun yana ko‘tarilayotganini tushunish uchun tarozining talab va taklif pallalarini harakatga keltiradigan omillarga e’tibor qaratish kerak bo‘ladi.
Bunda eng asosiy jihatlardan biri – eksport va import balansi. Agar mamlakat ko‘p eksport qilsa, unga chet el valutasi, ya’ni dollar kirib kelishi ham oshadi. Masalan, O‘zbekiston har yili oltin, uran va mis kabi xomashyo mahsulotlarini milliardlab dollarga sotadi. Bu pullar eksportchi kompaniyalar hisobiga valutada tushadi. Lekin ish haqi, soliqlar va ichki xarajatlar so‘mda amalga oshiriladi, shuning uchun eksportyorlar valutani ichki bozorda sotadi, ya’ni dollarni so‘mga almashtiradi. Bu esa milliy valuta kursini mustahkamlaydi. Aksincha, agar mamlakat importni eksportdan ko‘proq qilsa, valutaga bo‘lgan talab taklifdan oshadi va so‘m qadrsizlanadi.
Ikkinchi muhim omil – investitsiyalar va davlatga bo‘lgan ishonch. Agar xorijiy investorlar mamlakatga pul olib kirib, ishlab chiqarish faoliyatini boshlasa yoki aksiyalar, ko‘chmas mulk sotib olsa, dollarni so‘mga almashtiradi va milliy valuta kursi rag‘batlantiriladi. Agar ular aksincha, pullarini olib chiqib ketishga qaror qilsa, so‘mni sotib, dollarni qaytarib ola boshlaydi. Yorqin misol, 2022 yilning fevral oyida Rossiyaning Ukrainaga hujum qilishi fonida g‘arb investorlari va kompaniyalari yuzlab milliard dollar kapitalni olib chiqib ketdi va rubl deyarli ikki barobar qadrsizlandi.
O‘zbekiston har yili jahon bozorlariga sotayotgan mahsulotlaridan ko‘ra sezilarli darajada ko‘p hajmdagi va qiymatdagi tovarlarni xorijdan sotib oladi. Ya’ni mamlakatimiz doimi ravishda manfiy savdo balansiga ega (va bu aslo salbiy holat emas). Masalan, importning eksportdan ko‘pligi 2022 yilda 11 mlrd dollarni, 2023 yilda 13,7 mlrd dollarni, 2024 yilda 12 mlrd dollarni, 2025 yilda esa 13,5 mlrd dollarni tashkil qilgan. Albatta, rivojlanayotgan, modernizatsiya bosqichida bo‘lgan iqtisodiyot uchun yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish zavodlari uchun dastgohlar va og‘ir uskunalar olib kirish mutlaqo tabiiy va strategik jihatdan o‘ta zarur jarayon hisoblanadi.
Xo‘sh, mantiqan o‘ylaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston har yili bir o‘n milliardlab dollar ko‘proq xarajat qilayotgan ekan, yetishmayotgan xorijiy valuta qayerdan olinyapti? Nega dollarning narxi so‘mga nisbatan kosmik darajada o‘sib ketmayapti? Bunda eng asosiy qutqaruvchi faktor: mehnat migrantlari tomonidan yuborilayotgan pul o‘tkazmalari. 2025 yilda mamlakatga yuborilgan o‘tkazmalar miqdori 18,9 mlrd dollarni yoki butun YaIMning qariyb 13 foizini tashkil etdi. Millionlab vatandoshlar yuborayotgan pullarni ularning oila a’zolari qabul qilib olgach, xorijiy valutani so‘mga ayirboshlaydi. Bu esa ichki valuta bozorida qo‘shimcha taklif yaratib, milliy valutaning keskin qadrsizlanib ketishini sug‘urtalab turadi.
Bundan tashqari, hukumat hamda davlat va xususiy kompaniyalar xorijiy moliya tashkilotlaridan katta miqdorda qarz jalb qilyapti. Bu ko‘rsatkich 2025 yilda 17,7 mlrd dollarni tashkil etgan. Shuningdek, O‘zbekistonga kiritilayotgan to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi ham ichki bozorda valuta taklifini yaratadi.
Qolaversa, valuta kursining barqarorligi bevosita Markaziy bank olib boradigan monetar siyosatga ham chambarchas bog‘liq. Agar regulyator asosiy foiz stavkasini oshirishga qaror qilsa, aholi va tadbirkorlar uchun so‘mdagi mablag‘larni bankda omonatga qo‘yish daromadliligi oshadi. Bu esa xorijiy va mahalliy sarmoyadorlarni, oddiy fuqarolarni o‘z mablag‘larini milliy valutada serdaromad tarzda saqlashga undaydi. Natijada so‘mga bo‘lgan ichki talab ortib, uning qadri mustahkamlanadi.
Aksincha, stavkalar tushirilsa, iqtisodiyotga pul ko‘proq kiritiladi va inflyatsion bosim hamda dollarga talab ortishi mumkin.
Bundan tashqari, Markaziy bank bevosita valuta bozoriga to‘g‘ridan to‘g‘ri intervensiya qilish, ya’ni kunlik birjada xorijiy valutani katta hajmda sotish yoki sotib olish operatsiyalari orqali ham kursning keskin, vahimali sakrashlarini yumshatish imkoniyatiga ega.
Qadrli valuta: yaxshimi yoki yomon?
Saylovoldi kampaniyalari va prezidentlik yillarida Donald Tramp bitta gapni juda ko‘p takrorlagan: “Kuchli dollar bizni o‘ldiryapti!”
Sababi oddiy: dollar qanchalik qimmat bo‘lsa, Amerika tovarlarining ham tashqi bozordagi narxi mutanosib tarzda baland bo‘ladi. Bu esa xaridorlarning Xitoy yoki Yevropada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni tanlashiga olib keladi.
Qimmat dollar Amerikaning savdo taqchilligini oshirib, sanoat kompaniyalariga o‘z zavodlarini arzon ishchi kuchi va arzon valutasi bor davlatlarga ko‘chirishga turtki bo‘ladi. Masalan, Xitoy – bu borada eng agressiv siyosat yurituvchi davlat. O‘n yilliklar davomida Xitoy Xalq banki yuanning dollarga nisbatan bozor kursida erkin o‘sishiga sun’iy ravishda to‘sqinlik qilib keladi. AQSh hukumatining “valuta manipulyatori” degan ayblovlariga qaramay, Pekin o‘z pozitsiyasini o‘zgartirgani yo‘q. Chunki arzon yuan – Xitoy tovarlarining butun dunyoda raqobatbardosh bo‘lishini ta’minlaydigan asosiy quroldir.
Tasavvur qiling, agar yuan erkin qo‘yib yuborilsa va uning qadri 20-30 foizga oshsa, peshtaxtalarni to‘ldirib turgan “Made in China” tovarlari ham avtomatik ravishda xuddi shuncha foizga qimmatlashadi. Bu Xitoy eksport mashinasini to‘xtatib qo‘yishi va millionlab odamlarning ishsiz qolishiga olib kelishi mumkin.
Milliy valutaning qadri oshishi ba’zan ulkan muammoga aylanishi mumkinligiga eng yorqin misol – Yaponiya. 1985 yilda Nyu Yorkdagi “Plaza” mehmonxonasida AQSh, Buyuk Britaniya, G‘arbiy Germaniya, Fransiya va Yaponiya moliya vazirlari to‘planib, kelishuvga erishadi. Maqsad – dollarni qadrsizlantirish bo‘ladi. Shundan keyin Yaponiya bilan hammasi teskari tomonga o‘zgarib ketadi. Iyenaning dollarga nisbatan 2 barobargacha mustahkamlanishi tufayli Tokioning eksportga yo‘naltirilgan iqtisodiyoti jiddiy aziyat chekdi.
O‘shanda Yaponiya hukumati ichki talabni rag‘batlantirish uchun foiz stavkalarini pasaytirish siyosatini boshlaydi. Bu esa ko‘chmas mulk va aksiyalar bozorida pufak hosil bo‘lishiga olib keladi. 1990 yillarga kelib, bu pufak yorildi va Yaponiya “Yo‘qotilgan o‘n yil” deb ataluvchi uzoq iqtisodiy turg‘unlik davriga kirdi. Shu bois ko‘plab iqtisodchilar Yaponiya iqtisodiy muammolarining ildizini aynan “Plaza” kelishuviga bog‘lashadi.
2025 yilda ham O‘zbekistonda hech kuzatilmaydigan holat yuz berdi: milliy valutamiz yil davomida dollarga nisbatan 6,9 foizga mustahkamlandi. Albatta, so‘m qadrining oshishi – mamlakat iqtisodiyotiga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ijobiy jihati – import arzonlashadi, inflatsiya sekinlashadi. Shuningdek, davlat qarzining qariyb 90 foizi chet el valutasida jalb qilingan – so‘mning mustahkamlanishi qarzlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini ham kamaytiradi.
Milliy valuta qadri oshishining salbiy jihatiga kelsak, bu holatda O‘zbekiston eksport tovarlarining tashqi bozorlardagi raqobatdoshligi kamayadi. Kuchsiz so‘m esa o‘zbek mahsulotini xorijiy xaridorlar uchun arzonlashtiradi, chunki tannarx pasayadi.
Kurs o‘zgarishini oldindan bilish mumkinmi?
Markaziy bank raisi ishtirokidagi matbuot anjumanlarida jurnalistlar kurs istiqbolda qanday bo‘ladi, oshadimi yoki tushadimi degan savolni ko‘p beradi. Qisqa javob: valuta kursini kelajak uchun 100 foiz aniqlik bilan oldindan prognoz qilib bo‘lmaydi. Valuta bozori dunyodagi eng yirik, eng likvid va eng murakkab moliyaviy tizim. Hatto yirik investitsion banklar va Nobel mukofoti sovrindorlari bo‘lgan makroiqtisodchilar ham uzoq muddatli valuta prognozlarida tez-tez xatoga yo‘l qo‘yishadi.
Masalan, S&P xalqaro reyting agentligi o‘zbek so‘mining dollarga nisbatan kursi 2025 yilning oxirida 13 600 so‘mga yetishini taxmin qilgandi, davlat budjeti parametrlarida ham kurs o‘rtacha yillik 13 250 so‘mdan hisoblangandi, amalda esa dollar 12 000 so‘mgacha arzonlashdi.
Buning asosiy sababi shundaki, valuta kursiga ta’sir qiluvchi omillar soni haddan tashqari ko‘p va ularning aksariyatini matematik modelga kiritib bo‘lmaydi. Shu sabab ham iqtisodchilar valutaning umumiy harakatlanish trendini ehtimollik asosida taxmin qilishga harakat qilishadi.
Hamma bitta valutadan foydalansa bo‘lmaydimi?
Tasavvur qilib ko‘ring, butun dunyo mamlakatlari kelishib, “Global” degan yagona valuta joriy qilishdi. Xuddi yevrohududga o‘xshab, dunyoning istalgan qismida bitta puldan foydalanish mumkin. Bu hamma uchun qulay, shunday emasmi? Valuta ayirboshlash xarajatlari yo‘qoladi: eksport va import bilan shug‘ullanadigan zavodlar, shuningdek, sayohatchilar kurslaridagi farqdan yutqazmaydi. O‘zbekistondagi mashina bilan Qozog‘istondagi mashinaning narxini solishtirish osonlashadi. Hech qaysi davlatning valutasi “qadrsizlanib” ketmaydi, chunki hamma bitta pul ishlatadi.
Lekin amaliyotda bunday qilish juda qiyin va xavfli. Hozirda har bir davlatning o‘z Markaziy banki bor. Agar davlatda inqiroz boshlansa, regulyator foiz stavkalarini tushiradi yoki bozorga ko‘proq pul chiqarib, iqtisodiyotni rag‘batlantiradi. Aksincha, inflatsiya oshib ketsa, foiz stavkalarini ko‘tarib, pullarni “yig‘ishtirib oladi” va narxlarni tushiradi.
Endi, butun dunyoda yagona Markaziy bank va bitta valuta bor deb olaylik. Xitoy iqtisodiyoti tez o‘sib, inflatsiya kuchayib ketdi. Ularga yuqori foiz stavkasi kerak. Shu vaqtda Braziliya iqtisodiyoti chuqur inqirozga yuz tutdi. Ularga esa past foiz stavkasi kerak. Global Markaziy bank nima qiladi? U hammaga birdek yoqadigan foiz stavkasini belgilay olmaydi. Bir davlatni qutqaraman deb, ikkinchisini botqoqqa botirib qo‘yishi hech gap emas.
Bundan tashqari, davlatlarning iqtisodiyoti turli narsalarga asoslanib qurilgan. Masalan, neft narxi keskin tushib ketsa, Rossiya yoki Saudiya Arabistoni kabi eksportyor davlatlar iqtisodiyoti jiddiy zarar ko‘radi. Bunday holatda milliy valuta qadrini tushirib, zararni biroz yumshatish imkoniyati bor. Agar yagona valuta bo‘lsa, inqirozli vaziyatlarga munosabat bildirish imkonsiz holatga kelib qoladi.
Shuningdek, budjet taqsimoti muammosi ham bor. Jumladan, Amerikaning hamma shtatida bitta valuta ishlatiladi – dollar. Agar biror shtatda, masalan, Missisipida iqtisodiy muammo bo‘lsa, federal hukumat Kaliforniyaga o‘xshash boy shtatlardan olingan soliqlarni Missisipiga yordam sifatida jo‘natadi. Global miqyosda esa hech qaysi boy davlat kambag‘al davlatlardagi iqtisodiy inqirozlarni doimiy ravishda o‘z cho‘ntagidan to‘lashga rozi bo‘lmaydi.
Iqtisodiyotlari bir-biriga juda o‘xshash va har qanday sharoitda bir-biriga yordam berishga tayyor Yevroittifoqqa o‘xshash hududlardagina yagona valuta ishlashi mumkin. Butun dunyo uchun esa bu – imkonsiz.
