XX asr osmono‘par binolari: arxitekturadagi buyuk raqobat

Visual Capitalist tayyorlagan infografikada 1909 yildan buyon dunyodagi eng baland osmono‘par bino unvonini olgan inshootlar tarixi aks ettirilgan. Ma’lumotlar Baland binolar va shahar muhiti kengashi (CTBUH) ma’lumotlariga asoslangan.

Tashkilot metodologiyasiga ko‘ra, faqat to‘liq qavatlarga ega binolar hisobga olinadi. Shu sababli Toronto shahridagi CN Tower yoki Las-Vegasdagi “Stratosfera” minorasi kabi inshootlar reytingga kiritilmagan. Bino balandligi arxitekturaviy cho‘qqigacha — ya’ni shpillar bilan birga hisoblanadi, ammo antenna va boshqa texnik qurilmalar inobatga olinmaydi.

XX asrning katta qismida dunyodagi eng baland binolar AQShda joylashgan edi. Ayniqsa, Nyu-York 1909 yildan 1972 yilgacha ketma-ket arxitektura rekordlari markaziga aylangan.

1909 yilda Metropolitan Life 213 metr balandlikka chiqqan bo‘lsa, bir necha yildan keyin uni 241 metrli Woolworth Building ortda qoldirdi. 1920-yillar oxiriga kelib esa 319 metr balandlikdagi Chrysler Building yangi rekord o‘rnatdi.

1930 yilda foydalanishga topshirilgan Chrysler Building dunyodagi birinchi “o‘ta baland” osmono‘par bino sifatida tarixga kirdi. Uning qurilishi paytida Nyu-Yorkda developerlar o‘rtasida haqiqiy “balandlik poygasi” kechgan. Bino ichida yashirincha yig‘ilgan 38 metrli shpil raqobatchi 40 Wall Street binosi qurib bitkazilganidan keyin kutilmaganda yuqoriga ko‘tarilgan.

Biroq Chrysler Building’ning rekordi uzoq saqlanmadi. 1931 yilda Empire State Building ochilib, 381 metr balandlik bilan yangi rekord o‘rnatdi.

Katta depressiya yillarida binoning ijara ko‘rsatkichlari juda past bo‘lgani uchun uni hatto hazilomuz tarzda “Empty State Building” — “Bo‘sh davlat binosi” deb atashgan.

Empire State Building 1972 yilgacha dunyodagi eng baland bino bo‘lib qoldi. Keyinchalik Nyu-Yorkdagi Jahon savdo markazi shimoliy minorasi 417 metr balandlik bilan yetakchilikni qo‘lga oldi. Bu binolar 2001 yil 11 sentabrdagi teraktlar paytida vayron qilingan.

1974 yilda Chikagoda qurilgan 442 metrli Sears Tower (hozirgi Willis Tower) yana AQShni rekordchilar qatoriga olib chiqdi va qariyb 25 yil davomida yetakchilik qildi.

1990-yillar oxirida Malayziya poytaxtidagi 452 metrli Petronas Towers qurilishi bilan dunyodagi eng baland bino unvoni ilk bor AQShdan tashqariga chiqdi. Bu yerda ham hal qiluvchi omil shpillar bo‘lgan.

2004 yilda Tayvan poytaxti Taybeydagi Taipei 101 508 metr balandlik bilan yangi rekord o‘rnatdi. Bir necha yildan keyin esa Dubaydagi Burj Khalifa 828 metr balandlik bilan barcha rekordlarni yangiladi.

Burj Khalifa Taipei 101’dan 300 metrdan ortiq baland bo‘lib, bir asr avval qurilgan Metropolitan Life’dan qariyb to‘rt baravar yuqoriga ko‘tarildi.

Biroq Dubay gigantining ham rekordi uzoq saqlanmasligi mumkin. Saudiya Arabistonida qurilayotgan Jeddah Tower 1 kilometr balandlikdan oshib o‘tadigan dunyodagi birinchi bino bo‘lishi kutilmoqda. Uning ochilishi 2028 yilga rejalashtirilgan.