Linkolndan Trampgacha: suiqasdga uchragan AQSh prezidentlari
|23:05 / 02.06.20263 17415 min
AQShda prezident xavfsizligi har doim yuqori darajada ta’minlanadi. Biroq ana shunday vaziyatda ham Qo‘shma Shtatlar rahbarlariga ko‘p marta suiqasd uyushtirilgan. Oqibatda ularning bir necha nafari halok bo‘lgan. Yana to‘rt nafari yarador bo‘lgan va tirik qolgan.
2026 yil 25 aprel kuni Vashingtondagi Washington Hilton mehmonxonasida Oq uy muxbirlari va Donald Tramp ishtirokidagi tadbir chog‘ida otishma ro‘y berdi. Hodisada AQSh prezidentiga hech narsa qilmadi va uni qo‘riqlayotgan maxfiy xizmat xodimi yaralandi.
Mahalliy vaqt bilan 20:36 da maxfiy xizmatning mehmonxona hollida o‘rnatilgan nazorat-o‘tkazish punktiga qurollangan shaxs bostirib kirib, huquq-tartibot organlari xodimlari bilan otishmaga kirishadi. Uni tezda yerga yotqizib, qo‘liga kishan taqishadi.
Otishma chiqqan paytda Tramp, uning ma’muriyati vakillari hamda jurnalistlar konferens-zalda o‘tirgandi. Maxfiy xizmat xodimlari darhol prezident va uning rafiqasini olib ketadi. Qolganlar stol ostiga yashirinadi.
Ayrimlar bo‘lib o‘tgan hodisani Trampga suiqasd deb hisoblamoqda. Hujum qilgan qilgan shaxs, 31 yoshli Koul Allen dastlabki so‘roqda Trampni emas, uning ma’muriyati vakillarini nishonga olganini aytgan.
Balki Allen to‘g‘ri aytayotgandir, Tramp uning nishoni bo‘lmagandir. Biroq Vashington sudi otishma sodir etgan shaxsga nisbatan prezidentga suiqasd ayblovini qo‘ydi.
Trampga avvalroq, aniqrog‘i 2024 yil 13 iyulda ham suiqasd uyushtirilgandi. O‘shanda o‘z tarafdorlari oldida chiqish qilayotganda unga 20 yoshli Tomas Kruks miltiqdan bir necha marta o‘q uzadi.
O‘qlarning biri Trampning qulog‘ini biroz yaralaydi. Boshqa bir o‘q 50 yoshli shaxsning o‘limiga sabab bo‘ladi. Voqealar rivojida Trampga suiqasd uyushtirgan Tomas Kruksni AQSh maxfiy xizmati mergani otib o‘ldiradi.
To‘g‘ri, o‘sha paytda Tramp AQSh rahbari emas, prezidentlikka nomzod edi. Shu sababli bu hodisa solnomalarga AQSh prezidentligiga nomzod bo‘lgan shaxsga nisbatan sodir etilgan suiqasd deb yoziladi.
Mavzuga oid
Biroq tarixda AQSh prezidentlariga bir necha marta suiqasdlar uyushtirilgan. Oqibatda ularning ayrimlari halok bo‘lgan, boshqalari yaralangan. Hozir ular haqida gaplashamiz.
Suiqasd oqibatida halok bo‘lgan AQSh prezidentlari
1860 yilda AQShda o‘tkazilgan prezidentlik saylovi biroz mojaroli tarzda o‘tadi va unda o‘z oldiga AQShda quldorlikka barham berishni maqsad qilgan Avraam Linkoln g‘alaba qozonadi.
1860 yil oxiri va 1861 yil boshlarida mamlakat janubida joylashgan shtatlar prezidentlik saylovini tan olmasligini va AQSh tarkibidan chiqqanini e’lon qiladi.
1861 yil 4 fevral kuni ular Amerika Konfederativ Shtatlari (AKSh) tuzilganini e’lon qiladi. Tezda uning Kongressi tashkil etiladi. Aprel va may oylarida yana bir qancha shtatlar AQSh tarkibidan chiqqanini va AKSh tarkibiga qo‘shilganini e’lon qiladi.
Yangi davlatga Devis Jyefferson prezident bo‘ladi. Virjiniya shtati ma’muriy markazi Richmond shahri poytaxt sifatida tanlanadi. Ko‘p o‘tmay 1861 yil 12 aprel kuni Shimol va Janub o‘rtasida fuqarolar urushi boshlanadi.
Urush to‘rt yil-u bir oy davom etadi va 1865 yil may oyida Janubning mag‘lubiyati bilan tugaydi. Urush tugashidan bir yarim oycha avval Avraam Linkolnga suiqasd uyushtiriladi.
Ungacha Linkoln 1864 yil noyabrda o‘tkazilgan prezidentlik saylovida Demokratlar vakili Jorj Makklellanni mag‘lub etib, ikkinchi muddatga prezident bo‘lgandi.
1865 yil 14 aprel kuni janubliklar tarafdori bo‘lgan aktyor Jon But spektakl namoyishi vaqtida prezident lojasida o‘tirgan Linkolnga qarata o‘q uzadi. Og‘ir yaralangan prezident 15 aprel kuni halok bo‘ladi.
Hodisadan so‘ng yashiringan Jon But 12 kundan so‘ng Virjiniya shtatidagi omborxonadan topiladi. Shu yerda u AQSh armiyasi serjanti tomonidan otib o‘ldiriladi.
Jyeyms Garfild AQShning 20-prezidenti hisoblanadi. Respublikachilar vakili bo‘lgan Garfild 1880 yil 2 noyabrda o‘tkazilgan prezidentlik saylovida Demokratlar vakili Uinfild Henkokni bor-yo‘g‘i 1 foiz oshiqcha ovoz bilan yengib chiqadi.
Garfild 1881 yil 4 may kuni qasamyod qabul qiladi va AQShni boshqara boshlaydi. U 1881 yil 2 iyul kuni Vashington shahridagi Baltimor–Potamak temiryo‘l bekatida turganida advokat bo‘lib ishlovchi Sharl Gito Garfildga ikki marta o‘q uzadi.
Yarador bo‘lgan prezidentni darhol shifoxonaga olib borishadi. O‘q uncha chuqurga sanchilmagani uchun ular ichki a’zolarga ziyon yetkazmagan edi.
Biroq shifokorlar o‘qlarni chiqarib ololmaydi. Buning ustiga Garfildning tanasiga infeksiya yuqtirishadi. Oqibatda qariyb ikki oydan so‘ng – 1881 yil 19 sentabr kuni prezident vafot etadi.
O‘shanda shifokorlar uncha mahoratli bo‘lmaganmi yoki ular Garfildga infeksiyani qasddan yuqtirganmi, bu noma’lumligicha qoladi.
Advokatlar sudda prezidentga suiqasd uyushtirgan Sharl Gitoni aqli zaif deb topishni so‘rashadi. Sudya bu so‘rovni rad etadi va unga o‘lim jazosini tayinlaydi.
Uilyam Mak-Kinli 1896 yil kuzda o‘tkazilgan saylovda g‘alaba qozonadi va AQShning 25-prezidentiga aylanadi. U to‘rt yil mamlakatni boshqargach, 1900 yilda navbatdagi saylovga ham o‘z nomzodini qo‘yadi va yana g‘alaba qozonadi.
Mak-Kinli ikkinchi muddat uchun prezidentlikka kirishgach, besh oydan so‘ng – 1901 yilning sentabrida Panamerika ko‘rgazmasida qatnashish uchun Bufallo shahriga boradi.
6 sentabr kuni prezident ko‘rgazmada qatnashayotgan paytida unga ikkita o‘q uzishadi. O‘qning biri prezidentning to‘g‘nog‘ichiga tegadi, ikkinchisi uning qorniga sanchiladi va yaralaydi.
Shifokorlar prezidentning ichki a’zosiga qadalgan o‘qni chiqarib olishadi. Uning ahvoli bir oz yaxshilanadi. Biroq 13 sentabr kuni Mak-Kinlining ahvoli og‘irlashadi va 14 sentabr kuni u vafot etadi.
Oradan bir yarim oy o‘tib prezidentga o‘q uzgan Leon Cholgosh elektr stul yordamida qatl etiladi.
O‘sha paytda Teodor Ruzvelt vitse-prezident edi va Mak-Kinli vafotidan so‘ng u prezidentga aylanadi. Aytgancha, mashhur olim Tomas Edison 1901 yilda Mak-Kinlining qasamyod marosimini tasvirga olgan.
Jon Kennedi AQShning 35-prezidenti hisoblanadi. U 1960 yil kuzda o‘tkazilgan saylovda respublikachilar vakili Richard Niksonni ortda qoldiradi va 43 yoshida Amerika tarixida eng yosh prezident bo‘lgan shaxsga aylanadi.
1963 yil 22 noyabr kuni Kennedi Dallas shahridagi ko‘chada usti ochiq limuzinda ketayotganida noma’lum shaxs unga o‘q uzadi. Oqibatda prezident yaralanadi va shifoxonada vafot etadi.
O‘shanda Li Xarvi Osvald ism-sharifli yigit qotillikda gumonlanib ushlanadi. Biroq ko‘p o‘tmay uni ham o‘ldirishadi. Shu tariqa, Kennedini o‘ldirishni kim buyurtma qilgani mavhumligicha qoladi.
Keyinchalik prezidentning o‘limida bir qator shaxslar gumondor bo‘lgan va ular orasida Federal qidiruv byurosi (FQB) rahbari, ushbu tashkilotni 48 yil boshqargan Edgar Huver ham bor edi.
Shuningdek, Kennedining o‘limida KGB, MRB, AQSh harbiy-sanoat kompleksi kabi tashkilotlar, Kennedi ma’muriyatida vitse-prezident bo‘lgan Lindon Jonson, milliarder Aristotel Onassis kabi shaxslar, kubaliklar va ayrim jinoiy to‘dalar gumondor bo‘lgan. Biroq yuqoridagilarning birortasi mahkamaga tortilmagan.
1901 yil 6 sentabrda AQShning 25-prezidenti Uilyam Mak-Kinliga Buffalo shahrida suiqasd uyushtiriladi. Og‘ir yaralangan prezident 14 sentabr kuni vafot etadi. Shundan so‘ng o‘sha paytda vitse-prezident lavozimida ishlagan Teodor Ruzvelt AQSh prezidentiga aylanadi.
1904 yil noyabrda o‘tkazilgan saylovda g‘alaba qozongan Teodor Ruzvelt 1909 yil 4 martgacha Qo‘shma Shtatlar prezidenti bo‘lib qoladi.
Teodor Ruzveltga ikki marta suiqasd uyushtirilgan. Uning birinchisi 1912 yil 14 oktyabr kuni yuz bergan. O‘sha kuni u Viskonsin shtatidagi Miluoki shahrida o‘z saylovoldi dasturida miting o‘tkazayotgan paytda Jon Shrenk ism-sharifli shaxs unga o‘q uzadi.
O‘shanda Teodor baxtli tasodif tufayli yaralanmaydi. O‘q to‘g‘ri uning ko‘kragiga boradi va avval cho‘ntagidagi ko‘zoynak g‘ilofini, so‘ng o‘sha joyda bo‘lgan 50 varaqli qo‘lyozmani teshib o‘tadi va tanaga sanchiladi. Teodor shu holda 90 daqiqa nutq so‘zlashda davom etadi.
Tanasidan oqqan qon tufayli uning ko‘ylagi qizilga bo‘yalgach, Teodor mitingda qatnashayotgan odamlarga qarata “Janoblar va xonimlar, meni tushunasizlarmi-yo‘qmi, bilmadim-u, ammo hozirgina menga o‘q uzishdi. Biroq bug‘uni (Bug‘u Ruzvelt a’zo bo‘lgan Taraqqiyot partiyasi ramzi hisoblangan) osonlikcha o‘ldira olmaysiz”, deydi.
O‘shanda o‘q ichki a’zolarga ziyon yetkazmagani aniqlanadi va Teodor uni olib tashlashdan bosh tortadi. O‘q umrbod uning tanasida qoladi. Jon Shrenkni so‘roq qilishganda u prezident Uilyam Mak-Kinlining ruhi Teodorni o‘ldirishni buyurganini aytadi.
1916 yilda Teodor Ruzveltga ikkinchi marta suiqasd uyushtiriladi. Kanzas Sitida usti ochiq mashinada ketayotgan Teodorga noma’lum shaxs pichoq uloqtiradi va odamlar orasiga yashirinadi. Pichoq sobiq prezidentga tegmaydi. Politsiya hujum qilgan shaxsni topa olmaydi.
Franklin Ruzvelt AQShning 32-prezidenti hisoblanadi va u to‘rt marta prezident etib saylangan. Boshqa bironta prezidentda bunday ko‘rsatkich yo‘q.
Franklinga ham bir marta suiqasd uyushtirilgan. O‘shanda u AQSh prezidenti etib saylangan, biroq hali vazifasiga kirishmagandi.
1933 yil 15 fevralda Franklin Mayamida bo‘lib turgan vaqtida kelib chiqishi italiyalik bo‘lgan Juzeppe Dzangara ismli shaxs unga qarata o‘q uzadi. Shunda o‘q Franklinga emas, uning yonida bo‘lgan odamlarga tegadi.
Oqibatda o‘sha joyda bir kishi halok bo‘ladi. Chikago shahri meri Anton Chermak va yana uch kishi yaralandi. Jarohati ancha og‘ir bo‘lgan Chermak uch haftadan so‘ng halok bo‘ladi.
1974 yil 9 avgust kuni Richard Nikson “Uotergeyt” ishi tufayli iste’foga chiqadi. O‘shanda unga impichment xavf solgandi. Niksonning o‘rniga uning ma’muriyatida vitse-prezident vazifasini bajargan Jyerald Ford AQSh prezidenti bo‘ladi.
1976 yil 2 noyabrda o‘tkazilgan navbatdagi saylovda Jyerald Ford Jimmi Karterga yutqazadi va 1977 yil 20 yanvarda Oq uyni unga bo‘shatib beradi.
Jyerald Fordga 1975 yilda ikki marta suiqasd uyushtiriladi. Kaliforniya shtatidagi Sakramento shahrida yurganida Linett From ism-sharifli ayol unga qarata to‘pponcha o‘qlaydi. Shu paytda maxfiy xizmat xodimlari uni tutib oladi va ayol tepkini bosishga ulgurmaydi.
Ikkinchi suiqasd 1975 yil 2 sentabr kuni San-Fransiskoda yuz beradi. Shu joyda Sara Mur ismli ayol Jyerald Fordga to‘pponchadan o‘q uzadi. O‘q noaniq ketadi va dengiz piyoda askari ayolni qurolsizlantiradi. Shundan so‘ng Jyerald Ford omma oldiga chiqishda o‘q o‘tkazmaydigan nimcha kiya boshlaydi.
Yuqorida Tramp bilan bog‘liq noxush hodisa Washington Hilton mehmonxonasida sodir bo‘lganini aytdik. AQSh prezidentlari turli tadbirlar o‘tkazib turish uchun bu mehmonxonadan tez-tez foydalanib turadi.
1981 yil 30 mart kuni aynan shu mehmonxonada AQShning 40-prezidenti Ronald Reyganga ham suiqasd uyushtirilgandi.
O‘shanda prezident mehmonxonadan chiqib o‘z limuziniga borayotganida noma’lum shaxs unga qarata to‘pponchadan olti marta o‘q uzadi.
Oqibatda Reygan qo‘ltiq qismidan yengil jarohatlanadi, qovurg‘asi sinadi va 12 kun shifoxonada davolanadi. O‘sha hujumda yana uch kishi yaralanadi. Jumladan, Reyganning matbuot kotibi Jyeyms Breydi miyasidan og‘ir jarohat oladi.
Reyganga qarata o‘q uzgan shaxs tezda ushlanadi, u 25 yoshli Jon Hinkli ekani ma’lum bo‘ladi. So‘roq paytida yigit o‘z xatti-harakatlarini aktrisa Jodi Fosterga yoqishga urinish bilan izohlaydi.
Bir necha bosqichli tibbiy tekshiruvlardan so‘ng Jon Hinkli ruhiy kasal deb topiladi va 1982 yil iyunda sud undan ayblovlarni olib tashlaydi. Yigit majburiy tarzda ruhiy kasalliklar shifoxonasiga jo‘natiladi va 2016 yilga kelib ozod qilinadi.
AQShning 43-prezidenti hisoblanuvchi Kichik Jorj Bush bu mamlakatni 2001-2009 yillar oralig‘ida boshqargan. U 2005 yil 10 may kuni Gurjiston poytaxti Tbilisi shahrida bo‘lib turganida noma’lum shaxs Bush va Mixail Saakashvili o‘tirgan tomonga granata uloqtiradi.
O‘sha granata jangovar bo‘lgan, biroq u portlamaydi. Uni uloqtirgan shaxs odamlar orasiga yashirinadi. Gurjiston politsiyasi qidiruv e’lon qiladi va ko‘p o‘tmay gumondor ushlanadi.
O‘shanda ism-sharifi Vladimir Arutyunyan bo‘lgan shaxsni ushlashda Polsha telekanali operatorining voqea joyidan tasvirga olgan kadrlari yordam beradi. Gurjiston sudi Vladimir Arutyunyanga umrbod qamoq jazosi tayinlaydi.
