Kaspiy dengizi Sitsiliya orolichalik hududni yo‘qotdi: olimlar sababini aniqlay olmayapti

Dunyodagi eng yirik yopiq suv havzasi hisoblangan Kaspiy dengizi so‘nggi o‘ttiz yil ichida jadal sur’atlarda sayozlanmoqda. 1995–2025 yillar oralig‘ida uning suv sathi 2,3 metrga pasaygan. Bu har yili o‘rtacha 7,7 santimetrga kamayish degani.

Natijada dengiz maydoni taxminan 24 ming kvadrat kilometrga qisqargan. Bu Italiyadagi Sitsiliya oroli yoki Rossiyaning Tula viloyati maydoniga teng hududning yo‘qolishiga barobar.

Avvalgi nazariya tasdiqlanmadi

Amerikalik olimlar Earthʼs Future jurnalida e’lon qilingan tadqiqotda Kaspiy dengizining sayozlanish sabablarini qayta tahlil qildi.

Ular yerusti va sun’iy yo‘ldoshlardan olingan ma’lumotlar asosida 1990-yillardan 2020-yillargacha Kaspiy dengizi taxminan 630 kub kilometr suv yo‘qotganini hisoblab chiqdi.

Tadqiqotchilar xulosasiga ko‘ra, havo harorati oshishi natijasida kuchaygan bug‘lanish ushbu yo‘qotishning atigi 37 foizini izohlay oladi. Demak, dengiz sathi pasayishining asosiy qismi boshqa omillar bilan bog‘liq.

Asosiy sabab — Volgadagi suv oqimi kamayishi

Olimlar Kaspiyga quyiladigan daryolar oqimi har yili o‘rtacha 42 kub kilometrga qisqarganini aniqladi. Buning 32 kub kilometri Volga daryosi hissasiga to‘g‘ri keladi.

Bu yerda qiziq holat kuzatilgan: Volga havzasida yog‘ingarchilik aksincha oshib bormoqda. Har yili o‘rtacha 11 millimetrga ko‘proq yog‘in tushmoqda. Shuning uchun iqlim o‘zgarishi daryo suvining kamayishini to‘liq tushuntirib bermaydi.

Noma’lum omil hali ham topilmadi

Tadqiqot mualliflari suv oqimining kamayishini inson faoliyati bilan bog‘lashga uringan. Biroq buni tasdiqlovchi yetarli ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud emasligini bildirgan.

Shu bilan birga, rus tilidagi ilmiy tadqiqotlarda SSSR parchalanganidan keyin Volga suvidan foydalanish hajmi taxminan 2,3 baravar kamaygani qayd etilgan. Bu esa inson tomonidan suv iste’moli ko‘paygan degan taxminni ham shubha ostiga qo‘yadi.

Gidroelektr stansiyalari va suv omborlari ham asosiy sabab sifatida baholanmayapti. Chunki ulardagi qo‘shimcha bug‘lanish miqdori juda kichik bo‘lib, Volga oqimining keskin kamayishini tushuntirish uchun yetarli emas.

«Global yashillashuv» ehtimoliy omil sifatida ko‘rilmoqda

Mutaxassislar ehtimoliy sabablardan biri sifatida «global yashillashuv» jarayonini ham ko‘rsatmoqda.

So‘nggi o‘n yilliklarda Rossiya, jumladan Volga havzasida o‘simliklar biomassasi sezilarli darajada ko‘paygan. Bu esa yog‘in suvlarining bir qismi daryolarga emas, balki o‘simliklar tomonidan iste’mol qilinishiga olib kelishi mumkin.

Biroq hozircha bu omilning ta’siri qay darajada ekani ham aniq hisoblab chiqilmagan.

Kelajakda Kaspiy yana ko‘tarilishi mumkin

Olimlar ta’kidlashicha, Kaspiy dengizining sayozlanishi abadiy davom etmaydi.

Global iqlim o‘zgarishi keyingi o‘n yilliklarda dengiz ustida yog‘ingarchilikning keskin ko‘payishiga olib kelishi mumkin. Bu esa aksincha, Kaspiy sathining yana ko‘tarilishi va atrofdagi hududlarni suv bosishi xavfini yuzaga keltiradi.

Tadqiqot mualliflari shuning uchun Kaspiy bo‘yidagi davlatlar nafaqat hozirgi sayozlanish, balki kelajakda ehtimoliy suv ko‘tarilishiga ham tayyor turishi lozimligini ta’kidlamoqda.