VKontakte, FSB va Telegram. Pavel Durovning hayot yöli
|23:47 / 29.06.202613 21912 min
Telegram şunçaki messenjer emas, balki millionlab odamlarning kundalik hayotiga çuqur kirib borgan axborot maydoniga aylanib ulgurgan. Masalan, Özbekistondagi yangiliklar, davlat idoralari xabarlari, reklamalar va hatto ijtimoiy-siyosiy muhokamalarning asosiy qismi aynan şu yerda böladi. Uşbu platforma qanday paydo bölgan? Pavel Durov kim? Uning Rossiya maxsus xizmatlari bilan hamkorlik qilişi haqidagi iddaolar qançalik asosli?
Kun.uz “Biznes vaqti” ruknida zamonaviy texno olamning eng sirli va bahsli şaxslaridan biri — Pavel Durov va foydalanuvçilari soni milliarddan oşgan Telegram hamda VKontakte’ning yaratilişi haqida hikoya qiladi.
Italiyada ötgan bolalik
Durov 1984 yilda Sankt-Peterburg şahrida tuğilgan. Yoş Pavel 4 yoşga tölar-tölmas oilasi bilan birga Italiyaga köçib ketadi. Şu sababli bolaligining bir qismi Turin şahrida ötgan. Keyinçalik Durovlar oilasi Rossiyaga qaytgaç, Pavel akademik gimnaziyaga öqişga kirdi va aynan şu yerda dasturlaşga mehr qöyadi. U ösmirlik çoğidayoq öta iqtidorli, ammo isyonkor öquvçi sifatida taniladi. Bir kuni maktab kompyuterlari tarmoğini buzib kirib, barça ekranlarga informatika öqituvçisining suratini joylaştiradi va “Must die” ya’ni “Ölişi kerak” degan yozuvni örnatib qöyadi. Bu işi uçun Pavelga ma’lum muddat kompyuterdan foydalanişga taqiq ham qöyiladi.
2001 yilda bölajak multimilliarder Sankt-Peterburg davlat universitetining filologiya fakultetiga öqişga kiradi. Talabalik yillarida u Durov.com degan ilk onlayn loyihasi — talabalar uçun elektron kutubxona yaratadi. Aynan uşbu loyiha odamlarni kengroq masştabda birlaştiruvçi yirikroq platforma yaratiş ğoyasining paydo bölişiga turtki beradi.
rbc.ru
VKontakte: hammasi qanday boşlangan?
2006 yil. Pavel universitetni tamomlaş arafasida bir neça kun oldin AQŞdan qaytgan maktabdoş dösti — Vyaçeslav Mirilaşvili bilan körişib qoladi. U Durovga Ğarbda kun sayin ommaviylaşib borayotgan Mark Tsukerbergning Facebook ijtimoiy tarmoği haqida sözlab beradi. Pavel odamlar özlarining ismi, qiyofasi va öqiş joyini körsatgan holda muloqot qiladigan uşbu oçiq konseptning Rossiya va MDH bozori uçun qançalik katta potensialga ega ekanligini darhol anglab yetadi. Ğoyani amalga oşiriş uçun uç narsa talab etilardi: işonçli jamoa, pul va kuçli dasturçilar. Vyaçeslavning otasidan 30 ming dollar qarz olinadi. Loyihaning asosiy texnik yukini kötariş uçun Pavelning akasi, matematik va dasturlaş dahosi deya ta’riflanadigan Nikolay Durov jalb qilinadi. Aynan Nikolay yaratgan mukammal arxitektura va ma’lumotlar bazasi keyinçalik platformaga millionlab foydalanuvçilar kirganda ham saytning qotib qolmasdan tez işlaşini ta’minlaydi. Loyiha dastlab talabalarni jalb qiliş uçun “Student.ru” deb nomlanişi rejalaştirilgandi. Ammo, Pavel bu nom kelajakda ularning auditoriyasini yoş çegarasi bilan çeklab qöyişini tuşunadi. U barça qatlamlarga mos keladigan, kengroq va har qanday vaziyatda işlatiladigan söz qidirib, VKontakte nomini tanlaydi.
Mavzuga oid
2006 yil 10 oktyabr — Durov özining 22 yoşga tölgan kunida saytning ilk versiyasini işga tuşiradi. Boşlanğiç bosqiçda platformaga faqatgina maxsus taklifnoma orqali a’zo böliş mumkin edi. Bu “elitaning yopiq klubi” effektini yaratib, yoşlar orasida saytga kiriş va taklifnoma oliş istagini keskin oşirib yuboradi. Keyingi yillarda internetda davlat nazoratining deyarli yöqligi va qulay interfeys sababli VK aqlbovar qilmas darajada tez ommaviylaşadi. Şu tariqa VKontakte nafaqat muloqot maydoni, balki millionlab odamlar fikr almaşadigan, guruhlarga birlaşadigan ulkan ijtimoiy-siyosiy platformaga aylandi. Aynan mana şu nuqtada Pavel Durov va Rossiya hukumati örtasida jiddiy töqnaşuvlar boşlandi.
2011 yil dekabrda Davlat Dumasiga ötkazilgan saylovlardan keyin Rossiyada ommaviy norozilik namoyişlari boşlandi. Muxolifat vakillari namoyişlarni taşkil etiş uçun asosan VKdagi guruhlardan foydalanadi. Rossiya Federal xavfsizlik xizmati (FSB) Durovdan uşbu muxolif guruhlarni, xususan, Aleksey Navalniy tarafdorlarini bloklaşni va ularning administratorlari ma’lumotlarini topşirişni talab qiladi. U özining Tvitter sahifasida FSBning talabiga “rasmiy javob” sifatida kapyuşon kiygan, tilini çiqarib turgan it rasmini joylaştiradi. Bu tadbirkorning oçiq isyoni sifatida baholanadi.
Hukumat Durovni töğridan töğri qamoqqa oliş xalqaro miqyosda katta rezonans va norozilik uyğotişini tuşunardi. Şu sababli uni kompaniyadan çetlaştiriş uçun iqtisodiy va korporativ bosim boşlanadi. 2013 yilda Pavelning şeriklari Vyaçeslav Mirilaşvili va Lev Leviyev özlarining VKontakte’dagi jami 48 foizaksiyalarini Kremlga yaqin bölgan investitsiya fondiga tösatdan sotib yuborişdi. Yangi aksiyadorlar kelişi bilan Durovga nisbatan doimiy ayblovlar va tekşiruvlar boşlanadi. Uni kompaniya pullarini şaxsiy loyihalariga sarflaşda ayblaşadi.
2013-2014 yillarda hukumat bosimi eng yuqori nuqtaga çiqadi. FSB Paveldan muxolifatçi Aleksey Navalniyning guruhini yopiş va ukrainalik «Yevromaydon» faollarining şaxsiy ma’lumotlarini berişni talab qiladi. Pavel bu sörovlarni ham qat’iyan rad etadi. U öz foydalanuvçilariga xiyonat qila olmasligini aytadi. 2014 yil bahorida Durov VK boş direktorligidan çetlatildi. Uning özida qolgan 12 foiz aksiyasi ham majburan sotiladi. Kompaniyasidan ayrilgan va qamoqqa oliniş xavfi ostida qolgan Pavel darhol Rossiyani tark etadi va boşqa bu yerga qaytmasligini e’lon qiladi. Telegramning paydo bölişi
Telegram’ning yaratiliş ğoyasi Pavel hali Rossiyada ekanligidayoq paydo böladi. Durov intervyularidan birida ta’kidlaşiça, kunlarning birida uning uyi oldiga qurollangan maxsus xizmat xodimlari keladi. Tadbirkor akasi Nikolayga nimalar yuz berayotganini xabar qilmoqçi böladi. Ammo u yozayotgan SMS yoki oddiy qönğiroqlar hukumat tomonidan osongina eşitilişi va öqilişi mumkinligini anglab turardi. Şu lahzada Pavel xavfsiz va heç bir uçinçi taraf öqiy olmaydigan aloqa kanaliga muhtoj ekanligini tuşunadi. 2013 yilning avgust oyida Telegram rasman işga tuşiriladi. Dastlab uni heç kim jiddiy qabul qilmadi va “WhatsUpp’ning navbatdagi nusxasi” deya baholaşdi. Ammo, vaqt ötgan sayin platforma şiddatli tarzda ommaviylaşa boşladi va işga tuşirilgan yiliyoq 100 ming nafar foydalanuvçi yiğdi. Boşlanğiç bosqiçda faqat bitta qoida bor edi: heç qanday sarmoyadorlar, reklamalar va pullik obunalarsiz xizmat körsatiş.
Boşqa messenjerlar guruhlarga odam qöşişda qattiq çeklovlar qöygan bir paytda, Telegram 200 ming kişilik guruhlar tuziş imkonini berdi. Ommaviy “kanallar” funksiyasi esa platformani oddiy yozişmalar vositasidan yirik media maydonga aylantirdi. Katta hajmdagi fayllarni jönatiş xususiyati ham köpçilikka manzur böldi. Şu tariqa doimiy foydalanuvçilar soni 2016 yilda 100 mln, 2021 yilda 500 mln, 2025 yilda esa 1 mlrd nafardan oşadi.
FSB bilan hamkorlik ayblovi
Rossiyada “Yarovaya qonuni” qabul qilingaç, barça aloqa operatorlari va messenjerlar foydalanuvçilarning yozişmalarini saqlaşi va talab qilinganda maxsus xizmatlarga şifrlaş kalitlarini topşirişi şart etib belgilanadi. Uşbu talab fonida 2018 yil Telegram va Rossiya Federal xavfsizlik xizmati örtasida kelişmovçilik yuzaga keladi. FSB Durovdan maxsus nazoratdagi jinoyatçilarning Telegram yozişmalarini aniqlaş uçun ularni şifrdan çiqarişni söraydi. Durov esa bu boşqa millionlab foydalanuvçilarning daxlsizligiga raxna solişini aytib, bu talabga könmaydi. Oqibatda Rossiyada messenjerni bloklaş boşlanadi. Dastlabki kunlarda buni uddalaşdi ham, ammo keyinçalik qöşimça serverlar yordamida çeklovni “aylanib ötgan” Telegram Rossiyada işlaşda davom etdi.
“Roskomnadzor” Telegram ulanayotgan har bir yangi IP-manzilni bloklay boşlaydi. Natijada bir neça kun içida 15 milliondan ortiq IP-manzillar bloklab taşlanadi. Bu esa Rossiyada haqiqiy tartibsizlikni keltirib çiqardi — Telegram işlaşda davom etaverdi, lekin boşqa mutlaqo aloqasi yöq xizmatlar — bank tizimlari, aviaçiptalar sotuvi, internet-dökonlar, hattoki davlat saytlarining özi ham işdan çiqadi. Durov öz foydalanuvçilarini “Raqamli qarşilik”ramzi sifatida yakşanba kunlari derazadan Telegram logotipi aks etgan qoğoz samolyotçalar uçirişga çaqirdi. Millionlab odamlar bu aksiyaga qöşildi.
2020 yil iyun oyiga kelib Rossiyada Telegram’ni bloklaş töxtatildi. Birinçidan, bunga texnik jihatdan erişa olişmadi. Ikkinçidan, rasmiy ma’lumotga köra, Durov terrorizmga qarşi kuraşişini ma’lum qilgaç, “Roskomnadzor” Boş prokuratura bilan kelişgan holda messenjerni bloklaş talabini olib taşlaydi. Köp ötmay, Telegram bloklanişining taşabbuskori bölmiş “Roskomnadzor”ning özi ham messenjerda kanal oçadi.
2022 yil Ukrainadagi voqealar fonida Rossiya öz hududida Facebook, Instagram va Twitter kabi ijtimoiy tarmoqlarni blokladi, Meta kompaniyasi ekstremistik deb topildi. Ammo dunyo böylab borgan sari eng qulay axborot almaşiş vositasiga aylanib borayotgan Telegram bloklanmaydigan böldi. Bu esa messenjer atrofida turli gap-sözlar paydo bölişiga olib keldi. Ayrimlar Durov FSB bilan murosaga borgani va özaro kelişuv qilgani haqida gapira boşladi. Amalda bu iddaolar öz tasdiğini topmadi.
2026 yilga kelib vaziyat yanada keskinlaşdi. Rossiya maxsus idoralari Telegram va boşqa ğarb messenjerlarini sekinlaştiriş va oxir-oqibat töliq yopiş işlarini boşladi. Umuman olganda, Durovning Rossiya bilan ehtimoliy aloqalari haqida jiddiy suriştiruvlar mavjud bölsa-da, buni aniq tasdiqlovçi işonçli va oçiq dalil yöq. Oxirgi voqealar ham bu fikrlarni inkor etadi.
Parijdagi qamoq
2024 avgust oyida kutilmaganda Durov Parij aeroportida qölga olindi. Fransiya politsiyasi Pavelni qator jinoyatlarda aybladi. Jumladan, Telegram orqali bolalar ekspluatatsiyasi, giyohvand moddalar savdosi va pul yuviş kabi jinoyatlar avj olgani va kompaniya maxsus organlar sörovlarini e’tiborsiz qoldirgani iddao qilindi. Dastlab tadbirkor garov puli evaziga ozodlikka çiqarilgan bölsa, keyinçalik Fransiya hukumati Durovga mamlakatni tark etiş böyiça qöyilgan qat’iy taqiqni bekor qildi. Şunday bölsa-da, mazkur jinoyat işi hamon yopilmagan.
Parijdagi hibs nafaqat Pavel Durovning şaxsiy hayotiga, balki Telegram’ning fundamental işlaş prinsiplariga ham juda kuçli ta’sir körsatdi. 2024 yilning sentabr oyidan messenjer özining maxfiylik siyosatiga tarixiy özgartiriş kiritdi. Endilikda platforma sud orderi yoki qonuniy asoslangan yuridik sörov bölgan taqdirda, qonunbuzar foydalanuvçilarning IP-manzillari va telefon raqamlarini huquq-tartibot organlariga taqdim etişga rozi böldi. “Yaqin atrofdagi odamlar” funksiyasi olib taşlandi. Bu funksiya giyohvand moddalar sotuvçilariga osongina xaridor topişda yordam berişi ta’kidlanib, tanqid qilinardi. Zararli kontentlarni öçiriş böyiça sun’iy intellekt va maxsus guruhlar taşkil etildi. Premium obunaçilarining keskin ortişi, platforma içidagi kriptovaluta operatsiyalari va yangi monetizatsiya strategiyalari fonida kompaniyaning sof daromadi 2024 yilda 540 mln dollargaça oşdi.
Bugungi kunda Durov Dubayda yaşaydi va Telegram boş qarorgohi ham şu yerda joylaşgan. Bu Birlaşgan Arab Amirliklarining ham Ğarb, ham Rossiyaning geosiyosiy tortişuvlariga nisbatan neytral, ya’ni betaraf davlat ekanligi bilan izohlanadi.
