23 yillik tarixiy tashrif. Gurjiston bilan aloqalarning yaxshilanishi nega muhim?

Oxirgi yillarda O‘zbekistonning Janubiy Kavkaz mamlakatlari bilan munosabatlari sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarildi. Xususan, davlat rahbarining Gurjistonga amalga oshirgan tashrifi davomida o‘zaro munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Tomonlar tovar ayirboshlash hajmini 1 mlrd dollarga yetkazish maqsadini belgiladi. Rasmiy Tbilisi bilan aloqalarning yaxshilanishi geoiqtisodiy mustaqillikni mustahkamlash, eksport va tranzit yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish nuqtai nazardan ham juda muhim ahamiyat kasb etadi.

O‘zaro aloqalarning rivojlanishi

O‘zbekiston va  Gurjiston o‘rtasida diplomatik munosabatlar 1994 yil 19 avgustda o‘rnatilgan. 1990 yillarning ikkinchi yarmi siyosiy muloqotning yuqori intensivligi bilan ajralib turadi. 1995 yil sentabr oyida Gruziya parlamenti raisi (keyinchalik prezident ham bo‘lgan) Eduard Shevardnadzening Toshkentga tashrifi muhim voqea bo‘ladi. Ushbu tashrif davomida do‘stlik va hamkorlik to‘g‘risidagi tayanch shartnoma, shuningdek, hozirgi kunga qadar iqtisodiy aloqalarning huquqiy asosi bo‘lib xizmat qilayotgan erkin savdo to‘g‘risidagi bitim imzolandi. 1996 yil may oyida O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimovning Gurjistonga rasmiy tashrifi bojxonani tartibga solish, ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish va havo qatnovi sohalarida me’yoriy-huquqiy bazani shakllantirishga olib keladi.

1999 yilda O‘zbekiston GUAM (Gurjiston, Ukraina, Ozarboyjon, Moldova) mintaqaviy alyansiga qo‘shilib, uni GUUAM’ga aylantirdi. Rasmiy Toshkentning asosiy maqsadi Yevropa–Kavkaz–Osiyo transport yo‘lagini rivojlantirish va erkin savdo zonasini shakllantirish edi. Biroq ushbu integratsiya davri uzoq davom etmadi. 2003 yilda Gruziyada yuz bergan "Atirgul inqilobi" va possovet hududidagi geosiyosiy o‘zgarishlar ikki tomonlama munosabatlarning keskin sovuqlashishiga olib keldi. 2003−2005 yillarda Gurjiston, Ukraina va Qirg‘izistonda sodir bo‘lgan “rangli inqiloblar”dan so‘ng O‘zbekiston o‘z tashqi siyosatini o‘zgartira boshladi. Rasmiy Toshkent 2005 yilda GUUAM’ning Kishinyovdagi sammitida ishtirok etishdan bosh tortdi va ushbu birlashmadan to‘liq chiqib ketadi. Shundan keyin o‘n yildan ortiq vaqt davomida hamkorlikning institutsional mexanizmlari, jumladan, hukumatlararo komissiya majlislari muzlab qoldi. Aloqalar minimal savdo operatsiyalari bilan cheklandi. Shunday bo‘lsa-da, Gurjistonning Toshkentdagi elchixonasi saqlab qolindi, O‘zbekistonning Gurjistondagi manfaatlari esa mamlakatning Bokudagi elchixonasi orqali himoya qilib kelindi.

Pragmatik sheriklikning tiklanishi

Munosabatlarning qayta tiklanishi 2017 yil sentabr oyida BMT Bosh assambleyasi doirasida Shavkat Mirziyoyev va Gurjiston bosh vaziri Georgiy Kvirikashvili o‘rtasidagi uchrashuvdan boshlandi. Bu iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha Hukumatlararo komissiya ishini qayta tiklashga (2018 yilda Tbilisida 8-yig‘ilish) va 2019 yilda to‘g‘ridan to‘g‘ri aviaqatnovlarni yo‘lga qo‘yishga turtki berdi. 2022 yilning iyul oyida Gurjiston bosh vaziri Irakliy Garibashvili rasmiy tashrif bilan O‘zbekistonga keldi. Shavkat Mirziyoyev bilan bo‘lib o‘tgan uchrashuvda savdo-sotiq, transport va logistika masalalari muhokama qilindi. Xususan, O‘zbekistondan yuklarni tashishda Gurjistonning tranzit salohiyati — Poti va Batumi portlaridan foydalanish masalasi alohida ko‘rib chiqildi. 2023 yilning aprel oyida Toshkentda hukumatlararo komissiyaning to‘qqizinchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Shu yilning iyul oyida esa O‘zbekiston bosh vaziri Abdulla Aripov Gurjistonga tashrif buyurdi. 2025 yilning mart oyida Gurjiston bosh vaziri Irakliy Kobaxidze rasmiy tashrif bilan O‘zbekistonga keldi. 

Umuman olganda, 2017-2025 yillarda ikki mamlakat o‘rtasidagi tovar aylanmasi 3 barobarga — 89 mln dollardan 270 mln dollarga oshdi. Bunda eksport hajmi 77,2 mln dollarni, import hajmi esa 190,4 mln dollarni tashkil etadi. Hozirgi kunda O‘zbekistonda Gurjiston kapitali ishtirokidagi 100 ga yaqin korxona faoliyat ko‘rsatayotgan bo‘lsa, Gurjistonda 140 dan ortiq o‘zbek kompaniyalari ro‘yxatga olingan.

2026 yilning 2-3 iyul kunlari Shavkat Mirziyoyevning Gurjistonga davlat tashrifi ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga olib chiqdi. Gurjistonda O‘zbekiston elchixonasini ta’sis etish qarori qabul qilindi. Tbilisidagi bog‘ga Alisher Navoiy nomi beriladi. Tomonlar o‘zaro tovar ayirboshlash hajmini 1 milliard dollarga yetkazish maqsadini belgiladi. Shuningdek, o‘zaro munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi.

Gurjistonning O‘zbekiston uchun ahamiyati

Okeanlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqish imkoniga ega bo‘lmagan, ya’ni “ikki karra berk” davlat bo‘lgan O‘zbekiston uchun eksport-import yo‘laklarini diversifikatsiya qilish milliy xavfsizlik va iqtisodiy suverenitetning fundamental asosi hisoblanadi. Ushbu kontekstda Gurjiston shunchaki savdo sherik emas, balki O‘zbekistonning Yevropa va jahon bozorlariga chiqishidagi eng muhim tranzit habi va dengiz darvozasi sifatida namoyon bo‘lyapti. Xususan, O‘zbekiston tovarlari Turkmaniston yoki Qozog‘iston orqali Kaspiy dengiziga, u yerdan Ozarboyjon va Gruziya orqali Qora dengizdagi Poti va Batumi portlariga yetib boradi. Ushbu transport yo‘lagi Markaziy Osiyo mahsulotlarini jahon bozoriga qisqa vaqt va xavfsiz sharoitda olib chiqish imkonini beradi.

Global geosiyosiy taranglik va mintaqadagi an’anaviy tranzit davlatlariga nisbatan kiritilayotgan iqtisodiy sanksiyalar fonida faqat bitta marshrutga (masalan, shimoliy yo‘lakka) qaram bo‘lib qolish milliy iqtisodiyot uchun katta xavf tug‘diradi. Gurjiston yo‘nalishining faol ishlashi xalqaro savdoda uzilishlar bo‘lmasligi, korxonalarning eksport salohiyati tushib ketmasligi va valuta tushumlarining barqarorligini ta’minlaydi.

Logistika zanjirlarining uzluksizligi va tranzit jarayonlarining soddalashishi to‘g‘ridan to‘g‘ri savdo qilinayotgan tovarlar tannarxiga ta’sir qiladi. Gurjiston bilan transport tariflari va bojxona yig‘imlari bo‘yicha qulay kelishuvlarga erishish eksport qilinayotgan tovarlarning Yevropa bozoridagi raqobatbardoshligini oshiradi. Shuningdek, qulay logistika ichki bozorga kirib kelayotgan import tovarlari narxini barqaror saqlash orqali inflatsiya bosimini jilovlashga ham yordam beradi.