5 ming metr balandlikda hayot: eng baland tog‘li shaharlar
|13:27 / 09.07.20266 2585 min
Dengiz sathidan minglab metr balandlikda yashash ko‘pchilik uchun o‘ta og‘ir sharoit hisoblanadi. Biroq dunyoda yuz minglab, hatto millionlab odamlar havosi siyrak, kislorod kam va iqlimi keskin bo‘lgan tog‘li hududlarda doimiy yashab kelmoqda. Mutaxassislar bu hududlarda yashovchi aholi organizmda yuz bergan biologik va genetik o‘zgarishlar tufayli bunday sharoitga moslasha olganini ta’kidlamoqda.
Foto: realt.onliner.byFoto: realt.onliner.by
World Visualized infografikasiga ko‘ra, dunyodagi eng baland doimiy aholi yashash maskani Peruning janubi-sharqida joylashgan La-Rinkonada shahri hisoblanadi. U dengiz sathidan taxminan 5 100 metr balandlikda, And tog‘laridagi Ananea oltin koni yaqinida joylashgan.
Shaharda kommunal xizmatlar yetarli darajada rivojlanmagan bo‘lsa-da, noqonuniy va xususiy oltin qazib olishning kengayishi tufayli aholi soni tez o‘sgan. Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, bu yerda havodagi kislorod miqdori dengiz sathidagiga nisbatan qariyb ikki baravar kam bo‘lib, La-Rinkonada Yer yuzida yashash eng qiyin bo‘lgan shaharlardan biri sanaladi.
Dunyodagi eng baland joylashgan o‘nta aholi punktining uchtasi Boliviya hududida joylashgan.
Shulardan biri — dengiz sathidan 4 150 metr balandlikda joylashgan El-Alto shahri bo‘lib, u sayyoradagi eng baland yirik shahar sifatida e’tirof etiladi. So‘nggi o‘n yilliklarda shahar Boliviyaning eng tez rivojlanayotgan iqtisodiy markazlaridan biriga aylangan. U qo‘shni La-Pas shahri bilan avtomobil yo‘llari va dunyodagi eng baland shahar kanat yo‘llaridan biri orqali bog‘langan.
Yaqin atrofda joylashgan Potosi shahri ham dengiz sathidan taxminan 4 050 metr balandlikda joylashgan. XVI asrda Serro-Riko tog‘idagi boy kumush konlari ochilganidan keyin Potosi dunyodagi eng boy shaharlardan biriga aylangan. Ispaniya imperiyasi davrida bu yerdan olingan kumush Yevropaga katta hajmda olib ketilgan va Ispaniyaning jahon miqyosidagi ekspansiyasini moliyalashtirishda muhim o‘rin tutgan.
Foto: World Visualized
Ko‘pchilik Boliviya poytaxti deb hisoblaydigan La-Pas rasman mamlakatning ma’muriy poytaxti hisoblanadi. Shaharning turli hududlari dengiz sathidan 3 650–3 870 metr balandlikda joylashgan. Bu yerda hukumat va asosiy davlat idoralari faoliyat yuritadi, mamlakatning konstitutsiyaviy poytaxti esa Sukre shahri hisoblanadi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, dengiz sathidan 2 500 metrdan yuqori balandlikda doimiy yashash inson organizmiga jiddiy yuklama beradi. Jahon iqtisodiy forumi ma’lumotlariga ko‘ra, bunday hududlarda kislorod yetishmasligi u yerga yangi kelgan odamlarning jismoniy imkoniyatlarini keskin pasaytiradi.
Mavzuga oid
Biroq And tog‘lari, Tibet yassi tog‘ligi va Efiopiya tog‘liklarida asrlar davomida yashab kelayotgan aholida vaqt o‘tishi bilan turli biologik va genetik moslashuvlar shakllangan.
Ilmiy tadqiqotlar tibetliklarda kisloroddan samaraliroq foydalanishga yordam beruvchi genetik xususiyatlar mavjudligini ko‘rsatgan. Bu ularning qonida eritrotsitlar soni ortiqcha ko‘paymasdan ham organizmni kislorod bilan ta’minlash imkonini beradi.
And tog‘lari aholisida esa, aksincha, gemoglobin miqdori yuqori bo‘lib, qon ko‘proq kislorod tashish qobiliyatiga ega.
Dunyodagi mashhur baland tog‘li shaharlardan yana biri — Xitoydagi Lxasa shahri bo‘lib, u dengiz sathidan taxminan 3 650 metr balandlikda joylashgan. Bu Tibetning tarixiy poytaxti bo‘lib, asrlar davomida Dalay-lamalar qarorgohi bo‘lgan mashhur Potala saroyi shu yerda joylashgan. U YuNeSKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Perudagi Kusko shahri (3 400 metr) ispan bosqinchilari kelguniga qadar Inklar imperiyasining poytaxti bo‘lgan va hozir ham Janubiy Amerikaning eng muhim tarixiy markazlaridan biri hisoblanadi.
Ekvador poytaxti Kito dengiz sathidan 2 850 metr balandlikda, And tog‘lari bag‘rida joylashgan. Uning tarixiy markazi Lotin Amerikasidagi eng yaxshi saqlangan mustamlaka davri me’moriy majmualaridan biri bo‘lib, 1978 yilda YuNeSKO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan ilk obektlardan biri bo‘lgan.
Shuningdek, Kolumbiya poytaxti Bogota taxminan 2 640 metr, Efiopiya poytaxti Addis-Abeba esa 2 450 metr balandlikda joylashgan. Addis-Abeba ko‘pincha Afrikaning eng baland poytaxti sifatida tilga olinadi.
Eritreya poytaxti Asmera ham 2 325 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, XX asrning birinchi yarmida qurilgan italyan modern uslubidagi me’moriy qiyofasi tufayli YuNeSKO Butunjahon merosi ro‘yxatidan joy olgan.
Mutaxassislar fikricha, ushbu shaharlar inson hatto doimiy kislorod tanqisligi sharoitida ham nafaqat yashay olishi, balki yirik iqtisodiy, madaniy va tarixiy markazlarni barpo etishga qodir ekanini yaqqol namoyon etadi. Bu hududlarda yashovchi aholi tajribasi inson organizmining ekstremal sharoitlarga qanday moslashishini o‘rganishda olimlar uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda.
