5 ming metr balandlikda hayot: eng baland toğli şaharlar
|13:27 / 09.07.20268 4345 min
Dengiz sathidan minglab metr balandlikda yaşaş köpçilik uçun öta oğir şaroit hisoblanadi. Biroq dunyoda yuz minglab, hatto millionlab odamlar havosi siyrak, kislorod kam va iqlimi keskin bölgan toğli hududlarda doimiy yaşab kelmoqda. Mutaxassislar bu hududlarda yaşovçi aholi organizmda yuz bergan biologik va genetik özgarişlar tufayli bunday şaroitga moslaşa olganini ta’kidlamoqda.
Foto: realt.onliner.byFoto: realt.onliner.by
World Visualized infografikasiga köra, dunyodagi eng baland doimiy aholi yaşaş maskani Peruning janubi-şarqida joylaşgan La-Rinkonada şahri hisoblanadi. U dengiz sathidan taxminan 5 100 metr balandlikda, And toğlaridagi Ananea oltin koni yaqinida joylaşgan.
Şaharda kommunal xizmatlar yetarli darajada rivojlanmagan bölsa-da, noqonuniy va xususiy oltin qazib olişning kengayişi tufayli aholi soni tez ösgan. Ilmiy tadqiqotlarga köra, bu yerda havodagi kislorod miqdori dengiz sathidagiga nisbatan qariyb ikki baravar kam bölib, La-Rinkonada Yer yuzida yaşaş eng qiyin bölgan şaharlardan biri sanaladi.
Dunyodagi eng baland joylaşgan önta aholi punktining uçtasi Boliviya hududida joylaşgan.
Şulardan biri — dengiz sathidan 4 150 metr balandlikda joylaşgan El-Alto şahri bölib, u sayyoradagi eng baland yirik şahar sifatida e’tirof etiladi. Sönggi ön yilliklarda şahar Boliviyaning eng tez rivojlanayotgan iqtisodiy markazlaridan biriga aylangan. U qöşni La-Pas şahri bilan avtomobil yöllari va dunyodagi eng baland şahar kanat yöllaridan biri orqali boğlangan.
Yaqin atrofda joylaşgan Potosi şahri ham dengiz sathidan taxminan 4 050 metr balandlikda joylaşgan. XVI asrda Serro-Riko toğidagi boy kumuş konlari oçilganidan keyin Potosi dunyodagi eng boy şaharlardan biriga aylangan. Ispaniya imperiyasi davrida bu yerdan olingan kumuş Yevropaga katta hajmda olib ketilgan va Ispaniyaning jahon miqyosidagi ekspansiyasini moliyalaştirişda muhim örin tutgan.
Foto: World Visualized
Köpçilik Boliviya poytaxti deb hisoblaydigan La-Pas rasman mamlakatning ma’muriy poytaxti hisoblanadi. Şaharning turli hududlari dengiz sathidan 3 650–3 870 metr balandlikda joylaşgan. Bu yerda hukumat va asosiy davlat idoralari faoliyat yuritadi, mamlakatning konstitutsiyaviy poytaxti esa Sukre şahri hisoblanadi.
Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, dengiz sathidan 2 500 metrdan yuqori balandlikda doimiy yaşaş inson organizmiga jiddiy yuklama beradi. Jahon iqtisodiy forumi ma’lumotlariga köra, bunday hududlarda kislorod yetişmasligi u yerga yangi kelgan odamlarning jismoniy imkoniyatlarini keskin pasaytiradi.
Mavzuga oid
Biroq And toğlari, Tibet yassi toğligi va Efiopiya toğliklarida asrlar davomida yaşab kelayotgan aholida vaqt ötişi bilan turli biologik va genetik moslaşuvlar şakllangan.
Ilmiy tadqiqotlar tibetliklarda kisloroddan samaraliroq foydalanişga yordam beruvçi genetik xususiyatlar mavjudligini körsatgan. Bu ularning qonida eritrotsitlar soni ortiqça köpaymasdan ham organizmni kislorod bilan ta’minlaş imkonini beradi.
And toğlari aholisida esa, aksinça, gemoglobin miqdori yuqori bölib, qon köproq kislorod taşiş qobiliyatiga ega.
Dunyodagi maşhur baland toğli şaharlardan yana biri — Xitoydagi Lxasa şahri bölib, u dengiz sathidan taxminan 3 650 metr balandlikda joylaşgan. Bu Tibetning tarixiy poytaxti bölib, asrlar davomida Dalay-lamalar qarorgohi bölgan maşhur Potala saroyi şu yerda joylaşgan. U YuNeSKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.
Perudagi Kusko şahri (3 400 metr) ispan bosqinçilari kelguniga qadar Inklar imperiyasining poytaxti bölgan va hozir ham Janubiy Amerikaning eng muhim tarixiy markazlaridan biri hisoblanadi.
Ekvador poytaxti Kito dengiz sathidan 2 850 metr balandlikda, And toğlari bağrida joylaşgan. Uning tarixiy markazi Lotin Amerikasidagi eng yaxşi saqlangan mustamlaka davri me’moriy majmualaridan biri bölib, 1978 yilda YuNeSKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan ilk obektlardan biri bölgan.
Şuningdek, Kolumbiya poytaxti Bogota taxminan 2 640 metr, Efiopiya poytaxti Addis-Abeba esa 2 450 metr balandlikda joylaşgan. Addis-Abeba köpinça Afrikaning eng baland poytaxti sifatida tilga olinadi.
Eritreya poytaxti Asmera ham 2 325 metr balandlikda joylaşgan bölib, XX asrning birinçi yarmida qurilgan italyan modern uslubidagi me’moriy qiyofasi tufayli YuNeSKO Butunjahon merosi röyxatidan joy olgan.
Mutaxassislar fikriça, uşbu şaharlar inson hatto doimiy kislorod tanqisligi şaroitida ham nafaqat yaşay olişi, balki yirik iqtisodiy, madaniy va tarixiy markazlarni barpo etişga qodir ekanini yaqqol namoyon etadi. Bu hududlarda yaşovçi aholi tajribasi inson organizmining ekstremal şaroitlarga qanday moslaşişini örganişda olimlar uçun muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
