Yangi davr urushlari: nimalar o‘zgardi, maqsadlar-chi?

Birinchi sababi, texnologik o‘zgarishlar. Nisbatan zaif davlatlar yoki kuchlar ham bugun asimmetrik urush olib borish imkoniyatiga ega. Dronlar urushi davridamiz. Dronlar arzon, ham tez ishlab chiqariladi. Dronlarga qarshi tizimlar esa, hali u qadar rivojlangani yo‘q. Misol uchun, bitta dron 500 dollar, 3 ming dollar, eng qudratlilari yarim million dollargacha tursa, bu dronlarni yo‘q qiluvchi tizimlar ushbu dronlardan bir necha o‘nlab baravar qimmat turadi. Qolaversa, samarali ham emas.

Albatta, bu faqat hozircha. Oradan yillar o‘tib, aksil-dron tizimlari rivojlanishi, ancha arzon bo‘lishi mumkin. Biroq, dronlar urushlar qiyofasini o‘zgartirgani – inkon qilib bo‘lmas holat sifatida qolaveradi.

Ikkinchi sabab, urushlarning qimmatligi, katta sarf xarajat talab qilishi, reputatsion va siyosiy xarajatlari, eng boy va qudratli davlatlarni ham o‘ylantiradi. Misol uchun, bugun RF iqtisodiy jihatdan ancha toliqdi. Isroilda ham Hamasga qarshi 2 yillik urush sababli iqtisodiy inqiroz ancha kuchaydi. Yoki, Eronga qarshi urushda AQSh kuniga 1 milliard dollardan sarfladi. Uning ustiga, AQSh o‘zining strategik qurollarini ham ishlatib, o‘z rezervlarini ancha zaiflashtirdi. Endi bu raketalar va boshqa qurollarning o‘rnini to‘ldirish uchun ko‘p yillar va katta urinishlar kerak bo‘lishi ma’lum. AQSh kabi eng harbiy rivojlangan davlatlar ham, Eron yoki boshqa davlatlar bilan urushayotganda, Xitoy Xalq Respublikasi kabi raqiblari bilan ehtimoliy urushni ham nazarda tutishga majbur. Shuning uchun AQSh Eronga qarshi katta urush strategiyasiga ega emas, bu qimmat, maqsadlarga erishish borasida kafolat yo‘q, Xitoy kabi davlatlarga qarshi turish uchun esa, rezervlar yo‘q bo‘lib qolishi – katta xatarli holat deb ko‘riladi.

Bugun urushlarning samaradorligi nisbatan toraygan bo‘lsa-da, davlatlar yoki sub’yektlar urushlardan voz kechmaydi. Chunki boshqa usullar bilan erisha olmagan maqsadlarga, faqat urushlar bilan erishish mumkin xolos. Bu maqsadlar – hududlar yoki kerakli resurslarni egallash, yoxud preventiv (nimaningdir oldini olishga qaratilgan) maqsadlardir.

Keyingi davrdagi urushlar shuni ko‘rsatadiki, agar davlatlar qisqa muddatli, zamonaviy taktikalar asosidagi urushlar olib borib, bu urushlarning surunkali tus olishiga yo‘l qo‘ymasa – o‘z maqsadlariga samarali erishgan. Biroq, agar katta maqsadlar qo‘yilsa va urush cho‘zilib ketadigan bo‘lsa, bu – eng qudratli va boy davlatlarni ham jiddiy toliqtirganini kuzatish mumkin bo‘ladi.

Yangi davrda urushlar ko‘p bo‘lishi aytilmoqda. Dunyo davlatlari yangidan qurollanib boshladi. Davlatlar orasidagi o‘zaro ishonch jiddiy pasaydi. Yangi davrdagi gibrid urushlar dunyoning yangi qiyofasini belgilab boradi. Davlatlar o‘zlarining xavfsizligini ta’minlash uchun nafaqat zamonaviy fikrlovchi armiyaga, balki kuchli siyosiy institutlarga va kuchli diplomatiyaga, ishonchli ittifoqchilar yalyansiga ham ega bo‘lishi kerak bo‘ladi.