Оҳангарон туманида жойлашган, кунига тахминан 3,5 минг тонна чиқинди қабул қиладиган чиқинди полигонида бир неча кун аввал йирик ёнғин содир бўлди. Расмийлар ҳодисани ҳаво ҳароратининг кескин кўтарилиши билан изоҳламоқда. Бироқ Kun.uz суҳбатлашган воқеа гувоҳлари ва маҳаллий аҳоли бутунлай бошқа манзарани тасвирлади. Уларнинг таъкидлашича, бу ерда чиқиндилар биринчи марта ёнмаяпти ва ёнғинлар, асосан, тунги вақтда кузатилади.
“Чиқинди кўплиги учун ёқиб юборишяпти деб ўйлайман”
“Кундузи ҳеч қандай тутун бўлмайди. Айнан кечқурун олов чиқади, кенглиги 100 метр, баландлиги 200-300 метр баландликда қип-қизил бўлиб ёнади. Заводда кечки сменада хитойлик ва ўзимизнинг ўзбек ишчилар ишлайди. Битта сменада 8-9 та ниқоб алмаштиришга мажбур бўлишади. Хонага (ишдан кейин) келган пайтида усти тўла кул бўлади, ёнадиган жой узоқ, лекин уст-бош тутун бўлади. Бу ёқда Наврўз қишлоғи бор, шу қишлоқдаги маҳаллий аҳолигача боради тутун. Бу ёғи Қизилтоғ кўпригигача боради. Шамол бўлган кунлари ишчилар бемалол ишлашади, чунки шамол тутунни Тошкент шаҳри томонга олиб кетади. Кечаси 22:30 дан эрталабки 8:00 гача тутун бўлади.
Бир куни қарасам “Лабо” турибди, орқасида солярка тўла канистр бор. Бу (ёнғин) махсус уюштирилган. Чиқинди кўплиги учун ёқиб юборишяпти деб ўйлайман. Агар табиий офат бўлса, куннинг иссиғида ёниши керак, кечаси эмас. Чиқинди кўпайганидан кейин техникаларни камайтириш мақсадидами, техника ишлатмаслик мақсадидами, ёқиб юборишга қарор қилинган бу”, - дейди шу ҳудуддаги завод қурилишида ишлаётган ишчилардан бири.
Яна бир ишчининг айтишича, тутун фақат ноқулайлик эмас, балки соғлик учун ҳам хавф туғдирган.
“Кўз очиб бўлмайди, томоқ, бурун ачишиб кетади. 1-2 та ишчилар қайт қилиб йиқилди ҳам. Кейин уйига жўнатиб юборишга мажбур бўлдик”.
“Эшик-ойналарни ёпиб ётишга мажбур бўламиз”
Бу иддаолар ҳозирча расман тасдиқлангани йўқ. Аммо Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси маълумотлари ёнғин фақат бир кун юз бермаганини тасдиқлайди. Қўмитага кўра, 10 июл куни ёнғин аниқлангач, полигон раҳбари маъмурий жавобгарликка тортилган ва ёнғинни зудлик билан бартараф этиш бўйича мажбурий кўрсатма берилган. Бироқ экополиция ўтказган қайта текширувда ушбу кўрсатма бажарилмагани, кейинги кунлар ҳам ёнғин давом этаётгани қайд этилган.
Шу билан бирга, Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги мазкур ҳолатни “табиий ёнғин” сифатида баҳолаган.
Kun.uz воқеа гувоҳлари тилга олган қишлоқларда бўлиб, маҳаллий аҳоли билан ҳам суҳбатлашди.
“Кечки пайт ёқишади, тутун ҳиди, чиқинди ҳиди бутун атрофни қоплайди. Кечаси ҳовлига чиқсангиз, шунақа ёмон ҳид бўлади. Эшик-ойналарни ёпиб ётишга мажбур бўламиз. Экологияга таъсири жуда ёмон. Ёнимиздаги қўшни қишлоқларда: Бештом, Янги ҳаётда машинада ўтсак ҳам тутун ичидан ўтамиз. Қоронғи тушгандан кейин ёқиб юборишади”, - дейди аҳоли вакилларидан бири.
Яна бир фуқаро эса бу ҳолат одамлар саломатлигига жиддий таъсир қилаётганини таъкидлайди.
“Ойналарни очиб бўлмайди тутундан. Ҳамма оилада ёши катталардан қўшимча беморлари бор, уларга тоза ҳаво керак. Шаҳарда одамлар кислород баллонидан нафас олишга мажбур бўляпти баъзида. Биз эса айни қишлоқда яшаб, бизга ҳавас қилишади тоза ҳаводан нафас оласизлар деб. Афсуски, биз шаҳардан кўра (ёмон) ҳаводан жабр кўряпмиз”.
“Агар Хитойда шундай ҳолат кузатилса, мутасаддиларга қамоқ жазоси бериларди”
Полигон ҳудудида Хитой компанияси иштирокида чиқиндидан электр энергияси ва газ ишлаб чиқариш заводи қурилмоқда. Компания ходимлари ҳам иш шароити оғирлашганини айтмоқда.
“Соғлигини йўқотгани сабабли ишчилар кетишди, “бу ерда ишлай олмаймиз”, деб. Компания бу масалада салбий фикрда, “агар Хитойда шундай ҳолат кузатилса, мутасаддиларга қамоқ жазоси бериларди. Бизни элчихонага олиб бор”, дейишди. Шу элчихонага мурожаат қилишганидан кейин бироз ўзгариш бўлди”, - дейди Хитой компанияси ишчиларидан бири.
Полигон раҳбарияти эса айбловларни рад этмоқда.
Чиқиндиларни қайта юклаш ва утилизация қилиш филиали раҳбари Рафаэл Бекмуллин сўзларига кўра, ёнғин ҳаво ҳароратининг кескин кўтарилиши оқибатида юзага келган ва уни бартараф этиш ишлари олиб борилмоқда.
“Икки кун олдин ҳаво ҳарорати кескин ошгани сабаб Тошкент шаҳар маиший чиқинди полигонида ёнғин бўлган. Ҳозирги кунда бу ёнғинни ўчирдик. Ҳозир туташ ҳолатида. Устини тупроқ билан ёпяпмиз, бунга “Махсустранс” томондан 25-30 та техника жалб қилинган. Ундан ташқари кўчадан 15 та самосвал жалб қилинган. Умумий 45-50 та техника ишлаяпти. Бугун асосий тутунни ўчиришни режалаштирдик, эртага ҳаммасини бартараф қиламиз.
Бундай ёнғин биринчи марта бўлиши, олдин бунақа ҳолат бўлмаган. Бу янги полигон, бунақа ёнғин бўлмасди. Ҳаво иссиқ бўлганига шунақа бўлди”.
Аммо расмий маълумотларнинг ўзи ҳам экологик вазият жиддийлигини кўрсатмоқда. Экология қўмитаси лаборатория таҳлилларига кўра, ёнғин оқибатида атмосферада углерод оксиди меъёрдан 10,7 баравар, формалдегид 12,2 баравар, азот диоксиди 12,8 баравар, олтингугурт диоксиди 9 баравар, водород сулфиди эса 1,5 баравар ошган.
Шу муносабат билан полигонга масъул бўлган Тошкент шаҳар ҳокимлиги тизимидаги “Махсустранс” давлат унитар корхонасига 683,9 миллион сўмлик компенсация тўлови ҳисобланган ва ҳужжатлар судга киритиш учун тайёрланган.
Яна бир эътиборли жиҳат: расмий маълумотларга кўра, мазкур полигон ҳалигача фойдаланишга расман топширилмаган. Шунга қарамай, унга бир йилдан ортиқ вақтдан буён Тошкент шаҳрининг маиший чиқиндилари ташлаб келинмоқда.
Ҳозирча чиқиндилар қасддан ёқилганини тасдиқлайдиган расмий хулоса йўқ. Лекин бир савол очиқ қолмоқда: агар бу ҳақиқатан ҳам фақат аномал иссиқлик оқибати бўлса, нега ёнғин бартараф этиш ҳақидаги мажбурий кўрсатмадан кейин ҳам давом этди? Ва нега маҳаллий аҳоли ҳамда ишчилар бир неча йилдан буён айнан кечаси такрорланадиган ёнғинлар ҳақида бир хил гапни айтмоқда?
Бу саволларга аниқ жавоб берилмагунча, Оҳангарондаги полигон атрофидаги шубҳалар ҳам тарқамайди. Чунки гап фақат чиқиндилар ҳақида эмас, минглаб одамлар саломатлиги билан боғлиқ.
Эслатиб ўтамиз, жорий йил қиш ойларида ҳам Тошкентда ҳавонинг ифлосланиш даражаси ортиб кетган ва бунинг ортидан қатъий экологик рейдлар ўтказилган эди.
