O‘zbekiston Xitoydan harbiy samolyotlar sotib olyaptimi?

2026 yil 21–22 iyul kunlari xitoylik harbiy kuzatuvchilar va ochiq manbalar tahlilchilari (OSINT) orasida O‘zbekiston Harbiy-havo kuchlari safiga yana to‘rtta J-10CE qiruvchi samolyoti qo‘shilgani haqida xabarlar tarqaldi. Rasmiy Toshkent ham va Pekin ham bu ma’lumotlarni tasdiqlagani yo‘q. Shunga qaramay, xabar mintaqada keng muhokamaga sabab bo‘lmoqda. Chunki gap alohida bir nechta samolyotlarni yetkazib berish haqida emas, balki Markaziy Osiyo osmonida harbiy muvozanatning o‘zgarishi haqida bormoqda.

Tasdiqlangan faktmi yoki shov-shuv

Ushbu xabar dastlab mudofaa sohasiga ixtisoslashgan Defence Security Asia portalida paydo bo‘ldi. Nashrning da’vo qilishicha, "2025 yil 2 iyulda dastlabki ikkita J-10CE samolyoti Toshkentga yetib kelgani fakt". O‘shanda O‘zbekiston mudofaa vaziri, general mayor Shuhrat Xolmuhamedov «jami 24 ta samolyotga shartnoma tuzilgani, yetkazib berish bosqichma-bosqich amalga oshirilishi va o‘zbek uchuvchilari Xitoyda qayta tayyorgarlikdan o‘tayotganini ma’lum qilgandi», deyiladi portal xabarida.

Yangi «to‘rtta samolyot» haqidagi xabar esa hozircha faqat xitoy tilidagi ijtimoiy tarmoq akkauntlari va harbiy kuzatuvchilarning postlariga tayanmoqda. Mudofaa sohasiga ixtisoslashgan nashrlar, xususan Meta-Defense bunday xabarlarga ehtiyotkorlik bilan yondashishga chaqirmoqda. Chunki, zavod hududida suratga olingan samolyot hali armiya xizmatiga qabul qilingan texnika, degani emas.

Alohida qayd etish kerakki, Kun.uz muxbiri bilan gaplashgan O‘zbekiston mudofaa vazirligi rasmiylari ham bu masala bo‘yicha «hech qanday ma’lumot yo‘q»ligini aytish bilan cheklandi.

J-10CE qanday samolyot?

Tahlilchilarga ko‘ra, texnik jihatdan bu qiruvchi samolyot O‘zbekiston armiyasini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi. Bir o‘rinli Chengdu J-10CE – 4,5 avlod qiruvchi samolyoti bo‘lib, 2 Max – 2300 km/soat tezlikka chiqa oladi. U faol fazali antennaga ega radar (AESA) bilan jihozlangan bo‘lib, bir vaqtning o‘zida bir nechta nishonni kuzatish va ularga zarba berish imkonini beradi. O‘zbekiston harbiy havo kuchlarida foydalanayotgan, sovetlardan qolgan MiG-29 va Su-27 samolyotlaridagi eski radarlar bunga qodir emas.

Xitoy qiruvchisining asosiy quroli - PL-15E raketasi 100 kilometrdan ortiq masofada nishonlarga mo‘ljalga oladi. Qiruvchida 11 ta osma nuqta (hardpoins) - qurol va uskunalar ilinadigan tugunlar bor. Ularga havo-havo, havo-yer va havo-kema tipidagi qurollarni ilish mumkin. Bu esa samolyotga turli nishonlariga zarba berishda universallik beradi.

Narx omili ham hal qiluvchi: bitta samolyot taxminan 40–50 million dollarga baholanadi. Bu narxga uchuvchilarni o‘qitish, o‘q-dorilar va texnik xizmat ko‘rsatish ham kiradi. Bu har biri 100 million dollardan boshlanadigan G‘arb analoglaridan sezilarli arzon hisoblanadi.

Biroq mutaxassislar mamlakatdagi harbiy samolyot soni hali jangovar qudrat emasligini eslatmoqda. Uchuvchilarning tayyorgarligi, texnik xizmat infratuzilmasi, ehtiyot qismlar va yetarlicha o‘q-dorilar zaxirasi bo‘lmasa, eng zamonaviy texnika ham shunchaki raqam bo‘lib qoladi.

«Jangovar reklama» omili

J-10CE eksport bozorida – 2025 yil may oyida Hindiston–Pokiston o‘rtasidagi havo to‘qnashuvlaridan keyin keskin ommalashdi. O‘shanda Pokiston bu samolyotlar yordamida Hindistonning Rafale va Su-30MKI qiruvchilarini urib tushirganini da’vo qilgandi.

Bu ma’lumotlar mustaqil tasdiqlanmagan va munozarali bo‘lib qolmoqda, biroq Xitoy ommaviy axborot vositalari ularni kuchli marketing vositasiga aylantirdi.

AQSh Mudofaa vazirligi 2025 yil dekabrdagi hisobotida Pokistonga 36 ta J-10C yetkazilganini tasdiqlab, Misr, Indoneziya, Bangladesh va Eron ham ushbu samolyotga qiziqish bildirganini qad etgandi. O‘zbekiston esa Pokistondan keyin uning ikkinchi rasmiy xaridori bo‘ldi.

Nega Markaziy Osiyoda davlatlari Rossiyaga yuzlanmayapti?

Bu yerda «ayb» Moskvaning o‘zida. Ukrainadagi urush ehtiyojlariga yo‘naltirilgan Rossiya mudofaa sanoatini – 2022 yildan beri kuchaygan sanksiyalar «sindirmoqda». Ya’ni, eng muhim detallar: elektronika va aniq ishlov berish uskunalari ta’minoti cheklab qo‘yildi. Natijada Markaziy Osiyo va O‘zbekiston kabi an’anaviy xaridorlar, hatto oddiy ehtiyot qismlar uchun ham uzoq navbatlarga duch kelmoqda.

Shu bilan birga, sovet davridan qolgan samolyotlar 40 yillik xizmat chegarasiga yaqinlashmoqda. Bu omil shunchaki eskirish emas, balki parvozlar xavfsizligi masalasi hamdir.

Bir qator xalqaro nashrlarning yozishicha, rasmiy Toshkent boshqa variantlarni ham ko‘rib chiqqan. Masalan, 2023 yil noyabrda Fransiya prezidenti Emmanuel Makronning O‘zbekistonga tashrifi vaqtida 24 ta Rafale samolyoti bo‘yicha muzokaralar bo‘lgani xabar qilingandi. Ayrim harbiy nashrlar JF-17 va hatto beshinchi avlod J-35A variantlarini ham tilga olgan. Ammo narx, yetkazib berish muddatlari va O‘zbekistonda allaqachon xizmat qilayotgan Xitoyning HQ-9B zenit-raketa komplekslari bilan moslik Pekin foydasiga ishladi.

O‘zbekiston uchun Xitoy samolyotlarini xarid qilish – Rossiyadan yuz o‘girish yoki aloqalarni sovuqlashtirish, degani emas. 2026–2030 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston–Rossiya strategik hamkorlik dasturi davom etmoqda. O‘zbek mehnat muhojirlarining milliardlab dollar pul o‘tkazmalari va Rossiya bilan katta iqtisodiy aloqalar hozircha keskin siyosiy burilishlar bo‘lmasligiga ishora.

Ayni paytda Xitoy bilan iqtisodiy yaqinlashuv ham chuqurlashib bormoqda: 2026 yil yanvar holatiga ko‘ra, Xitoy O‘zbekiston tashqi savdosining qariyb 28 foizini egallaydi.

Bu Markaziy Osiyo uchun nimani anglatadi?

To‘rtta samolyot haqidagi xabar tasdiqlanadimi yoki yo‘qmi, xabarlar oqimi va asosiy yo‘nalish bitta signal beryapti: Markaziy Osiyo harbiy aviatsiyasi ustidan hukm surgan Rossiya monopoliyasi yemirilmoqda. O‘zbekiston esa bu jarayonning markazida turibdi. Qo‘shni Qozog‘iston va Qirg‘iziston Toshkent tajribasini kuzatmoqda: agar 24 talik shartnoma muvaffaqiyatli yakunlansa, mintaqada Xitoy harbiy texnikasiga o‘tish jarayoni tezlashishi mumkin.

Shu bilan birga, mustaqil tahlilchilar bir xavfdan ogohlantirmoqda. Samolyot, radar, zenit komplekslari va o‘q-dorilar kabi zamonaviy harbiy texnikalarni bitta davlatdan olish – texnik qulaylik bilan birga uzoq muddatli bog‘liqlikni ham keltirib chiqaradi. Bugun tanlov erkinligini kengaytirgan qaror ertaga uni cheklab qo‘yishi ham mumkin. Umid qilmizki, harbiy havo kuchlari tarixidagi eng jiddiy modernizatsiya jarayoni boshlagan O‘zbekiston buning oqibatlari va barcha jihatlarini inobatga olmoqda.