Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Antropologiya instituti hamda Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Arxeologiya va etnografiya instituti mutaxassislaridan iborat qoʻshma ekspeditsiya Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanida joylashgan Arkutsoy paleolit yodgorligida arxeologik tadqiqotlar olib bormoqda.
Yodgorlikni maqsadli arxeologik oʻrganish 2024-yilda boshlangan. Oʻzbekiston va Rossiya ilmiy muassasalari hamkorligidagi dala tadqiqotlari uch yildan buyon davom etmoqda. Ayni paytda arxeologik qazishma va kuzatuv ishlari yodgorlikning uchta alohida maydonida olib borilyapti.
Tadqiqotlardan asosiy maqsad geologik qatlamlardan topilayotgan tosh buyumlarning stratigrafik oʻrni, yoshi va arxeologik kontekstini aniqlash, shuningdek, qadimgi insonlar ushbu hududni qaysi bosqichlarda oʻzlashtirganini tiklashdan iborat.
Avvalgi geologik tadqiqotlarda kesmaning taxminan 20 va 40 metr chuqurlikdagi qatlamlaridan ayrim tosh artefaktlar topilgan. Biroq ularning aniq stratigrafik holati va arxeologik konteksti yetarlicha hujjatlashtirilmagani sababli topilmalarni muayyan davrga ishonchli bogʻlash imkoni boʻlmagan.
Yangi arxeologik tadqiqotlar esa Arkutsoy geologik kesmasining turli sathlarida tosh artefaktlar mavjudligini tasdiqladi. Xususan, birinchi, ikkinchi va uchinchi qadimgi qazilma tuproq qatlamlaridan inson tomonidan ishlov berilgan tosh buyumlar aniqlangan.
Olimlarning qayd etishicha, artefaktlarning turli davrlarga mansub qatlamlarda uchrashi qadimgi inson jamoalari Arkutsoy hududini bir marta emas, balki bir necha bosqichda oʻzlashtirganini koʻrsatadi.
Ayniqsa, uchinchi qadimgi qazilma tuproq qatlamidan topilgan tosh artefaktlar muhim ilmiy ahamiyatga ega. Dastlabki geologik va paleoiqlimiy taqqoslashlarga koʻra, mazkur qatlam taxminan 320–280 ming yil avval shakllangan.
Agar bu sanalar mustaqil laboratoriya tahlillari orqali tasdiqlansa, topilmalar Toshkent vohasi va umuman Oʻzbekiston hududi qadimgi inson jamoalari tomonidan ilk paleolitning soʻnggi bosqichlaridayoq oʻzlashtirilganini koʻrsatishi mumkin.
Yangi topilmalar qadimgi insonlarning Markaziy Osiyo boʻylab tarqalish yoʻllarini aniqlash, ularning oʻzgaruvchan tabiiy va iqlim sharoitlariga qanday moslashganini oʻrganish uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Fanlar akademiyasiga koʻra, hozirgi tadqiqot natijalari Arkutsoyni Oʻzbekistondagi eng qadimgi paleolit yodgorliklaridan biri sifatida baholash uchun jiddiy ilmiy asos yaratmoqda.
