Musulmonlarni qirgan general. Haaga qamoğida ölgan Ratko Mladiç kim edi?

Musulmonlarga yordam berişi mumkin bölgan Bosniya armiyasi ança uzoqda edi. Taʼminot yetkazib berişning iloji bölmagani uçun Srebrenitsaning musulmon aholisi oziq-ovqat, dori-darmon va yonilğisiz qoladi. Şu tariqa, şahar 1995-yilgaça qamalda qolib ketadi.

1993-yil 6-may kuni BMT Xavfsizlik kengaşi 824-sonli rezolyutsiya qabul qiladi. Unga köra, şahar qurollardan xoli hudud deb eʼlon qilinadi, Srebrenitsa yaqinidagi Potoçari şahriga BMT tinçlikparvar kuçlari tarkibida bölgan niderlandiyalik harbiylar bölinmasi joylaştiriladi. 1995-yil 6-iyulda Ratko Mladiç buyruği bilan serb armiyasi niderlandiyalik harbiylar tomonidan nazorat qilinayotgan himoya çiziğini kesib ötib, Srebrenitsa şahriga hujum boşlaydi.

Niderlandiyalik harbiylar bir neça kun davomida ularni qaytariş uçun jiddiy bölmagan harakatlar qiladi. Havoga ogohlantiruvçi öq uzadi, yöllarni tösişga urinadi, ammo bu işlar serblarni qaytarib qololmasdi. 11-iyul kuni serb armiyasi şaharni bosib oladi. Ayollar va bolalarga şahardan çiqib ketişiga ruxsat beriladi, erkaklar qoladi. Oilasidan ajralişni xohlamagan bir guruh ayollar va bolalar ham şaharda qoladi.

12-iyul tunda asirlikda qolgan bosniyaliklar qoçişga urinadi va bu muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi. Ertasiga serblar Ratko Mladiçning buyruği bilan Serski daryosi vodiysida ilk qatliomni amalga oşiradi: asirlarni öldirib, çuqurga taşlaşadi va ustidan buldozer bilan tuproq tortişadi. Bunday qirğinlar yana bir neça marta sodir etiladi.

Qatliomdan söng 1995-yilda xalqaro hamjamiyat bosimi ostida Yugoslaviya Xorvatiya va Bosniya bilan tinçlik sulhi imzolaydi. AQŞning Deyton şahrida ötkazilgan konferensiyada Yugoslaviya prezidenti Slobadan Miloşeviç Bosniya prezidenti Ali Izzatbegoviç va Xorvatiya prezidenti Frano Tujman sulhga imzolaydi.

Qatağonda ayrim odamlar özini ölganga solib tirik qoladi. Şu tarzda jon saqlab qolganlardan 8 nafari tunda hodisa joyidan qoçib ketib qutulib qoladi. Ularning guvohligi va körsatmalari bilan 1996-yilda Srebrenitsa atrofidagi ommaviy qabrlar haqida maʼlumot olinadi. Qidiruv işlari olib borilganda ommaviy qabrlarning har biridan minglab odamlar jasadi çiqadi. Ilk ommaviy qabr 1996-yilda, sönggisi 2021-yilda topiladi.

Srebrenitsada qatağoni qurbonlarining aniq soni hamon maʼlum emas. Turli manbalarda öldirilganlar soni 7 mingdan 11 ming nafargaça bölgani aytiladi. Ular orasida 500 dan ortiq voyaga yetmaganlar ham bölgan.

Bosniya uruşi paytida bedarak yöqolganlarni qidiriş böyiça davlat komissiyasi qurbonlar soni 8,2 ming nafar bölganini maʼlum qilgan. Xalqaro qizil xoç qömitasi hisobotlarida 7,8 ming raqami keltiriladi. Boşqa turli taşkilotlar esa Srebrenitsada qurbon bölganlarning oila aʼzolari bergan maʼlumotlarga tayanib 10,7 ming kişi öldirilganini maʼlum qilgan.

Aybdorlar jazolanişi

1996-yilda ilk ommaviy qabr topilgaç xalqaro taşkilotlar tomonidan Srebrenitsadagi qatliom böyiça suriştiruv boşlanadi. Öşa yili xalqaro tribunal serb armiyasi qömondoni Ratko Mladiçga qarşi 16 ta band böyiça ayblov eʼlon qiladi. Bu paytda general Yugoslaviyaga qoçib ketgan va şu davlat armiyasi safida xizmat qilib, mamlakat rahbari Slobadan Miloşeviç panohida yaşayotgandi.

1996-yildan boşlab NATO bir neça marta Yugoslaviyadan Ratko Mladiçni Haaga sudiga topşirişni talab qiladi, biroq serblar bu talabni eʼtiborsiz qoldiradi. 2000-yil ötkazilgan saylovda Miloşeviç saylovda Voislav Koştunitsaga yutqazadi. 2001-yil Koştunitsa Mladiçni isteʼfoga çiqaradi. Şu tariqa Ratko Mladiç yana yaşirinişga majbur böladi.

Xalqaro sud Yugoslaviyadan Ratko Mladiçni tutib berişni talab qilişda davom etadi. General esa boşqa ism-şarif bilan yaşirinib yuraveradi. 2010-yil Mladiçning oilasi generalni vafot etgan deb topişni sörab hukumatga murojaat qiladi. Biroq Serbiya bu murojaatni rad etadi. Mladiçni topib berganga mukofot vaʼda qilinadi.

Nihoyat 2011-yil fevralda general Belgraddan biroz uzoqda joylaşgan Lazarevo qişloğida qölga tuşadi. Öşa yili 1-iyunda Ratko Mladiç vertolyot bilan Haagaga yetkaziladi. «Bosniyalik qassob» Haagada öziga qöyilgan barça ayblarni rad etadi va «faqat öz xalqini himoya qilganini» aytib, xalqaro tribunalni serblarga nisbatan nohaqlikda ayblaydi. Advokatlar ham general faqat buyruqlarni bajarganini iddao qiladi.

Tergov va sud jarayonida bir neça bor Mladiçning soğligi yomonlaşib, hukm eʼlon qiliş çözilib ketadi. Oxir-oqibat xalqaro tribunal generalni Bosniyadagi musulmonlarni qirğin qilişda va insoniyatga qarşi jinoyatlarda aybdor deb topib, umrbod qamoqqa hukm qiladi.

Mladiç bir neça bor yurak xurujiga uçraydi. 2024-yildan beri Haagadagi tergov hibsxonasi şifoxonasida bölib, u yerda palliativ yordam olayotgandi. Serbiyada davolaniş vaqtinça ozod qiliş haqida iltimosnomalar bir neça bor rad etiladi.

Bosniyadagi qatliomlar uçun Mladiçdan taşqari uning örinbosari Zdravko Tolimir, Serb Respublikasi sobiq prezidenti Radovan Karajiç va general Radislav Krstiç Srebrenitsadagi qatliomning asosiy aybdorlari sifatida javobgarlikka tortiladi. Şuningdek, yana köplab serb generallari va zobitlari Srebrenitsa qatliomida ayblanadi. Ularning ayrimlari Haagada sud qilinib jazoga tortilgan bölsa, ayrimlari qoçib yaşirinadi. Yana bir qismi sudgaça yetmay ölib ketadi.

2015-yilda BMT Xavfsizlik kengaşi Srebrenitsa qatağonini genotsid deb tan oliş haqidagi rezolyutsiya qabul qiladi. Rossiya va Xitoy qarşi ovoz beradi. Fransiya, Buyuk Britaniya va AQŞ uni qöllaydi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi