Pedofilning belgilari: Uni oldindan tanish mumkinmi?
|11:007499 min
Pedofiliya bilan bogʻliq har bir jinoyatdan keyin jamiyat larzaga keladi. Jabrlangan bolaning taqdiri, ruhiyati va kelajagi haqida gapiramiz, jinoyatchi jazolanishini talab qilamiz. Ammo jinoyat sodir boʻlishidan oldin bolani himoya qilish, xavfni payqash va uning oldini olish haqida qanchalik oʻylaymiz? Pedofil kim? Uni qanday tanib olamiz? Kun.uz klinik psixologlar bilan shu mavzu atrofida suhbatlashdik
Pedofilik moyillikni oldindan aniqlash mumkinmi? Bunday insonni tashqi koʻrinishi yoki xulqidan tanib olish mumkinmi? Bolalar bilan ishlaydigan odamlarni qanday tekshirish kerak? Eng muhimi, bolani xavfdan himoya qilish uchun unga nimani oʻrgatish lozim? Kun.uz klinik psixologlar Guli Toʻrayeva va Elchin Tolibov bilan shu mavzu atrofida suhbatlashdi.
Pedofillar bolalar koʻp joyni tanlashadi
Elchin Tolibovning taʼkidlashicha, pedofiliya xalqaro kasalliklar klassifikatsiyasida mavjud boʻlgan holatlardan biri. Pedofiliya har doim ham ochiq-oshkora namoyon boʻlmaydi. Shuning uchun insonda bunday moyillik bor-yoʻqligini tashqi xulq-atvorga qarab aniqlash oson emas. Amerika Psixiatrlar Assotsiatsiyasining ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistikasi qoʻllanmasida pedofiliyaga xos diagnostik mezonlar belgilangan. Unda shaxsning yoshi, bola bilan yosh farqi va boshqa omillar hisobga olinadi. Bunday holatni baholashda muayyan vaqt davomida kuzatiladigan moyillik va xulq-atvor ham inobatga olinadi.
«Aslida pedofilizmga moyil boʻlgan shaxslar birinchi navbatda oʻzini oʻsha muhitga koʻproq topishga harakat qilishadi. Masalan bolalar bor boʻlgan zonalar: maktab, bogʻcha, bolalar koʻp boʻlgan muhitlar topishga harakat qilishadi va aynan oʻsha yerga koʻproq faoliyat yuritishga moyil boʻlishadi. Birinchi bir mezonlardan biri hisoblanadi. Va aynan qoʻshimcha sifatida aytishimiz mumkin pedofilizmga moyil boʻlgan insonlar koʻpincha oʻsha aldamchilikka moyil, yoki boʻlmasam aynan boshqa xulq-atvor buzilishlari bilan koʻpincha birgalikda keladi.
Hozirgi paytgacha aynan oʻsha olimlar, tadqiqotlar pedofilizmni aniq bir sabablarini ochiqlab berish olmagan. Turli xildagi taxminlar bor. Aynan hattoki shunaqa bir nazariya ham borki oʻzi yoshligida jinsiy zoʻravonlikka uchragan insonlarda pedofilizmga moyillikka xavfi yuqoriroq boʻlishi haqidagi tadqiqotlar ham mavjud hisoblanadi. Birinchi navbatda buni inobatga olishimiz kerak. Ikkinchidan bu haddan tashqari oʻsha zoʻravonlik muhitida yashash. Bu jinsiy boʻlishi mumkin, jismoniy zoʻravonlik boʻlishi mumkin. Mana shu zoʻravonlik muhitida yashash ham insonni aynan bolalarga nisbatan nima qilishi mumkin oʻsha pedofilizmga moyillikni kuchaytirishi mumkin» deydi u.
«Bogʻcha va maktabga ishga qabul qilinayotgan mutaxassislar uchun psixodiagnostika kerak»
Guli Toʻrayevaning fikricha, bolalar bilan ishlaydigan muassasalarda xavfning oldini olish uchun ishga qabul qilish jarayoniga chuqur klinik-psixologik baholashni kiritish masalasi koʻrib chiqilishi kerak.
“Bolalar boʻlgan bogʻchalar, maktablarga ishga olinayotgan har bir mutaxassis klinik psixologik diagnostikadan, tashxisdan oʻtkazilishi kerak. Bu yerda oʻsha insonlarning psixologik portreti aniqlab olinadi. Bizlar hech qachon «sen pedofilsan» yoki «sen shaxsiyatingda oʻzgarish bor» deb toʻgʻridan-toʻgʻri hech kimga ayta olmaymiz. Lekin qabul qilinayotgan har bir mutaxassis agar mana shunaqa klinik psixologik tekshiruvlardan oʻtkaziladigan boʻlsa, ular orasidan xavf guruhlarini ajratib olish mumkin. Ayrim insonlar bor: ularning shaxsiyatida buzilish, depressiyaga moyilligi bor, qanaqadir zoʻravonlik olgan, oʻzini ruhiy ogʻir travmatik tajribalari boʻlgan insonlarni xavf guruhiga olib, bolalar bilan ishlashda ularni ishga olmaslik kerak boʻladi».
«Yashirin moyillikni ham xavfsiz tarzda aniqlash mexanizmlari kerak»
Pedofilik moyillik baʼzan yashirin kechishi mumkin. Shu sababli Elchin Tolibov bunday holatni oʻzidan sezgan, ammo hali jinoyat sodir etmagan insonlar uchun ham professional yordam olish imkoniyatlari boʻlishi kerakligini aytadi.
Ayrim davlatlarda insonlar oʻzlarida bolalarga nisbatan xavfli moyillik borligidan xavotirlangan taqdirda maxfiy tarzda mutaxassislarga murojaat qilishi mumkin boʻlgan dastur va xizmatlar mavjud. Bunday yondashuvning maqsadi jinoyat sodir etgan insonni oqlash emas. Aksincha, xavfli holatni jinoyatga aylanishidan oldin aniqlash, insonning holatini psixoterapevt yoki psixiatr bilan baholash va xavfni kamaytirishga qaratilgan profilaktik yordam koʻrsatishdir.
«Bolaga eng avvalo shaxsiy chegarasini oʻrgatish kerak»
Xavfli insonni har doim ham oldindan tanib boʻlmas ekan, bolaning oʻziga shaxsiy chegaralarini anglash va himoya qilish koʻnikmalarini berish muhim.
«Pedofillarni biz bilmaymiz, ular yashirin holatda ham boʻlishi mumkin. Eng xavfli tomoni mana shunda. Shuning uchun har bir ota-ona oʻzini farzandiga nisbatan shaxsiy chegaralarini, yaʼni uni tanasi uniki ekanligi, hech kim ota-onasidan boshqa yaqin inson uni ruxsatisiz tanasiga yaqin bormasligi mumkinligi, «yoʻq» deya olish mumkinligi unga singdirib oʻrgatish kerak. Yaʼni «yoʻq» deya olishni bilishi kerak bola.
Yoki biz aytamiz mana shunaqa jarohatga uchragan bola baʼzan u shunaqa qoʻrqituvlar taʼsirida oʻzini fikrini bildira olmagan boʻlishi mumkin. Shuning uchun biz bolani eshitish bilan birgalikda biz tushunishimiz kerakki bolaning miyasi neyroplastikligi yuqori boʻladi. Yaʼni u mana shu tajribani oʻzida oʻrnashtirib qoldi, agar biz unga jabrdiyda, u jabrlangan, mana shunaqa bir qurbon holatida qaraydigan boʻlsak keyin uni miyasi mana shu programmani oʻzlashtirib keyinchalik ham «har doim men hech narsani oʻzgartira olmayman, men mana shunaqa holatda yashayman» degan bir qarash shakllanib qolishi mumkin. Shuning uchun bolada oʻzini «yoʻq» deya olishi, chegaralarni himoya qila olishi, «yoʻq» deya olishi, uni tanasiga hech kim ortiqcha qoʻlini tekkizishi, yaqin kela olmasligini tushuntirish va unda xavf boʻlganda qotish bilan emas, balki ovoz chiqarib ham, baqirib ham, yordam soʻrash bilan ham reaksiya koʻrsatishi mumkinligini tushuntirib berish bu ota-onani eng muhim birinchi vazifalaridan boʻlib hisoblanadi» deydi Guli Toʻrayeva.
«Bogʻcha va maktablarda klinik psixologlar kerak»
Mutaxassislar bolalar bilan ishlaydigan muassasalarda psixologik xavfsizlik tizimini kuchaytirish zarurligini taʼkidlashdi. Guli Toʻrayevaning fikricha, bunda umumiy psixologlar bilan bir qatorda klinik psixologlarni ham jalb qilish muhim. Chunki klinik psixologiyada patologiya va shaxsiyat buzilishlarini baholash boʻyicha maxsus bilimlar mavjud.
Bu masala faqat biror voqea sodir boʻlganidan keyin emas, balki xodimni ishga qabul qilishdan boshlab tizimli yondashuvni talab qiladi.
Pedofiliya toʻliq davolab boʻladimi?
Elchin Tolibovning aytishicha, pedofiliyani «toʻliq davolab, butunlay yoʻqotish» mumkinligi haqida qatʼiy gapirish qiyin. Amaliyotda asosiy eʼtibor moyillikni boshqarish, xavfni kamaytirish va zarur hollarda psixiatriya hamda psixoterapiya yordamiga qaratiladi.
«Pedofiliya bu toʻlaqonli tuzaladigan holat emas afsuski. Yaʼni tadqiqotlar buni isbotlab beradi. Yaʼni toʻlaqonli pedofiliya yoki jinsiy oriyentatsiya buzilishlari yuz foiz davolanilmaydi, faqatgina uni boshqarish usullari, maʼlum bir jihatdan simptomlarini kamaytirish, turli xildagi psixiatrik dori vositalar bergan holatlarda yaʼni ulardagi simptomlarni kamaytirish holatlari bilan birgalikda olib boriladi. Toʻlaqonli demak pedofiliya tuzalib ketdi, umuman u simptomlar yoʻqoldi degan holatni afsuski ayta olmaymiz».
«Psixoterapevt mutaxassislar yetishmaydi»
Guli Toʻrayevaning taʼkidlashicha, travmatik tajribani professional qayta ishlash uchun bolalar bilan psixoterapevtik ishlaydigan mutaxassislar kerak.
«Mana shunaqa asoratlardan aziyat chekkan bolalar koʻp. Lekin bizda bolalar bilan psixoterapiya qiladigan mutaxassislarimiz umuman yetishmaydi. Chunki faqat qoʻllab-quvvatlashni oʻzi bu yechim emas, davolovchi chora-tadbir emas bu. Buni davolashda mahsus tanadagi stressga nisbatan koʻnikmasini chiqarib tashlashga yordam beradigan bolalar psixoterapevtlari kerak boʻladi. Mana shunga koʻproq eʼtiborni qaratish, juda koʻp ayollar, insonlar yoshligida shunday zoʻravonlikka duch kelgan va ichida saqlanib qolgan. Ular psixoterapiyaga murojaat qilishlari, tanasidagi oʻtmish tajribasini chiqarib tashlashlarini tavsiya qilgan boʻlardim. Chunki judayam koʻp mana shu muammoni orqasidan ruhiyatida turli xil buzilishlar, qoʻrquv, vahima, har xil nima deydi depressiv holatlar bilan, yaʼni ruhiy buzilishlar bilan murojaat qiladiganlar koʻp. Uni tagida aynan oʻsha bolaligidagi zoʻravonlikka uchragan ayollar bor va bu oʻzaro oʻsha oilaviy hayotdagi munosabatlarda ham judayam katta xalaqit beradi. Oʻsha uchun hech qachon kech emas, bizni miyamiz yangi programmani oʻzlashtirishi mumkin. Bu uchun albatta toʻgʻri mutaxassisga yondashib murojaat qilib yechimini olishni tavsiya qilgan boʻlardim» deydi mutaxassis.
Mutaxassislarning boshqa tavsiyalari bilan ham tanishish uchun koʻrsatuvni Kun.uz’ning
