Husiychilar - Yamandagi diniy-siyosiy harakat boʻlib, rasman «Ansor Alloh» («Allohning tarafdorlari») deb ataladi. Harakat Yaman poytaxti Sano, mamlakatning gʻarbiy va shimoliy qismlarini nazorat qiladi. Bu hududlarda 20 milliondan ortiq kishi, yaʼni Yaman aholisining qariyb 70 foizi yashaydi.
Husiychilar yetakchisi
Yaman husiychilarining harbiy, diniy va siyosiy rahbari Abdulmalik al-Husiy (1979-yilda tugʻilgan) islomshunos olim Badr ad-Din al-Husiyning oʻgʻli boʻlib, harakatga 2004-yildan beri rahbarlik qilib kelmoqda.
Abdulmalik al-Husiyning kelib chiqishi Yamandagi al-Husiy sulolasiga borib taqaladi. Bu sulola vakillari «sayyidlar», yaʼni Muhammad paygʻambar avlodlari sifatida eʼtirof etiladi. Ular «hoshimiylar», «ashrof» va «ahli bayt» - «Paygʻambar xonadoni ahli» deb ham ataladi.
Abdulmalik al-Husiy husiychilar nazoratidagi davlat tuzilmalarida hech qanday rasmiy lavozimda emas, lekin «qoid as-saura» («inqilob rahbari») unvoniga ega. Uning vakolatlari Erondagi oliy rahbar vakolatlariga qiyoslanadi.
Harakat rahbariyatida Abdulmalik al-Husiyning aka-ukalari, jiyanlari va boshqa qarindoshlari muhim oʻrin egallaydi. Ular orasida Yahyo va Abd al-Xoliq al-Husiy, amakisi Abdulkarim al-Husiy, jiyani Muhammad Ali al-Husiy, kuyovi Yusuf al-Madaniy va boshqalar bor.
Husiychilarning maqsadi
Husiychilar harakati rivojlanishi barobarida uning maqsadlari ham oʻzgarib borgan. 2004–2010-yillarda ular Yamanning zaydiylar yashaydigan viloyatlarida diniy va siyosiy muxtoriyatga erishishni koʻzlagan. 2014-yilda hokimiyatni qoʻlga kiritganidan keyin esa uni mustahkamlash va butun mamlakat boʻylab nazoratni kuchaytirishga intilgan.
2015-yilda Saudiya Arabistoni boshchiligidagi koalitsiya qoʻshinlari Yamanga kirganidan keyin husiychilar Yamanni birlashtirish va mamlakatni xorijiy kuchlardan, birinchi navbatda AQSH, Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari hamda ularning yamanlik ittifoqchilaridan ozod qilishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan.
Bu esa amalda ular bilan raqobatlashayotgan barcha harbiy-siyosiy kuchlar bilan dushmanlik munosabatini anglatadi. Ular qatoriga Prezident rahbarlik kengashi, Janubiy oʻtish kengashi va mamlakat gʻarbidagi husiychilarga qarshi qurolli guruhlar kiradi.
2019-yilda qabul qilingan dasturda dunyoviy va respublika tamoyillariga asoslangan, plyuralistik va demokratik Yaman davlatini qurish maqsadi eʼlon qilingan. Biroq bu dastur harakatning amaldagi siyosiy faoliyatidan ancha farq qiladi. Husiychilar mamlakat va jamiyatni oʻzlarining diniy-mafkuraviy qarashlariga muvofiq qayta tashkil etish bilan shugʻullanadi.
Mavzuga oid
Husiychilar tarixi
Husiychilar harakati Yamandagi shia-zaydiylar jamoasida shakllangan. Zaydiylar tarixi Muhammad paygʻambar avlodi boʻlgan Zayd ibn Ali izdoshlaridan boshlanadi. Zayd ibn Ali 740-yilda umaviylarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan, biroq magʻlubiyatga uchrab, halok boʻlgan. Zaydiylar 897-yilda Yamanning shimoli-gʻarbida qoʻnim topgan va 1962-yilgacha oʻz davlatchiligiga - poytaxti Taiz shahri boʻlgan imomatga ega boʻlgan. Bu davlat usmoniylar imperiyasi va Saudiya monarxiyasiga qarshi mustaqillik uchun kurashgan. 1962-yilda respublika eʼlon qilinganidan keyin imomat tugatildi. Zaydiy rahbarlar siyosiy taʼsirini yoʻqotib, oʻzlarini mazlum ozchilik sifatida qabul qila boshladi.
1980-yillarda Yaman shimolida Saudiya Arabistonidan tarqalayotgan sunniy diniy oqimlarga javob sifatida «zaydiylikni qayta tiklash» harakati paydo boʻldi. Harakat tarafdorlari bu oqimlar zaydiylarning diniy va madaniy anʼanalariga tahdid solmoqda, deb hisoblashgan.
Bu jarayonda islomshunos olim Badr ad-Din al-Husiy (1926–2010) muhim rol oʻynagan. U 1980–1990-yillarda oʻgʻillari va tarafdorlari bilan birgalikda vahhobiy tashkilotlar hamda «Hizbulloh» harakati tajribasidan foydalanib, «Eʼtiqodli yoshlar» nomi ostida zaydiy diniy-maʼrifiy harakatini tashkil etgan.
1999–2000-yillardan boshlab uning oʻgʻli Husayn Badr ad-Din taʼsiri ostida harakatning bir qismi radikallashdi va Gʻarbga qarshi hamda antisemit xususiyat kasb etdi. 2003-yilda Amerika boshchiligidagi koalitsiya Iroqqa bostirib kirishini Yaman ham qoʻllab-quvvatlagach, Husayn al-Husiy tarafdorlari prezident Ali Abdulloh Solihning Saudiya Arabistoni va AQShni qoʻllab-quvvatlovchi siyosatini ochiq tanqid qila boshladi.
Husiychilarning harbiy harakatlari
2004-yil iyunida Husayn al-Husiy Yaman shimolidagi Saada viloyatida hukumatga qarshi birinchi qoʻzgʻolonni boshladi. Hukumat qoʻzgʻolonni bostirish uchun oʻziga sodiq qabilalarning qurolli guruhlariga tayandi, 2009-yildan boshlab esa Saudiya Arabistonining harbiy yordamidan foydalandi. 2004-yil sentabrida Husayn al-Husiy halok boʻlganidan keyin harakatga uning ukasi Abdulmalik al-Husiy rahbarlik qila boshladi. 2010-yil fevralida, mojaroning oltinchi va eng shiddatli bosqichi yakunlanganida, husiychilar Saada shahrining bir qismi va yana uchta viloyatni egallab boʻlishgandi. Ular oʻzlariga sodiq qabilalar va urugʻlardan iborat koalitsiyani shakllantirishga ham muvaffaq boʻlishdi. 2011-yil yanvarida «Arab bahori» voqealari fonida husiychilar prezident Ali Solihga qarshi namoyishlarni qoʻllab-quvvatlashdi, «Ansor Alloh» nomini qabul qilishdi va mart oyida Saada viloyatini egallashdi. 2012-yilga kelib esa zaydiylarning asosiy markazlari ularning nazoratiga oʻtdi.
Solih isteʼfoga chiqqanidan keyin husiychilar 2013–2014-yillarda Yamanning kelajakdagi davlat tuzilishiga bagʻishlangan siyosiy maslahatlashuvlarda ishtirok etdi. Biroq ular taklif etilgan federativ konstitutsiya loyihasini rad etishdi. Chunki ushbu loyihaga koʻra husiychilar mintaqadagi muhim Xudayda portiga ega boʻlolmasdi. Shundan soʻng husiychilar harbiy harakatlarni qaytadan boshlashdi.
2014-yil sentabrida husiychilar Yaman poytaxti Sanoni, bir oydan keyin esa Xudayda portini egallashdi. 2015-yil boshida parlamentni tarqatib yuborib, tarkibida Solih tarafdorlari ham boʻlgan Oliy inqilobiy qoʻmitani tashkil etishdi.
2015-yil martda husiychilar Adan portini qoʻlga kiritishdi. Shu oyda Saudiya Arabistoni boshchiligidagi oʻnta arab davlatidan iborat koalitsiya AQSH koʻmagida rasmiy hukumat tomonida turib, husiychilarga qarshi harbiy operatsiyalarni boshladi. Kuchli bombardimonlarga qaramasdan, harakat shimoliy Yamanning katta qismini oʻz qoʻlida saqlab qoldi.
2016-yil iyulida husiychilar yangi boshqaruv organi - Oliy siyosiy kengashni tashkil etishdi. 2017-yil oxirida husiychilarning Solih bilan munosabatlari yomonlashdi. Solih Saudiya Arabistoni tomoniga oʻtishini eʼlon qilganidan keyin husiychilar poytaxtdagi janglar davomida uni oʻldirishdi. 2018-yilga kelib ular Yaman shimolida hokimiyatni toʻliq egallab olishdi. 2018-yil dekabridagi Stokholm kelishuvi natijasida «Ansor Alloh» Xudayda porti ustidan nazoratni saqlab qoldi. Taxminlarga koʻra ushbu port yiliga 1 milliard dollar daromad keltiradi.
2020–2022-yillar davomida husiychilarning strategik ahamiyatga ega Marib viloyatini egallashga urinishi toʻxtatildi, urush boshi berk koʻchaga kirib qoldi. 2022-yil bahorida BMT shafeʼligida vaqtinchalik sulh eʼlon qilindi. Husiychilar Saudiya Arabistoni bilan xalqaro miqyosda tan olingan, Adanda joylashgan Rashad al-Alimiy hukumati bilan yarashuv boʻyicha muzokaralarga kirishdi.
2023-yil oktabrda «Ansor Alloh» HAMASning Isroilga hujumini qoʻllab-quvvatladi hamda Isroil Gʻazo sektorida harbiy operatsiya boshlaganiga javoban Isroil hududiga va Bob al-Mandab boʻgʻozida Isroil bilan aloqador kemalarga raketa zarbalari berdi. Natijada muzokaralar jarayoni toʻxtab qoldi.
2024-yil yanvarida Qizil dengizdagi hujumlar sababli AQSH va Buyuk Britaniya husiychilar pozitsiyalariga zarba berdi. Bunga javoban husiychilar rahbari AQSH va Buyuk Britaniya obyektlarini qonuniy harbiy nishon deb eʼlon qildi. Oʻsha yilning iyulida husiychilar Tel-Avivdagi AQSH elchixonasiga dron bilan zarba berishdi, bunga javoban Isroil harbiy-havo kuchlari Xudayda portidagi neft omborini bombardimon qildi. 2025-yil mart–may oylarida AQSH harbiy-havo kuchlari husiychilarga qarshi havo kampaniyasini oʻtkazib, mingdan ortiq nishonga zarba berdi. AQSH bosimi hamda 2025-yil 10-oktabrda Gʻazo sektorida oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi kelishuvdan keyin husiychilar hujumlarni toʻxtatishga vaʼda berdi.
2026-yil iyul oyi oʻrtalarida xalqaro miqyosda tan olingan Yaman hukumati kuchlari Sano xalqaro aeroportiga zarba berdi. Husiychilar Saudiya Arabistonini oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvini buzishda aybladi. Ular Saudiya Arabistoni janubi-gʻarbidagi Abha shahri xalqaro aeroportiga zarba berdi va koʻp oʻtmay qirollikka nisbatan dengiz blokadasi boshlanganini eʼlon qildi.
2026-yil 3-sentabrda husiychilar hujumga oʻtib, Yamanning gʻarbiy sohilidagi hududlarni, jumladan, Xudaydadan janubda joylashgan Moxa porti, Perim oroli va Dubab shahrining bir qismini egalladi. Natijada ular Bob al-Mandab boʻgʻozi atrofidagi Qizil dengiz sohillari ustidan nazoratni kengaytirdi.
Sentabr oxirida Yaman rasmiy hukumati husiychilarga qarshi kurashish uchun umumiy safarbarlik eʼlon qildi.
4-oktabr kuni husiychilar navbatdagi hujum davomida Yamanning janubi-gʻarbidagi Taiz shahrini toʻsib qoʻydi. Bunga javoban Yaman hukumati poytaxt Sanoni ozod qilish maqsadida hujum boshladi.
7-oktabr kuni husiychilar Saudiya Arabistonining Qirol Xolid va Abha xalqaro aeroportlariga zarba berdi.
Husiychilar tuzilmasi va soni
Husiychilar Yamanning katta qismida amaldagi hokimiyat hisoblanadi. Ular mamlakatdagi avvalgi maʼmuriy va davlat xizmatchilari tizimini saqlab qolishgan. Harakat mamlakatni Oliy siyosiy kengash orqali boshqaradi. Davlat byurokratiyasi ustidan esa bilvosita nazorat oʻrnatilgan boʻlib, nazorat hokimiyatning barcha darajalaridagi davlat organlari vakolatlarini takrorlovchi «mushriflar» - tayinlangan nazoratchilar orqali amalga oshiriladi. Ularning aksariyati hoshimiylardir.
Harakatning rahbarlik lavozimlarini al-Husiylar sulolasi vakillari hamda ularga sodiq boʻlgan, qarindoshlik aloqalarini oʻrnatgan boshqa sulola va oilalar vakillari egallaydi. Ularning aksariyati Yamanning shimoliy viloyatlari - Saada, Amran, Hajja va Al-Javfdan boʻlib, 2004–2009-yillarda husiychilarga qoʻshilgan.
Oliy siyosiy kengashga 2018-yil aprelidan beri Mahdiy al-Mashat rahbarlik qiladi. Husiychilar va sobiq prezident Solih tarafdorlari ishtirokidagi birinchi hukumat 2016-yilda tuzilgandi. U 31 kishidan iborat boʻlib, hukumatga Abdul Aziz bin Habtur rahbarlik qilgan. 2024-yil avgustida bosh vazir Ahmad Xolid ar-Rahaviy rahbarligidagi yangi hukumat shakllantirildi. U 19 vazirdan iborat boʻlib, barcha lavozimlar «Ansor Alloh» vakillariga berilgan. Hukumat «Oʻzgarish va taraqqiyot hukumati» deb nomlangan.
2025-yil 28-avgustda Isroilning Sanodagi hukumat majmuasiga bergan zarbasi natijasida bosh vazir ar-Rahaviy va yana toʻqqiz nafar yuqori martabali amaldor, jumladan, tashqi ishlar vaziri Jamol Amer halok boʻlgan. Ar-Rahaviyning oʻrnini uning oʻrinbosari Muhammad Ahmad Miftah egallagan.
BMT ekspertlarining baholashicha, husiychilarning qurolli kuchlari soni 2024-yilda 350 ming kishini tashkil etgan. Qoʻshinlar koʻngillilar va majburiy safarbarlik hisobiga toʻldiriladi. Erondagi tuzilmalar namunasi asosida 130 ming kishidan iborat Umumiy safarbarlik boshqarmasi zaxirasi tashkil etilgan. Husiychilar oʻrta va uzoq masofaga uchuvchi ballistik va qanotli raketalar, kemalarga qarshi ballistik raketalar, zarba beruvchi dronlar hamda kamikadze-dronlar arsenaliga ega. 2024-yil yozida ular ixtiyorida oʻzlari ishlab chiqargan gipertovushli ballistik raketalar borligini eʼlon qilishgan.
Husiychilarning xalqaro siyosatdagi roli
Husiychilar Eronning Arabiston yarimorolidagi asosiy ittifoqchisi hisoblanadi. Gʻarb davlatlari ularni kamida 2009-yildan beri Eron va uning ittifoqchilari, birinchi navbatda Livandagi «Hizbulloh»dan harbiy va texnik yordam olishda ayblab keladi. Ular birgalikda Eronning Isroil va AQSH manfaatlariga qarshi turuvchi «qarshilik oʻqi» - Yaqin Sharqdagi Eronga sodiq shia harakatlari, qurolli guruhlar va hukumatlar majmuasini tashkil etadi. Biroq husiychilar ham, Eron ham bunday hamkorlik mavjudligini rasman rad etib keladi.
Tashqi siyosatda husiychilar rahbarlari Gʻarbga va Isroilga qarshi yoʻnalishga amal qiladi. Ular Rossiya, Xitoy va BRIKS mamlakatlari bilan hamkorlik qilish istagini bildirishgan. 2016-yildan beri Oʻmon hukumati husiychilarga yordam berishda gumon qilib kelinadi. Bu yordam qurollarni noqonuniy ravishda olib kirish uchun quruqlik yoʻlagini taqdim etish va xalqaro moliyaviy tizimdan foydalanish imkonini berishdan iborat boʻlishi mumkin.
2024-yil iyunda AQSH Xitoy va Oʻmon kompaniyalariga nisbatan sanksiyalar joriy qildi. Ular husiychilarga raketa va dronlar ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan uskunalar hamda butlovchi qismlarni sotishda gumon qilingan.
Oliy siyosiy kengash Eron hukumatidan tashqari dunyodagi hech bir hukumat tomonidan tan olinmagan boʻlsa-da, husiychilar Qizil dengizning gʻarbiy sohiliga chiqish imkoniyati tufayli Yaqin Sharq mintaqasiga katta taʼsir oʻtkazib kelmoqda. Husiychilar jahon savdosining taxminan 12 foizi amalga oshadigan Suvaysh kanaliga yaqin hududlarni nazorat qilish orqali Eron raqiblarining dengiz qatnoviga tahdid solishi yoki Eron neftini tashuvchi kemalar xavfsizligini taʼminlashi mumkin.
