Yaponiyalik olim insoniyatning boşqa aqlli sivilizatsiyalar bilan aloqada böliş imkoniyatini nazariy jihatdan hisoblaşga urindi. U Galaktikada özga sivilizatsiyalar mavjud bölgan taqdirda ham, ular bilan aloqa örnatiş imkoniyati deyarli nolga teng, degan xulosaga keldi. Bu bizning yolğizligimiz Somon yölining Quyoş tizimidan taşqari qismida hayot yöqligini qatʼiy tasdiqlaş uçun asos böla olmasligini anglatadi.
Hozirgi baholarga köra, Somon yölida Quyoşga öxşaş milliardlab yulduzlar - sariq mittilar bor. Ular milliardlab yil davomida «yonadi» va nisbatan kuçsiz çaqnaşlar hosil qiladi. Hatto eng ehtiyotkor hisob-kitoblarga köra ham, millionlab şunday yulduzlar atrofida hayot mavjud bölişi mumkin bölgan hududda kamida bitta qattiq sirtli sayyora bölişi kerak. Bu suv aynan suyuq holda mavjud bölişi va uzoq vaqt saqlanişi mumkin bölgan hududdir.
Şu tasavvurlarga tayanib, amerikalik astrofizik Frenk Dreyk 1960-yillar boşida maşhur tenglamasini tuzgan. Uning yordamida bizning yoki istalgan boşqa galaktikada mavjud bölişi mumkin bölgan aqlli sivilizatsiyalar sonini hisoblaşga urinib köriş mumkin. Albatta, bu tenglama orqali sivilizatsiyalarning aniq sonini bilib bölmaydi. Biroq umumiy hisob-kitoblar ular köp bölişi kerakligini körsatadi. Şu qadar köpki, bu Fermi paradoksi nomi bilan maşhur savolni tuğdirgan: «Unda ularning barçasi qayerda?»
Yaponiyaning Toxoku universiteti huzuridagi Ilğor fanlararo tadqiqotlar instituti mutaxassisi Kodzi Sumura bu mavzuga bir qator ilmiy işlarini bağişlagan. U eng dadil farazdan kelib çiqişga qaror qildi: boşqa aqlli sivilizatsiyalar haqiqatan ham mavjud, ular bir-birini izlaydi va hatto butun galaktikani qamrab olgan aloqa tarmoğini yaratgan. Tadqiqotçi bunday şaroitda alohida bir sivilizatsiya, masalan, insoniyatning uşbu tarmoqqa ulanişi qay darajada mumkinligini örgandi.
arXiv.org preprintlar serverida joylaştirilgan maqolalaridan birida olim bu imkoniyat köp jihatdan sivilizatsiyaning qayerda joylaşganiga boğliqligini tuşuntirgan. U galaktikaning şunday «ovloq» qismida bölişi mumkinki, «suhbatdoşlar» topişga deyarli umid qolmaydi. Demak, insoniyat ham Somon yölining ana şunday çekka hududida qolib ketmaganini aniqlaş kerak. Buning uçun galaktikaning hayot uçun yaroqli hududi deb ataladigan, murakkab hayotning paydo bölişi va uzoq muddat rivojlanişi ehtimoli eng yuqori bölgan mintaqaning çegaralarini belgilaş zarur.
Umuman olganda, buning uçun galaktikada uçta asosiy şart bajarilişi kerak: tarkibida oğir elementlar köp bölgan yulduzlarning mavjudligi, ularning uzoq «umr körişi» va yaqin atrofda öta yangi yulduzlar portlaşining bölmasligi. Dastlabki ikki şart galaktika markaziga yaqinroq hududlarda yaxşiroq taʼminlanadi. Uçinçi şart nuqtai nazaridan esa, aksinça, çekkadagi «osoyişta mahalla» qulayroq.
