«Bola duduqlansa, uni koyimang» - mutaxassis duduqlaniş sabablari va ota-onalarning xatolari haqida
|20:03 / 22.10.202610 254
Duduqlaniş nima sababdan paydo böladi, uning dastlabki belgilari qanday va ota-onalar nimalarga eʼtibor berişi kerak? Kun.uz jurnalisti Nigora Hasanova bolalar va kattalar psixologi, neyropsixolog Dono Qulunçakova bilan şu haqda suhbatlaşdi.
Duduqlaniş qaysi yoşda köproq kuzatiladi?
Duduqlaniş - nutq ravonligining buzilişi bölib, bunda inson gapirayotganda ayrim tovuş yoki böğinlarni takrorlaşi, çözişi yoxud sözni boşlaşda qiynalişi mumkin. Bu holat bolalarda ham, kattalarda ham uçraydi.
Psixolog Dono Qulunçakovaning aytişiça, mutaxassislarga duduqlaniş bilan murojaat qiladiganlar orasida ikki yoşdan olti yoşgaça bölgan bolalar köp uçraydi.
«Ikki yoşda bolaning nutqi endi şakllanayotgan böladi. Beş-olti yoşda esa boğçadagi yangi guruhga ötiş, maktabga tayyorgarlik kabi özgarişlar boşlanadi. Ayrim bolalarda şu jarayonlar qörquv va hayajon bilan keçadi», - deydi mutaxassis.
Uning taʼkidlaşiça, ayniqsa, tortinçoq, notaniş odamlar orasida özini noqulay his qiladigan bolalarda nutq bilan boğliq qiyinçiliklar kuçliroq namoyon bölişi mumkin.
Biroq duduqlanişni faqat bolaning xarakteri yoki qörqoqligi bilan izohlaş töğri emas. Uning paydo bölişida irsiy va nutq rivojlanişi bilan boğliq omillar ham ahamiyatga ega.
Oiladagi janjallar bola nutqiga taʼsir qiladimi?
Suhbat davomida oiladagi nosoğlom muhit, ota-onalar örtasidagi kelişmovçiliklar va bolaga nisbatan bosim masalasiga alohida eʼtibor qaratildi.
Dono Qulunçakovaning kuzatişiça, oilada tez-tez janjal bölişi, bolaning qörquv va doimiy hayajon bilan yaşaşi uning nutqiga ham salbiy taʼsir körsatişi mumkin.
«Yoş ota-onalarda farzand tarbiyasi böyiça tajriba yetişmasligi mumkin. Turli janjallar, mojarolar sabab bolada qörquv paydo böladi», - deydi u.
Mutaxassis bolalarning telefon va boşqa gadjetlardan meyordan ortiq foydalanişiga ham töxtaldi. Uning sözlariga köra, ayrim oilalarda bola kunning katta qismini multfilm yoki videolar tomoşa qiliş bilan ötkazadi, kattalar esa u bilan yetarliça muloqot qilmaydi.
«Bizga tört-beş yoşga kirgan, hali nutqi şakllanmagan bolalarni ham olib kelişadi. Uydagilar ular bilan suhbatlaşmaydi, gaplaşmaydi», - deydi psixolog.
Qaysi belgilarda mutaxassisga murojaat qiliş kerak?
Mavzuga oid
8 min
Bola nima uçundir gapirayotganda tutilib qoladi, sözlarni takrorlaydi yoki fikrini oxirigaça yetkazişga qiynaladi. Bunday vaziyatda ayrim ota-onalar uni şoşiradi, tanbeh beradi, hatto töğri gapirişni talab qiladi. Aslida esa bu munosabat boladagi hayajonni yanada kuçaytirişi mumkin.
Duduqlaniş baʼzan tösatdan sezilişi, baʼzan esa asta-sekin kuçayişi mumkin.
Uning aytişiça, ayrim bolalar notaniş odamlar davrasiga kirganda, köpçilik oldida gapirişga töğri kelganda yoki hayajonlanganida sözlarni aytişga qiynaladi. Baʼzan gapirişdan oldin kuçli taranglik seziladi.
«Ota-onalar bolalarining xatti-harakatlariga katta eʼtibor berişlari kerak. Şunday holatlarni sezişsa, mutaxassislarga murojaat qilişlari lozim», - deydi psixolog.
Bolaning nutqidagi har qanday tutiliş duduqlaniş degani emas. Lekin takrorlanişlar köpaysa, gapiriş bola uçun qiyinlaşsa yoki u sözlaşdan qoça boşlasa, logoped yoki nutq buzilişlari bilan işlaydigan mutaxassisga murojaat qiliş maqsadga muvofiq.
«Nega duduqlanyapsan?» - ota-onalarning eng katta xatosi
Suhbatning muhim qismlaridan biri duduqlanadigan bolaga kattalar qanday munosabatda bölişi kerakligi haqida böldi.
Psixologning aytişiça, baʼzi ota-onalar bolasining nutqidagi qiyinçilikni sezgaç, uni koyiş yoki şoşiriş orqali muammoni hal qilişga urinadi.
«Nimaga duduqlanib gapiryapsan?», «Tutilavermagin», «Töğri gapirişni bilmaysanmi?», «Oldin bunday emasding-ku» kabi gaplar boladagi bu holatni tezlaştiradi.
«Bola onamdan yoki otamdan gap eşitmay deb, bu holatni yaşirişga harakat qiladi. Yaşirgan sari undagi hayajon yanada kuçayişi mumkin. Bu ota-onalarning eng katta xatolaridan biri», - deydi Dono Qulunçakova.
Mutaxassis bolaga nutqidagi qiyinçilikni doimiy eslatib turmaslikni, u bilan köproq muloqot qilişni, sayrga çiqişni va kun tartibiga rioya etişni tavsiya qildi.
Eng muhimi, bola gapirayotganda uning sözlariga emas, aytmoqçi bölgan fikriga eʼtibor qaratiş kerak.
Nega bola uyda ravon gapiradi-yu, boğçada duduqlanadi?
Duduqlanişning qiziq jihatlaridan biri - uning turli vaziyatlarda turliça namoyon bölişidir.
Ayrim bolalar ota-onasi bilan yolğiz qolganda ança ravon gapiradi. Biroq mehmonga borganda, boğçada yoki notaniş odamlar oldida nutqidagi tutilişlar kuçayadi.
«Ota-onalar, uyda men bilan gaplaşganda duduqlanmaydi, lekin boğçaga yoki mehmonga borganda qattiq duduqlanadi , deyişadi. Çunki yangi joy, notaniş insonlar, köpçilik oldida böliş boladagi hayajonni oşiradi», - deydi u.
Mutaxassisning taʼkidlaşiça, duduqlaniş maktab va boğçadagi munosabatlar taʼsirida ham kuçayişi mumkin.
Şu sababli u ota-onalarga farzandining individual xususiyatlarini hisobga olişni, tarbiyaçi va pedagoglar bilan hamkorlik qilişni, zarur bölsa, taʼlim muassasasidagi psixolog va logopedga murojaat etişni tavsiya qildi.
Kundalik hayotda köp uçraydigan holat: bola biror sözni aytişga qiynaladi, kattalar esa unga yordam beriş niyatida gapini tugatib qöyadi.
Bir qaraşda bu ğamxörlikdek körinadi. Biroq mutaxassis bunday qilişni tavsiya etmaydi.
«Uni sabr bilan oxirigaça eşitiş kerak. “Tezroq gapir”, “Böla qol”, “Nimaga tutilayapsan?” degan gaplardan voz keçiş lozim. Bola öz fikrini özi tugatişi uçun şaroit yaratib beriş kerak», - deydi psixolog.
Uning sözlariga köra, bolani şoşiriş uning hayajonini kuçaytirişi mumkin.
Şuning uçun kattalar bolaning gapini bölmasligi, uning örniga javob bermasligi va fikrini ifodalaşi uçun yetarliça vaqt ajratişi muhim.
Duduqlaniş irsiy bölişi mumkinmi ?
Suhbatda duduqlanişning irsiy omillari ham muhokama qilindi.
Dono Qulunçakovaning aytişiça, ayrim bolalarda duduqlanişga moyillik oilaviy xususiyatga ega bölişi mumkin. Masalan, ota yoki onasida şunday holat kuzatilgan bölsa, bolada ham takrorlinişi mumkin.
«Bolada duduqlaniş sezilganda, “otasida ham bölgan edi” yoki “onasida ham bölgan edi” degan maʼlumotni yaşiriş kerak emas. Buni yaşiriş orqali bolaga yordam berib bölmaydi», - deydi u.
Duduqlanişni davolaş qança vaqt oladi?
Duduqlanişni bartaraf etiş uçun qança vaqt kerakligi ham ota-onalarni qiziqtiradigan asosiy savollardan biri.
Dono Qulunçakovaning aytişiça, erta murojaat qilingan ayrim holatlarda bir neça oy davomida ijobiy özgariş kuzatilişi mumkin.
U öz amaliyotida bolaning holatiga qarab psixolog, logoped-defektolog va nevrolog iştirokida iş olib borilişini taʼkidladi.
Lekin «Baʼzi ota-onalar bir oy maşğulotga qatnaydi, bolasi yaxşiroq gapira boşlasa, hammasini töxtatib qöyadi. Davolaş jarayoni töliq tugatilmasa, duduqlaniş 100% yana qaytalanadi», - deydi mutaxassis.
Uning fikriça, mutaxassis bilan boşlangan işni özboşimçalik bilan töxtatmaslik muhim.
Şu bilan birga, barça bolalar ikki-uç oyda töliq tuzaladi, deb kafolat beriş mumkin emas. Natija duduqlanişning xususiyatlari, davomiyligi va bolaning individual holatiga boğliq. Dori vositalari ham duduqlanişning har bir holatida şart emas; ular faqat tegişli tibbiy körsatmalar bölganda şifokor tomonidan belgilanadi.
Eng muhim tavsiya - bolani eşitiş va qöllab-quvvatlaş
Suhbat yakunida Nigora Hasanova mutaxassisdan ota-onalar uçun eng muhim tavsiyani söradi.
Dono Qulunçakova bu borada oiladagi munosabatlar alohida rol öynaşini taʼkidladi:
«Eng avvalo, oilada çiroyli muhit yaratiş kerak. Tinç, sokin muhit. Bolajonlarimizni yaxşi körişimiz, ularni köproq quçoqlaşimiz kerak».
Duduqlanadigan bola uçun eng oğir vaziyatlardan biri - atrofdagilarning kulişi yoki kattalarning tanbehidir.
Bunday paytda bolaga «töğri gapiriş»ni talab qilişdan köra, uni xotirjam tinglaş, fikrini oxirigaça aytişiga imkon beriş va zarur mutaxassis yordamini taşkil etiş muhimroq.
Duduqlaniş bolaning aqliy qobiliyati yomonligini anglatmaydi. Eng muhimi, uning nutqidagi qiyinçilikni aybga aylantirmaslik va bolani bu muammo bilan yolğiz qoldirmaslikdir.
