“Özbekistonda IELTS'ga til biliş darajasini emas, bilimni baholaş sifatida qaralyapti” - ekspertlar «IELTS'maniya» haqida
|23:12 / 17.07.202354 65215 min
“IELTS'siz öqişga kirolmayman, işga joylaşolmayman, sertifikatsiz oyligim kam böladi yoki oşmaydi” — ingliz tilini örganayotgan köpçilik yoşlarda şunday öy-fikr hukmron. Bu özi ijobiy holatmi? Yoki buning salbiy jihatlari bormi? Kun.uz mavzu yuzasidan soha mutaxassislari bilan suhbat taşkil etdi.
Bugun inglizçani örganayotgan yoşlardan bu tilni özlaştirişdan maqsadini sörasangiz, ularning aksariyati IELTS olişim kerak, deb javob berişadi. Bu sertifikat yoşlarning hayotida özi qançalik ahamiyatga ega? Kun.uz mavzu atrofidakiçik sörovnoma ötkazdi.
Yoşlar nega IELTS'dan yuqori ball olişga harakat qiladi?
Kun.uz sörovnomasida qatnaşgan til örganuvçilar IELTS sertifikati ularga öqiş va yaxşi joyga işga kiriş uçun kerakligini bildirdi,ularning köpçiligi 7 va undan yuqori ball olişni istaşini aytdi.Ular IELTS'dan oladigan ballari oldlariga qöygan maqsadlariga erişişga qançalik boğliqligi haqidagi savolimizga quyidagiça javob berişdi.
— Agar men past ball oladigan bölsam, öqituvçi böla olmayman bu sohada. Öqituvçi böliş uçun yaxşigina natija kerak. Öquvçi ham, masalan, özim ham xohlamayman past ball olgan öqituvçida öqişni.
— Ba’zi çet el universitetlari yuqori balli IELTS sertifikatlarini talab qiladi. Yaxşi oliygohga topşirişim uçun muhim ahamiyatga ega.
— Qançalik yuqori ball olsam, maqsadlarimga şunçalik tezroq erişa olaman deb öylayman.
— Yuqori ball olsangiz, yaxşiroq joyda işlaş imkoni böladi.
— Katta rol öynaydi. Masalan, Vestminster universitetiga grantga kirişim uçun 7 balldan yuqori bölişi kerak. Aynan şuning uçun ham katta ahamiyatga ega.
Respondentlar orasida IELTS — oddiy bir sertifikat” ekanini, ingliz tilini esa şunçaki özi uçun öqişini aytganlar ham böldi.
“IELTS balliga qarab grant belgilaşning özi xato”
Özbekistondagi tajribali IELTS instruktorlaridan biri
Mavzuga oid
Bekzod Mirahmedov
(IELTS’dan 9 ballga ega) faqat ballga katta e’tibor qaratişni notöğri deb hisoblaydi.
Bekzod Mirahmedov
“Özi IELTS ballari u darajada ahamiyatli bölişi kerakmas. Ya’ni 5,5 ga ham, 8 ga ham bir xil qaralişi kerak. Amerika, Angliyada şunday. Çunki talab darajasidan ötdi, böldi. Söralgan narsa bajarildi. Koreya, Yaponiya kabi davlatlarda ball muhim hisoblanadi, grantlar ham şunga boğlab qöyilgan. Bilmadim, balki ularda boşqa mezon yöqdir. Masalan, özim öqigan Vestminster universitetida şunday. IELTS'dan qançalik yuqori ball olsa, grant yutiş ehtimoli şunçalik oşadi. Şu uçun bolalar öz yönalişi böyiça nimadir örganiş örniga IELTS'dan yuqori ball olişga vaqt sarflab qöyyapti. Menimça, IELTS balliga qarab grant beriş notöğri narsa. Mahalliy OTMlarimizda 5,5ga ham 8 ballgayam bir xil imtiyoz berişadi, töğri yöl bu.
Yana bir narsa bor. Maqsad va orzu boşqa-boşqa narsalar öquvçilarda. Özi 8-8,5 ball xohlayman deydi, lekin öziga kerakligi 6-6,5 bölişi mumkin. Qaysidir tanişi yuqori olgani uçun ota-onasi ungayam şu talabni qöyadi. Bir tomondan yaxşi, bekor yurgandan foydali iş bilan şuğullanadi, lekin maqsadlarni töğri qöyiş kerak”, deydi u.
Yana bir IELTS instruktori Husniddin Usmonaliyevning fikriça, yildan yilga yuqori ball olişga qiziqayotgan yoşlar safi ortyapti.
Husniddin Usmonaliyev
“Özbekistonda IELTS endi ommalaşa boşlagan paytda 5,5 daraja oliş ham katta gap edi. Eslayman, litseydagi kursdoşim 5,5 daraja olganda, uyida bazm qilib bergandi. Hozir esa juda osonlaşib ketdi bu darajani oliş. Çunki borgan sari bizda ham til örganuvçilarning ingliz tilini biliş darajasi oşyapti. IELTS'da yuqori ball sifatida 7 va undan balandi köriladi. Lekin osonmas bu darajani oliş. Kamida 1-1,5 yil öqiş kerak böladi”, deydi Husniddin Usmonaliyev.
Özbekiston davlat jahon tillari universiteti öqituvçisi, jamiyatşunos Zavqiddin Gadoyev yoşlardagi tuşunib-tuşunmay ball izidan quvişini behuda vaqt yöqotiş deb hisoblaydi.
Zavqiddin Gadoyev
“Talabalar orasida ayrimlarni IELTS'dan pastroq ball olganda, xafa bölib yurganini köraman. Men 7 olmoqçiydim, 6 oldim, deydi. Yana tayyorlanib 7 olaman, bu narsa kelajagimga kerak, deydi. Lekin aynan nima uçun kerakligini aniq aytolmaydi. Hali kelajagi haqida mavhum tasavvuri bor, lekin IELTS orqali kelajagi yorqin bölişiga işonadi ular. Bekorga IELTS'ning muddati 2 yil emas. Şu 2 yilda qayergadir öqişga kiradi yo işga. Qolgani öziga boğliq böladi”, deydi jamiyatşunos.
Özbekistonda til örganuvçilarning asosiy guruhiga hayotining qaysidir bosqiçiga ötiş uçun IELTS sertifikati kerak. Şuning uçun ularga ingliz tilini örganişdan ham köra sertifikatni oliş köproq muhim. Agar soxta sertifikat bilan işni hal qiliş imkoni bölganda, katta ehtimol, ingliz tilini örganmasdan “sertifikat” oluvçilar safi ortib ketardi.
Bekzod Mirahmedov:
— 2007-2008 yillardan faoliyatimni boşlagan bölsam, u paytlar bu darajada qiziqiş yöq edi. 2014-2015 yillarda Özbekistonda IELTS «maniya»si davri boşlandi desak böladi. Lekin asosan 2017-2018 yillarga kelib yaqqol örtaga çiqdi IELTS'ga mukkasidan ketiş. Şu yillardan keyin davlat darajasidagi qarorlarda ham IELTS'ga e’tiborni köriş mumkin böldi.
Zavqiddin Gadoyev:
— Ayni şu yillarda oliy ta’limga öqişga kirişda ham til biliş sertifikati talab qilina boşlandi. Bu orqali öquv markazlarida IELTS öqitiş kuçaydi. Bundan taşqari, Yevropa va Amerikaga öqişga topşiradiganlarga ham bu sertifikat kerakligi. Çet el oliygohlarida bu sertifikat şunçaki til biliş, darslarga qatnaşa oliş darajasini biliş uçun kerak. Bizda esa bilimni baholaş sifatida qabul qilinyapti.Qiziqiş sabablaridan yana biri–migratsiya. Ayniqsa, aqllilar migratsiyasida til biliş darajasi muhim, albatta.
Husniddin Usmonaliyev:
— Hozirgi kunda butun dunyoda IELTS'ga bölgan qiziqiş ortib boryapti. Xususan, Özbekistonda ham. Asosan rivojlanib borayotgan mamlakatlar: Tailand, Filippin, Malayziya, Pokiston, Hindiston, Vetnam kabi davlatlarda e’tibor kuçli. IELTS'ga hujjat topşiriş böyiça yetakçi davlatlar 10 taligida Özbekiston yöq hozirça. Lekin yaqin yillarda kiriş ehtimoli bor. Çunki har yili Özbekistonda talab oşib boryapti.
Kun.uz sörovnomasida qatnaşgan yoşlarning köpçiligi IELTS sertifikatisiz ham maqsadlaringizga erişişga işonasizmi – degan savolga işonçsizlik va ikkilaniş bilan javob berişdi.
— Yöq, IELTS oliş kerak deb bilaman.
— Sertifikatsiz ham erişsa böladi, faqat köproq pul kerak.
— Yöq, IELTS kerak böladi. Ingliz tilini bilişni körsatib turadi hujjatlarda. Sertifikatsiz til biliş darajasini bilişolmaydi.
— Böladi, lekin biroz qiyinroq böladi. Sertifikat bilan osonroq.
— Işonaman, lekin qiyin böladi sal.
Bekzod Mirahmedov:
— Rostdan ham köp narsa sertifikatga boğlab qöyilyapti. Öqituvçilarga ustama berişda ham qöllanyapti. Keng qamrovli, barça mamlakatlarga ötadigan sertifikat bölgani uçun yoşlarda ham IELTS'ga qiziqiş katta. Bir tomondan IELTS'ga erişiş odamda öziga işonç uyğotadi. Bizda odamlarga ergaşiş degan narsayam bor, ya’ni hamma olyapti, menam olay, degan tuşunça böladi. Özim uçun olib qöydim deydi köpçilik. Asosan, yoşlar örtasida ommalaşgan bu.
Har bir kasbga IELTS talab qilinyapti. Davlat çiqarayotgan qarorlar ham hissa qöşyapti bu jarayonga. Özi IELTS testi ikki maqsadda topşirilişi kerak: oliygohlarga öqişga kiriş uçun va migratsiya qiliş sababli. Migratsiya uçun maxsus IELTS turini bizda topşirişmaydi, 1 foizni ham taşkil qilmaydi. Bu deganiki, bizda 99 foiz odam öqiş uçun möljallangan IELTS topşiryapti. Lekin maqsadlari boşqa bölişi mumkin. Bir tarafdan ingliz tilini biliş yaxşi, lekin bu sabablar IELTS'ning «ilohiy»laşib ketişiga olib kelyapti. Bunda öquv markazlarining ham ta’siri bölişi mumkin, lekin davlatning özi ingliz tilini biliş darajasini aniqlaşni IELTS berib qöyyapti töliq. Bunga sabab testlar orasida eng optimallaşgani IELTS testi ekani bölsa kerak. Men uçun ham şunday.
Husniddin Usmonaliyev:
— IELTS'ning ommalaşişiga öquv markazlarining ta’siri katta emas. Şunçaki talabga yaraşa taklif oşyapti. Bu yerda öquv markazlari bir vosita xolos. Demakki, talab oşib boryapti IELTS'ga.
Zavqiddin Gadoyev:
— Bu ijobiy tendensiya. Çunki çet tilini biliş insonga köp eşiklarni oçadi. Bunday kadr keyingi bilimlarni olişga tayyor böladi. Butun dunyodagi ma’lumotlar bazasining 80 foizidan oşiği ingliz tilida. Mutaxassislarimiz birlamçi ma’lumotlarga töğridan töğri çiqişi kerak. Biz Özbekiston şaroitida ma’lumotlarni rus tili orqali olamiz, bu esa haqiqiyligini yöqotadi ma’lum darajada. Şu sababli ham urğu berilyapti ingliz tiliga.
Ammo masalaning boşqa tomoni ham bor. Masalan, talabalarga birinçi darsga kirganimda ulardan maqsadini sörab köraman. Bizda pedagogikaga yönaltirilgan talabalar tayyorlanadi asosan. Lekin juda ozçilik özini pedagogika bilan boğlaydi. Aksariyat öğil bolalar çet elda öqiş, işlaş yoki umuman, yaxşi pul topiş uçun çet tilini örganayotganini aytadi.
Talabalarga özi tanlagan soha böyiça bilimlarning past darajada berilişi, bu bilan jamiyatda öz örnini köra olmasligi yoşlarni çet tiliga boğlab qöyyapti. Ular öz farovonligini çet elda yoki Özbekistondagi çetga boğliq bölgan biror joyda deb bilişadi.
“Ingliz tilida erkin sözlaşuvçi avlod şakllansa, IELTS ahamiyatini yöqotadi”
Bugungi kunda işga qabul qilişda ham kadrning xorijiy tilni bilişi köp narsani hal qilyapti. Öz sohasini yaxşi bilmasa-da şunçaki til bilişning özi katta maoşli joylarni band qilişga va unga işonç bildirilişiga asos bölayotgani ham sir emas.
Bekzod Mirahmedov:
— Rivojlanayotgan davlatmiz. Ma’lumotlar olişimizda ingliz tili juda muhim hozir. Özbekiston oldindan ingliz tili rivojlangan davlat emas. Hozir yoşlarda e’tibor kuçaygan. Lekin yetarli emas. Iş joylarda ingliz tilini söraş, aytganimdek, bir tomondan yaxşi. Çunki öz ustida işlaşga imkoniyati köproq böladi.
Hozir ingliz tilida bemalol gaplaşa oladigan avlod yetişyapti. Köpçilik bilib boşlagan vaqtda IELTS'ga ham e’tibor kamayadi. Xuddi hozir diplom bormi-yöqmi, iş bilsin, degandek, IELTS bölişi şartmas, tilni bilsin, deydigan böladi. Tekşiruvçilarning saviyasi ham şunga borişi kerak. Ya’ni işga qabul qilayotganda, sertifikat sörab emas, aynan özi bilolsa darajasini.
Zavqiddin Gadoyev:
— Til bilgan mutaxassis öz sohasida ma’lum bir miqdorda ustun bölişi mumkin. Lekin bu vaqtinçalik jarayon. Til şunçaki vosita ekanini esdan çiqarmaslik kerak. Keyingi 5-10 yildan keyin til biluvçi mutaxassis sifatida işsiz qolasiz, deb aytaman talabalarga. Çunki kelajakda ingliz tilini biliş oddiy hol bölib qoladi. Şuning uçun mutaxassislikni yuqori darajada örganiş kerak, mutaxassislikka esa çet tili orqali kirib boriş yaxşi.
“Bolalar ingliz tilini örganişi kerak, IELTS'ni emas”
Bizning maqsadimiz til örganiş bölişi kerakmi yoki sertifikat izidan quviş? Maqsadlarda çalğimaslik uçun bu jarayonga qanday yondaşiş kerak?
Husniddin Usmonaliyev:
— IELTS'siz öqişga kirolmayman, işga joylaşolmayman yoki oyligim oşmaydi kabi bosimlar bilan öqiydi köpçilik öquvçilar. Odam özi uçun, maroq bilan ingliz tilini öqisa, qiynalmaydi IELTS olişga.
Bekzod Mirahmedov:
— Yaqinda 4-sinf bola IELTS oldi. Men bu darajada berilib ketişga qarşiman. IELTS yoşi kattalarga möljallangan, yoş bolalar bunda katta stressda böladi. Köp öqituvçilar maqtanadi yoş öquvçisi IELTS olgani bilan. Bu öz maqsadi yölida bolani qurbon qiliş.
Bizda IELTS'ga tayyorlanişni boşlagan odam umumiy ingliz tilini örganişni töxtatadi. Köpçilik IELTS ingliz tilining yuqori nuqtasi deb öylaydi. Keyin til biliş darajasi qotib qoladi. Yoş bolalar ingliz tilini örganişi kerak, IELTS'ni emas.
IELTS sertifikatiga juda katta e’tibor beriş kerakmas. Bir narsaning ortidan köp quvavermasa, öşanda erişiladi özi. IELTS'ning asosi ingliz tili, şuning uçun oldin ingliz tilini örganiş kerak. Tilni esa sekin, özini majburlamasdan, yillar davomida örganiş lozim. Öşanda mukammal körinişga ham yetib keladi.
Zavqiddin Gadoyev:
— Özbekistonda mehnat qilayotgan xitoyliklarni köp kuzataman. Bir vaqtning özida bir neçta tilni biladi, juda yaxşi emas, öz fikrini tuşuntirişga yetarli darajada. Ammo öz sohasining zör mutaxassisi. Bizdayam xuddi şunday bölişi kerak. Ya’ni til öz sohasini rivojlantiriş uçun xizmat qilişi kerak kişiga. Yoşlar tuşuntiriş kerakki, tilni ma’lum darajada örganib, qolganiga öz sohasi böyiça çuqur bilimlarga intiliş kerak. Qaraylik, çet elga çiqqan yoşlarning til bilgani nima qilyapti, til bilan öz sohasini yaxşi bilgani nima qilyapti? Faqat til bilgani ofitsiantlik qilayotgan bölişi mumkin, lekin sohasini yaxşi bilgani yaxşi joylarda işlayapti.
Maqsuda Abduqayumova, jurnalist
Tasvirçi: Mirvohid Mirrahmatov
Montaj ustasi: Nuriddin Nursaidov
