Inklyuziv ta'lim uçun 5 yillik reja: jamiyat va maktablar imkoniyati çeklangan bolalarni qabul qilişga tayyormi?
|13:17 / 18.03.202177 91813 min
Özbekistonda umumta'lim maktablarida inklyuziv ta'lim joriy etiş reja qilinmoqda. Keyingi öquv yilida alohida ta'lim ehtiyoji bor bolalarning 24 foizi, 2025 yilgaça esa 40 foizi odatiy maktablarga jalb qilinişi kutilmoqda. Inklyuziv ta'lim bilan boğliq qator muammolar va xavotirlar ham mavjud.
Oxirgi paytda inklyuziv ta'lim tuşunçasi tez-tez tilga olinmoqda, köpçilik bu tuşunçani nogironligi bor bolalarning soğlom bolalar bilan bir maktabda, bir sinfda öqişi, bir partada ötirişi deb tuşunadi xolos.
"Aslida, faqat bu emas. Inklyuziv ta'lim hamma bolalarning bir xil maktab va bir xil sinfxonada – bir xil şaroitda ta'lim olişini anglatadi. Ya'ni imkoniyati çeklangan bola soğlom bolalar bilan bir xil e'tiborda öqiy olişi kerak. Kam ta'minlangan oilaning farzandi kambağal oiladan bölgani uçun ta'mirlanmagan maktabga borişi kerak emas", – deydi Özbekiston Nogironlar uyuşmasi raisi Oybek Isoqov.
Özbekistonda oilaviy şaroitidan qat'i nazar, barça bolalar davlat umumta'lim maktablariga qatnaydi. Bu davlat tomonidan kafolatlangan. Faqat xohlovçilar öz yonidan pul tölab xususiy maktablarda öqişi mumkin. Lekin imkoniyati çeklangan bolalarning boşqa soğlom bolalar bilan teng şaroitda öqiyotgani haqida maqtanib bölmaydi. Bu borada muammolar köp. 2020 yil 13 oktyabrda qabul qilingan «Alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalarga ta'lim-tarbiya beriş tizimini yanada takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi prezident qarorida bu boradagi asosiy muammolar sanalgan:
alohida ta'lim ehtiyoji bölgan bolalar öqitiladigan ayrim ta'lim muassasalarida ular uçun tösiqsiz muhit va imkoniyatlar yaratilmagan;
alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalar öqitiladigan ta'lim muassasalari zarur adabiyotlar, metodik qöllanmalar, turli kasblarga öqitişga möljallangan uskuna va jihozlar bilan töliq ta'minlanmagan;
alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalarning bilim oliş huquqi, inklyuziv ta'lim tizimining mazmun-mohiyati haqida jamoatçilik örtasida tuşuntiriş işlarini olib boriş yölga qöyilmagani natijasida ota-onalar alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan farzandlarini umumta'lim muassasalarida öqitişi mumkinligi haqida yetarli ma'lumotga ega emas;
alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalarni inklyuziv ta'limga jalb qiliş bilan boğliq muammolarni hal etiş masalalariga mahalliy ijro hokimiyati organlari tomonidan yetarli e'tibor qaratilmayapti;
Mavzuga oid
pedagogika yönalişidagi OTMlar öquv dasturlariga
inklyuziv ta'lim beriş metodikasiga oid fanlar kiritilmagan;
pedagogika va metodika fanlariga oid darsliklarda inklyuziv ta'lim dasturlari kiritilmagani, şuningdek, bölajak pedagoglarning alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalar jalb qilingan ta'lim muassasalarida amaliyot ötamayotgani ularning kasbiy tayyorgarlik sifatiga salbiy ta'sir körsatmoqda.
Şunday vaziyatda 86 ta ixtisoslaştirilgan maktabda 21,2 mingdan ortiq, sanatoriy turdagi maktab-internatlarda 6,1 mingdan ortiq, uy şaroitida esa 13,3 ming nafar öquvçi uyda ta'lim oladi. 2020 yil statistikasiga köra, Özbekistonda 3,2 mingdan ortiq umumiy örta ta'lim maktablarida 13 ming nafarga yaqin öquvçilar inklyuziv ta'lim bilan qamrab olingan.
Prezident qarori bilan 2025 yilgaça inklyuziv umumta'limni bosqiçma-bosqiç joriy etiş masalasi qöyilgan. Bunda imkoniyati çeklangan bolalarning maktablarga kelişi uçun tösiqsiz muhit yaratiş, yangi quriladigan maktablarni xuddi şunday şaroitlar bilan quriş, pedagog kadrlar tayyorlaş, öquv bazasini takomillaştiriş kabi vazifalar belgilangan. Keyingi öquv yilida şaharlarda va Toşkent şahrining tumanlarida joylaşgan bittadan umumta'lim maktablarida inklyuziv ta'lim tizimini joriy qiliş, tayanç korreksion sinf oçiş reja qilingan.
Ayni paytda ixtisoslaştirilgan maktablarda dars berayotgan öqituvçilar Özbekistonda maktablarda hali tölaqonli inklyuziv ta'lim muhiti, kerakli şaroit, öquv qöllanmalar, kadrlar bölmasdan turib, 5 yilda inklyuziv ta'limga ötilişi reja qilinayotganidan xavotirda. Ularning aytişiça, ixtisoslaştirilgan maktablarning özida nogironligi bor şaxslarning harakatlanişi uçun şaroit yaratilganiga köp bölmadi, darsliklarda muammolar bor.
Şunday öqituvçilardan bir guruhi 77-sonli közi ojiz bolalar maxsus maktab internatidan Kun.uz'ga öz mulohazalarini yuborişdi.
Oqmurod Otamurodov, informatika fani öqituvçisi:
«Bizda ham xuddi çet eldagi kabi imkoniyati çeklangan bolalar uçun umumta'lim maktablarida şaroit yaratilsa, juda zör böladi. Lekin bizda ba'zi muammolar bor. Masalan, kadrlar masalasi. Köriş qobiliyatida muammosi bor bolalar toifasi bilan tiflopedagog alohida işlaşi kerak. Bizda hali hatto oliy ta'limda tiflopedagogikani öqitadigan kadrlarning özi yöq.
Bundan taşqari, öqituvçilarni ham ruhan tayyorlab oliş kerak. Maktablarda öqituvçilar qöpinça lider öquvçilar bilan işlaşga örgangan. Ular öqituvçini tez ilğaydi, tuşunadi va yaxşi natijalar körsata oladi. Soğlom bolalar bilan bir maktabga boradigan imkoniyati çeklangan bolaning esa lider böla oliş ehtimoli kam, sababi ular eşitişga, körişga va tuşunişga boşqalardan köra köproq kuç sarflaşi kerak böladi. Şu narsalarni öqituvçilar töğri qabul qila olişi va ular bilan yaxşi munosabatni yölga qöya olişi zarur. Buning uçun esa avvalo ularning özi tayyor bölişi kerak. Agar umuman imkoniyati çeklangan bolaga dars ötmagan öqituvçining sinfiga şunday bolalar borsa, u dastlab bola tilini tuşunmasligi, uning qiyin özlaştirişini qabul qila olmasligi mumkin. Şuning uçun öqituvçilarni imkoniyati çeklangan bolalar bilan ham işlaşga örgatiş lozim».
Baxtiyor Hojiboyev, maktab psixologi:
«Bolaning inklyuziv muhitda boşqalardan özini kam his qilmasligi, jismoniy imkoniyati çeklanganidan siqilmasligi uçun şaroit yaratiş muhim. Stadionda boşqalar bilan yugurayotgan zaif köruvçi bola kimgadir turtilib ketsa, boşqa bolalar uning ustidan kulişlari kerak emas. Agar kimdir masxara qiladigan bölsa, bola battar qobiğiga öralib oladi.
Masalan, qizimning köriş qobiliyatida muammolari bor edi, umumta'lim maktabida 2-sinfgaça öqidi. Lekin uning dars qilişga qiziqişi sönayotganini kördim. Maktabdan ham heç örtoqlari bilan qaytmasdi, faqat özimiz borib olib kelardik. U ruhan boşqa tengdoşlari bilan yaqin böla olmadi. Şundan söng qizimni mana şu ixtisoslaştirilgan maktabga olib keldim. Hozir yaxşi öqiyapti.
Umumta'lim maktabiga boradigan imkoniyati çeklangan bolalarga öqituvçi alohida yondaşişi kerak böladi. Kiçik sinf öquvçilari nogironligi bor bolalar haqida heç qanday tasavvurga ega bölmaydi. Ularning ustidan kulmaslik kerakligini, ular ham boşqalar qatori oddiy odam ekanini, faqat sal kuçsizroq ekanini tuşunişmaydi.
Aslida, kattalar ham şunday. Yaqinda köçada işdan bir neça közi ojizlar qaytayotgan edik. Orqamizdan kelayotgan ayollar bir-birimizni yetaklab kelayotganimizni körib, «Mast bölişsa kerak», deyişdi ovoz çiqarib. Jamiyat hali nogironligi bor odamlar haqida töla ma'lumotga ega emas».
Inklyuziv ta'lim uçun tösiqlar
Dilmurod Yusupov, Buyuk Britaniyaning Sasseks universiteti, Taraqqiyot tadqiqotlari instituti doktoranti:
«Birinçi navbatda Özbekistonda inklyuziv ta'limni rivojlantirişning normativ-huquqiy bazasini takomillaştiriş kerak. Yangi tahrirdan ötgan «Ta'lim töğrisidagi» qonunda tarixda birinçi marta inklyuziv ta'lim tuşunçasi kiritilgan edi. Qonunning 20-moddasida inklyuziv ta'limni taşkil etiş tartibi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi, deb yozilgan, lekin hanuzgaça bunday tartib işlab çiqilmagan va psixologik-tibbiy-pedagogik komissiyalarning xulosasi köpinça majburiy tavsiya sifatida köriladi. Misol uçun, ota-ona nogironligi bölgan bolasini umumta'lim maktabida öqitmoqçi yoki maxsus maktab-internatdan ötkazmoqçi bölsa, tibbiy mutaxassislarning xulosasi bunga yöl qöymasligi mumkin. Ammo bunday tartib Bola huquqlari töğrisidagi konvensiyasiga zid, çunki barça bolalar ta'lim turini tanlaş huquqiga ega.
Şuningdek, biz jamiyatimizning ongini tubdan özgartirişimiz kerak, çunki soğlom bolalarning ota-onalari va umumiy maktab öqituvçilari aksar hollarda nogironligi bölgan bolalar barça bolalar bilan birga öqişga rozi bölmayapti.
Yana bir muhim masala bu öqituvçilar tayyorgarligi, mutaxassislar yetişmasligi hamda umumta'lim maktablari binolarida kerakli şaroitlar yaratilmagani bilan boğliq. Bu muammolar hal etilmasdan turib, nogironligi bölgan bolalar şaroitsiz va salbiy munosabatli maktablarga ötkazilişi ularning rivojlanişiga salbiy ta'sir körsatadi».
Velosiped ixtiro qiliş şartmas, tajriba örganiş kerak
Özbekistonda inklyuziv ta'limni tatbiq etişda yangi velosipedni ixtiro qiliş şart emas, çunki possovet hududida bizdan köproq tajriba va bu sohada muvaffaqiyatlarga erişgan davlatlar bor. Misol uçun, Rossiyaning «Ta'lim töğrisida»gi qonunida öquvçilarga ta'lim muassasasi va ta'lim turini tanlaşning akademik huquqi berilişi zarurligi ta'kidlangan. Şu bilan birga, qonunga asosan, ta'lim muassasasi bolaning psixofizik rivojlanişi va soğligidan kelib çiqib, bepul ijtimoiy-pedagogik va psixologik yordam olişi, psixologik-tibbiy-pedagogik maslahatlar olişi uçun şaroit yaratib berişi belgilangan.
Rossiyada alohida ehtiyojga ega (diqqat yetişmasligi va giperaktivlik sindromi yoki DeGS, autizm, disleksiya va boşqa holatli) öquvçilarni individual qöllab-quvvatlaş tizimi joriy etilgan. Bu tizimda asosiy rol yuqori malakali pedagog kadrlar, ya'ni tyutorlarda. Tyutorlar zaxiradagi pedagoglar bölib öqişda imkoniyati çeklangan bolalarni psixologik-pedagogik hamroh sifatida qöllab-quvvatlaydi va umumiy sinfda doimo nogironligi bölgan bola bilan doimiy işlaydi.
Ötgan yili qabul qilingan Özbekiston prezidenti qarorida ham maxsus pedagoglar va tyutorlar OTMlarda tayyorlanişi nazarda tutilgan.
Dilmurod Yusupov takliflari:
«Eng muhimi, inklyuziv ta'lim joriy qiliş tartiblarini nogironligi bölgan öquvçilar va ularning ota-onalari, maxsus maktab-internatlari pedagoglari, nogironlar taşkilotlari vakillari bilan birgalikda işlab çiqiş kerak. Ular bilan töğridan töğri muhokamalar olib borib, fikr va takliflari inobatga olinsa, me'yoriy hujjatlar amalda samaraliroq işlaydi. «Tabib tabib emas, boşidan ötgan tabib» deganlaridek, aynan nogironligi bölgan bolalarning özlari va ularning ota-onalari öz vaziyatlarini yaxşi bilişadi va Xalq ta'limi vazirligi tomonidan ularning fikrlari, takliflari qabul qilinişi kerak. Afsuski, mening kuzatişlarim şuni körsatyaptiki, köpinça ular XTV tomonidan normativ hujjatlarni işlab çiqişda jalb qilinmaydi.
Hanuzgaça Özbekiston BMTning Nogironlar huquqlari töğrisidagi konvensiyasini ratifikatsiya qilgani yöq. Bu xalqaro hujjatni ratifikatsiya qilmasdan turib biz inklyuziv ta'limni samarali tatbiq eta olmaymiz, çunki milliy normativ bazamiz konvensiya tamoyillariga töğri kelmaydi. Şuning uçun konvensiya ratifikatsiya qilinişi lozim».
Vazirlik nimalar qilyapti?
Suhrob Xoliqov, Xalq ta'limi vazirligi boşqarma boşliği örinbosari:
«Hozir Quriliş vazirligi tomonidan manfaatdor vazirliklar bilan hamkorlikda alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalar uçun tösiqsiz muhit va imkoniyatlarni yaratiş maqsadida ular öqiyotgan ta'lim muassasalarining binolari va jihozlariga qöyiladigan talablar işlab çiqilmoqda. Unga köra, inklyuziv ta'lim sinov tariqasida joriy etilişi belgilangan umumta'lim maktablari inklyuziv ta'limga jalb etiladigan bolalar ehtiyojiga köra jihozlanadi.
Zamonaviy maktablarga qöyiladigan talablar hamda ular asosida umumiy örta ta'lim muassasalarini baholaş metodikasi va tartibida ham alohida ta'lim ehtiyojiga muhtoj öquvçilar sifatli ta'lim olişi uçun yetarli şaroitlar yaratiş öz aksini topgan.
2021-2022 öquv yilida alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalarning 24 foizini inklyuziv ta'lim bilan qamrab oliş rejalaştirilgan. 2025 yilga borib bu körsatkiç 40 foizga yetişi nazarda tutilgan. Şuningdek, Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahrida joylaşgan bittadan umumta'lim maktabida alohida ta'lim ehtiyojlari bölgan bolalar uçun boşlanğiç tayanç korreksion sinflari oçilişi belgilangan. Bunday sinflarga diqqat yetişmasligi va giperaktivlik sindromi (DeGS), disleksiya va autizm taşxisi qöyilgan bolalar qabul qilinadi.
Ta'lim tizimiga inklyuziv amaliyotni tatbiq etiş böyiça pedagog xodimlarni qayta tayyorlaş va malakasini oşiriş markazlarining öquv rejalariga ta'lim-tarbiyaga oid maxsus öquv maşğulotlarini nazarda tutuvçi özgartirişlar kiritilgan. Bundan taşqari, umumta'lim maktablari psixologlari tomonidan öquvçilar va öqituvçilar örtasida har qanday zöravonlik, tazyiq va kamsitişlarga qarşi treninglar ötkazilib kelinmoqda.
Xulosa
Rejalarga qaralsa, hammasi çiroyli: 2025 yilgaça bölgan maqsadlar ham xuddi konsepsiyadagidek amalga oşirilsa, imkoniyati çeklangan bolalar boşqalar singari bir xil şaroitda ta'lim olişi kerak, ularga darsliklar, öquv qöllanmalari yetmay qolişi kerak emas. Bunday bolalar ham soğlom bolalar kabi qiynalmasdan maktabga borişi, kelajakda öz yölini osonroq topişi mumkin. Jamiyat ham imkoniyati çeklangan şaxslarga begonadek ajablanib qaramaydi.
Faqat konsepsiya töliq amalga oşişi qat'iy nazoratga olinişi, heç narsa qoğozda qolib ketmasligi kerak va Xalq ta'limi vazirligi ixtisoslaşgan maktab öqituvçilarining xavotirlariga e'tibor berib ularni eşitişi, jamoatçilikning fikrlarini ham örganib borişi maqsadga muvofiq.
