Masofaviy ta’lim şakli Özbekistonda tan olinmaydi. Qöşni davlatlar universitetlarida öqiyotgan yoşlar muammolari
|21:20 / 15.09.2019127 15017 min
Yangi öquv yili boşlanib, Özbekiston OTM talabalari safiga kira olmagan köpçilik abituriyentlar çet elga, asosan, qöşni davlatlarda oliy ta’lim oliş istagida ketişgan.
Asosiy murojaatlar qöşni davlatlar OTMlarini tugatgan talabgorlardan kelib tuşmoqda
Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi ma’lumotlariga köra, 2019 yilning 8 oyi statistikalari böyiça, xorijiy ta’lim töğrisidagi hujjatlarni tan oliş uçun eng köp murojaatlar Qirğiziston Respublikasi ta’limini tugatganlardan (45,7 foiz) kelib tuşmoqda. Ikkinçi örinni esa Tojikiston (16,7 foiz), söng Rossiya (14,3 foiz), Qozoğiston (10,6 foiz) egallagan.
Bu statistika nafaqat oliy ta’limni tugatganlarga aloqador, balki maktab, kollej-litseyni tugatganlik töğrisidagi hujjatlarning tan olinişini ham öz içiga oladi.
Şuningdek, xorijiy ta’limni tan oliş töğrisidagi hujjatlarning talabgorlarini eng köp pedagoglartaşkil qilmoqda (1216ta), muhandislik, işlov beriş, quriliş, soğliqni saqlaş, huquqşunoslik yönalişini bitirganlar ham köp.
Manba: Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi
«Özimizda kiriş imtihonlaridan ötişim qiyin edi»
«Ötgan yili Olmaotadagi xususiy universitetlardan birining kunduzgi bölimiga kiriş imtihonlarisiz öqişga kirgan edim. Özbekistonda kiriş imtihonlaridan ötiş men uçun qiyinlik qilişini öylab, nodavlat bölişiga qaramasdan öşa universitetni tanladim. Biroq bu OTMning diplomi bizda töğridan töğri tan olinmaydi. Şuning uçun Qarağanda davlat texnika universitetiga öqişimni köçirganman. Bu universitet top mingtalikka kiritilgan», deydi talabalardan biri Böriboy Jumaqulov.
Uning ma’lumot berişiça, özi tahsil olayotgan universitet şartnoma puli 7 million (300 ming tenge) bölib, şartnoma asosida öqiyotganlarga stipendiya berilmaydi. Bir talabaning xarajati esa tejab-tergab işlatganda oyiga 100 dollarni taşkil qilişi mumkin.
«Oliy ma’lumot oliş xohişini töğri qabul qiliş kerak»
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boş boşqarmasi boşliği Abdurahim Nosirov nega oliy ma’lumot olişni xohlovçi yoşlarning asosiy qismi xorijning nufuzli universtitetlarini emas, balki qöşni Qozoğiston, Qirğiziston OTMlarini tanlayotgani borasida öz fikrlarini bildirdi.
Mavzuga oid
Abdurahim Nosirov
«Oliy ta’lim Özbekiston Respublikasi hududida amaldagi qonunçilik doirasida bakalavr – kunduzgi 4 yil, sirtqi ta’lim – 5 yil, şuningdek, keçki ta’lim şaklida olib boriladi.
Joriy yil 1 milliondan ortiq talabgor oliy ta’lim muassasasalariga hujjat topşirdi. Garçi islohotlar natijasida keyingi yillarda qabul kvotalari 9 foizdan 12-13 foizga oşgan bölişiga qaramay umumiy ehtiyojni qondiriş uçun bu qamrov hali kam.
Biroq bu natijaga erişiş uçun ança salmoqli işlar amalga oşirildi: 30ga yaqin xorijiy universitetlar, ularning filiallari, qöşma fakultetlar oçilib, qabul jarayonlari ham boşlandi. Lekin qamrov foizi hanuz pastligiça qolmoqda», deydi Abdurahim Nosirov.
Uning ta’kidlaşiça, OTMlar sonini birdan köpaytirişning ham iloji yöq. Talabalarga öqiş şaroitini yaratib beriş uçun moddiy-texnik baza va binolar töliq tayyor emasligi birinçi sabab bölsa, ikkinçi muammo kadrlar masalasiga borib taqaladi.
«Lekin har bir ota-ona farzandining oliy ma’lumotli bölişini xohlaydi. Öz davlatida oliy ma’lumot oliş çeklangan paytda xorijiy davlatlardan imkoniyat izlaş esa tabiiy hol. Bu ota-onaning va abituriyentning xohişi ekanligini tuşuniş kerak.
Biz esa ularga örnatilgan tartibda qonuniy yöllarni taklif qilsak, maqsadga muvofiq böladi. Şunga köra, abituriyentlar çetga ta’lim oliş uçun borib, adaşib qolmasliklari uçun mumkin qadar ma’lumot berişga harakat qilyapmiz», deydi boş boşqarma boşliği.
Xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjat töğridan-töğri tan olinişi mumkin
2019 yil 24 iyul kuni Vazirlar Mahkamasining «Xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlarni tan oliş tartibini takomillaştiriş haqida»gi nizomiga binoan, ma’lum tartibda öqiganlarning hujjatlari sinovlarsiz töğridan-töğri tan olinadi.
Bular:
xorijiy davlatlarda umumiy örta, örta, örta maxsus, kasb-hunar va malaka oşiriş ta’limi olgan talabgorlarning xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlari;
Özbekiston Respublikasi hududida alohida bölinmalari (filiallari) va qöşma ta’lim muassasalari faoliyat yuritayotgan xorijiy ta’lim muassasalarida ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari;
Özbekiston Respublikasi Oliy va örta maxsus ta’lim vazirligi hamda Davlat inspeksiyasining qöşma qarori bilan röyxati har yili tasdiqlanadigan xalqaro e’tirof etilgan taşkilotlarning (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Nigher Education, Academic Ranking of World Universities) reytingida oliy ta’lim muassasalari orasida birinçi 1 000 örinni egallagan xorijiy oliy ta’lim muassasalarida ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari;
tizimida oliy ta’lim muassasalari bölgan Özbekiston Respublikasi vazirliklari va idoralarining yöllanmalari asosida mutaxassislarni maqsadli tayyorlaş uçun xorijiy davlatlar tomonidan ajratilgan kvotalar (grantlar) hisobidan ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari;
1992 yil 1 yanvargaça xorijiy ta’lim muassasalariga öqişga kirgan talabgorlarning hujjatlari;
Oliy ta’limda sifatni kafolatlaş Yevropa assotsiatsiyasining (European Association for Quality Assurance in Nigher Education) tölaqonli a’zolari — vakolatli taşkilotlar tomonidan akkreditatsiya qilingan ta’lim muassasalarida ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari, röyxati Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan yönalişlar, mutaxassisliklar va kasblar bundan mustasno;
Amerika Qöşma Ştatlari, Avstraliya Ittifoqi, Isroil Davlati, Kanada, Singapur Respublikasi, Koreya Respublikasi, Yaponiya davlatlarining uşbu davlatlar vakolatli taşkilotlari tomonidan akkreditatsiya qilingan ta’lim muassasalarida ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari, röyxati Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan yönalişlar, mutaxassisliklar va kasblar bundan mustasno;
xorijiy oliy ta’lim muassasalarida mutaxassislarni maqsadli tayyorlaş uçun Özbekiston Respublikasi vazirliklari va idoralari tomonidan ajratilgan mablağlar hisobiga ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari;
Özbekiston Respublikasining xalqaro şartnomalari, Özbekiston Respublikasi Prezidenti va Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlarida nazarda tutilgan hollarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlar.
«Endi faqat bir bosqiçli test sinovlarini topşiriş hujjatni tan oliş uçun kifoya»
Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boş boşqarmasi boşliği Abdurahim Nosirovning ma’lumot berişiça, Vazirlar Mahkamasining «Xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlarni tan oliş tartibini takomillaştiriş haqida»gi nizomi joriy yil qator xorijiy davlatlar tajribalarini örganiş va moslaştiriş asosida yangilangan.
Hujjatning asosiy yangiligi «nostrifikatsiya» atamasidan voz keçilgani bilan izohlanmoqda. Lissabon konvensiyasi va Tokio konvensiyalariga köra, xalqaro doiralarda bu atamalardan oldinroq voz keçilgan. Şuning uçun Özbekistonda ham «nostrifikatsiya» atamasining örniga «xorijiy davlatlarning diplomlarini tan oliş» sözi muqobil variant sifatida qabul qilindi.
«Bundan taşqari, hujjatda boşqa yangiliklar ham bor. Oldin diplomi tan olinişi uçun murojat qilgan fuqaro 2 bosqiçda: Özbekiston tarixi fanidan test topşiriqlarini bajariş va öz yönalişi böyiça suhbatdan ötiş bilan sinovdan ötkazilgan bölsa, yuqoridagi nizom bilan bu holat soddalaştirildi. Yangi tartib böyiça endi faqatgina bir bosqiçda mutaxassislik fanlaridan test imtihonlari topşirilyapti»,deya asosiy yangiliklarni izohlab berdi Abdurahim Nosirov.
«Amaldagi ta’lim tizimimizga muvofiq kelmaydigan şaklda ta’lim olgan talabgorlarning hujjatlari tan olinmaydi»
Ta’lim sifatini nazorat qiliş inspeksiyasining ma’lumotlariga köra, amaldagi ta’lim tizimimizga mos ravişda ta’lim olgan talabgorlarning diplomlari tan olinişi muammasiz hal etiladi. Bunda kunduzgi bakalavr ta’lim şakli - 4 yil, sirtqi şaklda bakalavr - 5 yil, magistratura ta’limi - 2 yil bölişi lozim.
Hozirgi kunda masofaviy ta’lim şakli bölmagani uçun xorijiy davlatda bu körinişda olingan ta’limÖzbekistonda tan olinmaydi.
«Bugun juda köp xorijiy davlatlar bizda masofaviy ta’limni tarğib qilmoqda. Kiriş imtihonlarisiz töğridan-töğri talaba böliş va uyda ötirib oliy ta’limni tugallaş imkoniyati köpçilikning e’tiborini tortmoqda. Bunga işonganlar ma’lum miqdordagi pul mablağini tölab, konsalting-kompaniyalari orqali 3-4 yil muddatda ta’limni tugatdik deb yurişadi. Lekin kelgandan söng turli tuşunmovçiliklarga duç kelişmoqda.
Tasavvur qiling, bu tarzda olingan ta’limning sifati qanaqa böladi? Şuning uçun biz odamlarga imkon qadar xorijda kunduzgi şaklda ta’lim olişni maslahat beramiz.
Bundan taşqari, juda köp davlatlar 3 yillik sirtqi ta’limni taklif qilmoqda. «Bir yilda 2 marta kelib-ketib oliy ma’lumot egasi bölasan», degan takliflarga uçayotganlar köp. Lekin bizdagi tartib böyiça oliy ma’lumot oliş uçun kamida 4 yil öqiş zarur.
Yaqinda texnikum ta’limini tugatganlarga 2 bosqiçdan öqişni davom ettiriş imkoniyati berilişi töğrisida yangilik e’lon qilindi. Lekin bu öquv yilidan uşbu özgariş ta’lim tizimiga joriy etilayotgani yöq», deya turli tuşunmovçiliklarga izoh berdi Abdurahim Nosirov.
«Tahlillar xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlarning tan olinişi uçun murojaat qilgan talabgorlarning bilim darajasi yuqori emasligini körsatmoqda»
2018 yil avgust holatiga köra, Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasiga xorijiy davlatlarda ta’lim olganlik töğrisidagi hujjatlarining tan olinişi uçun jami 1 ming 481ta ariza kelib tuşgan bölib, ularning 543tasi tan olingan.
2019 yilning xuddi şu davriga qadar esa qabul qilingan 4261ta arizaning 1984tasi tan olingan bölsa, 246tasi rad etilgan, 724tasi jarayonda.
Hujjatni tan oliş uçun imtihon topşiriş imkoni çegaralanmagan. Ya’ni bir martada imtihonni topşira olmagan talabgor yana qayta test topiriğini bajariş uçun murojaat qilişi mumkin.
«Hozir yangi nizom asosida boşlanğiç ta’lim yönalişi böyiça ilk bora bir bosqiçli imtihon topşiriş jarayoni bölib ötmoqda. Bunda mutaxassislik böyiça 50ta test 100 daqiqa içida işlanişi lozim bölib, 54 va undan kam ball töplaganlarga tan olinganlik sertifikati berilmaydi.
Agar talabgor topşiriqning 55 foizini bajarsa ham, davlatga xizmat qila oladigan va mehnat bozorida sifatli kadr deb tan olinişi mumkin.
Lekin hozir ötayotgan test jarayonlarini kuzatiş orqali aytiş mumkinki, talabgorlarning ta’lim olganlik darajasi unçalik yaxşi emas. Bugun men kuzatgan bir guruh test topşiruvçining 10 foizga yaqini test topşiriqlarini muvaffaqiyatli bajardi, xolos», deydi Abdurahim Nosirov.
Uning ta’kidlaşiça, ayni paytda hujjatni tan oliş uçun test topşirayotganlar orasida imtihondan ötayotganlarga qaraganda uni topşira olmayotganlari köproq. Talabgor öqişni muntazam darslarga qatnaşib tamomlaganmi yoki faqat diplom uçun öqiganmi, buni tahlillar körsatib bermoqda. Biroq belgilangan foizga erişa olmasa-da, şunga yaqin ball olayotganlar ham bor. Ulardan öz ustida köproq işlaş talab qilinadi.
Bundan taşqari, amaldagi tartibga köra, agar talabgor ikkinçi marta test topşiriğini bajarişni xohlasa, unda Davlat xizmatlari markazlari yoki Özbekiston Respublikasining Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali qaytadan registratsiyadan ötişiga töğri keladi. Qayta murojaat qiluvçilardan tölov miqdori ham kamaytirilgan tartibda olinadi (Yangi nizom böyiça birinçi murojaat uçun EKIH 3 baravarida, qayta murojaat uçun EKIHning 2 baravarida).
Qayd etiş joizki, huquq, tarix kabi yönalişlarning hamma yerda öziga xos xususiyatlari bor. Çunki heç qayerda Özbekiston tarixi alohida örgatilmaydi.Şuning uçun bu yönalişlar böyiça ta’lim hujjati tan olinişi uçun murojaat qilgan talabgorlar xalqaro huquq, jahon tarixidan taşqari, bu yönalişlarga oid farqli jihatlarni (Özbekiston qonunçiligi, Özbekiston tarixi) örganiş talab etiladi.
«Xorijda ta’lim oliş uçun OTM tanlaşdan oldin akkreditatsiya hujjatini tekişirib köriş lozim»
«Xorijda ta’lim olişga ketişdan oldin adaşmaslik uçun biz hammaga oliy ta’lim muassasasining akkreditatsiyalangani töğrisidagi hujjatining amal qiliş muddatini tekşirişni maslahat beramiz.
Masalan, Rossiya Federatsiyasi yaqin yillarda 1 yarim mingdan ortiq OTMlarining juda katta qismini yopdi. Bunda davlat, asosan, akkreditatsiyadan ötkazilmagan yoki akkreditatsiyaning amal qiliş muddati ötgan OTMlarga e’tibor qaratgan. Akkreditatsiya qilinmagan OTMlar esa diplom beriş huquqiga ega emas.
Lekin şunga öxşaş OTMlar bizga kelib, öz muassasasini reklama qiliş bilan şuğullanmoqda. Garçi öquv yili boşlanib ketgan bölsa-da, oktabr noyabr va hatto dekabrdan ta’lim berişni boşlaymiz, deb işontiruvçilar ham talaygina. Bu kabi işonçsiz universitetlardan ehtiyot böliş zarur», deydi Ta’lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boş boşqarma boşliği.
Uning qöşimça qilişiça, Qozoğistonda ham top mingtalikka kirgan Muxtor Avezov nomidagi Qozoğiston davlat universiteti, Al-Farobiy nomidagi qozoq milliy universtiteti kabi bir qança OTMlar mavjud.
Lekin yana bir narsani inobatga oliş zarurki, bu kabi universitetlar tomonidan olingan masofaviy ta’lim yoki 3 yillik sirtqi ta’lim şakli ham Özbekistonda bu ta’lim şakli yöqligi uçun qabul qilinmaydi.
«Ötgan yili Qozoğistonga ta’lim oliş uçun ketib, xuddi şu muammolarga duç kelayotganlar ham köp bölgan. Biz bu borada Qozoğiston davlatidan kelgan mas’ullar bilan ma’lum ma’noda muhokamalar olib borganmiz. Ular öz qonunçilik hujjatlarining köp jihatlarini bizga moslaştiriş harakatida», deydi Abdurahim Nosirov.
Akkreditatsiya muddati tugagan OTMlarda aldanganlar ham bor
Ta’lim sifatini nazorat qiliş inspeksiyasi mutasaddisining ma’lumotiga köra, taşkilotga ötgan öquv yilida konsalting-kompaniyalari tomonidan tarğib qilingan universitetlarda ta’lim oliş uçun ketib aldangan yoşlardan murojaatlar kelib tuşgan.
Murojaatga köra, Muxtor Avezov nomidagi Qozoğiston davlat universiteti binosi suratlari tarqatilib, yoşlarni butunlay boşqa binoga öqiş uçun olib borişgan. Bir yil davomida na talabalik guvohnomasi, na reyting daftarçasi olmasdan öqigan yoşlar keyinroq özlarining Muxtor Avezov nomidagi Qozoğiston davlat universitetida emas, soxta OTMda tahsil olayotganlarini tuşunib yetgan.
«Bu kabi holatlar nafaqat Qozoğistonda, balki boşqa turli davlatlarda ham sodir bölişi mumkin. Şuning uçun ota-onalar aldanib qolmaslik uçun ta’lim muassasasining akkreditatsiyadan ötgan-ötmagani, muddati tugamagani, akkreditatsiyalanişi kim tomonidan amalga oşirilgan davlat yoki nodavlat bölsa ham, ENQA (European National for Quality Assurance in Higher Education) kabi tan olingan taşkilotlar tomonidan qilinganini tekşirişi lozim. Bundan taşqari, ta’limning davriyligi va şakli haqida ham e’tiborli böliş zarur», deya qayta-qayta ta’kidladi Abdurahim Nosirov.
Oliy ta’lim oliş - zamon talabi. Talabga javob beradigan va işonçli OTMni tanlaş esa har kimning öziga boğliq. Bu borada turli soxta OTMlar qurboniga aylanmaslik uçun töğri tanlov qila oliş kerak, xolos.
