Rossiya Yevropaga boradigan asosiy gaz ötkazgiçni «vaqtinça» yopdi. Yevropa jömrak qayta oçilmasligidan xavotirda
|22:58 / 11.07.202241 01410 min
Rossiya Yevropaga gaz yetkazib berişni rekord darajada kamaytirmoqda. Duşanbaga ötar keçasi Rossiya Boltiq dengizi orqali Germaniyagaça boradigan «Şimoliy oqim» quvurli ötkazgiçini yopdi. Ötkazgiç hozirça 10 kunlik profilaktika işlari sabab yopilgani aytilgan, ammo Yevropada Rossiyadan gaz kelişi butunlay töxtaşi borasida xavotirlar mavjud. Köhna qit’a eng yomon ssenariyga tayyorlanmoqda.
«Çiroqlar xiralaştirilsin, issiq suv darajasi pasaytirilsin»
Yevropa allaqaçon Rossiya gazni uzib qöyişi xavfiga tayyorgarlikni boşlagan. Germaniyada issiq suv darajasini pasaytirişgan, şuningdek, köçalardagi yoritgiçlar nurini ham. Endi Yevropa uşbu favqulodda holatga mamlakatlar miqyosida alohida emas, birgalikda tayyorlanişni boşlamoqda. Bu boradagi reja bir hafta içida e’lon qilinişi kutilmoqda.
«Vaziyat juda jiddiy va inqiroz bundan ham yomonroq holatgaça borişi mumkin. Rossiya gaz yetkazib berişni yanada kamaytirişini istisno qilib bölmaydi», degandi ruslar «Şimoliy oqim»da göyoki profilaktika işlari boşlanişi haqida e’lon qilişidan biroz avval yevrokomissar Kadri Simson.
Uç yil avval «Gazprom» Yevropaga kuniga 500 million kubmetr gaz sotgan. Joriy yil may oyiga kelib bu körsatkiç kunlik 250 million kubmetrgaça tuşdi. Iyulda esa ruslar Yevropaga kuniga 140 million kubmetr gaz bermoqda. Turkiyadan ötadigan «Turk oqimi» ötkazgiçida olib borilgan tuzatiş işlari sabab kunlik yetkazib beriş hajmi 100 million kubmetrgaça kamayib ketgandi. Yaqin 10 kunda esa Yevropa kuniga 75 million kubmetr gaz olişi kutilmoqda.
Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayyenning aytişiça, bundan keyin ahvol faqat yomonlaşişi mumkin va Rossiya gazni butunlay uzib qöyişiga tayyorlanaveriş kerak.
Yevropa Ittifoqidagi 27 davlat dunyodagi ikkinçi eng yirik iqtisodiyot vakillari sifatida (ittifoq davatlari körsatkiçlari bu borada birga hisoblanadi) 450 million aholisini juda çuqur energetik inqirozdan olib çiqişi kerak böladi. Bu esa birdamlikda harakat qiliş zarurligini körsatmoqda. Joriy hafta yakunida ittifoq davlatlari energetik inqiroz keltirib çiqargan favqulodda vaziyatga qarşi çora-tadbirlar işlab çiqadi.
Uşbu rejadan nimalar örin olişi aniq emas, ammo ikkita asosiy yönaliş ma’lum. Birinçidan, mavjud zaxiralar teng taqsimlanişi. Bu inqiroz qarşisida barça bir xil holatda bölişini ta’minlaydi. Buning uçun zaxirasi köp davlatlar gazni ulaşişi, boy davlatlar kambağalroqlariga yordam berişi kerak böladi. Ikkinçidan, davlatlar talabni birgalikda qisqartirişga kelişib oladi. Ya’ni, qaysi sohalarda energiyani tejaş va gaz butunlay tugab qolsa, birinçi bölib kimni tarmoqdan uziş borasida.
Putin energetik fojia bilan tahdid qilmoqda
Mavzuga oid
Rossiya Yevropaga gaz yetkazib beradigan asosiy davlat hisoblanadi. Uşbu monopolligidan «unumli foydalangan» Rossiya ötgan yildan buyon jömrakni asta-sekin burab kelmoqda. Rossiya gazni kam yetkazib bergan sari energiya narxi tarixiy rekord darajada qimmatlab ketdi. Rossiya Ukrainaga bostirib kirguniga qadar energiya inqirozi boşlanib bölgandi.
Uruş boşlangaç esa Rossiya gazdan Yevropani şantaj qiliş uçun foydalana boşladi, çunki YeI davlatlari rus gazidan haliveri voz keça olmasligi kunday ravşan edi. Yevropaliklar iqlim özgarişiga qarşi kuraş doirasidagi kömirdan, xavfsizlik uçun AESlardan keçiş ğoyasini ham unutib, hozir rus gazidan foydalanilmaydigan har qanday energiyani işlab çiqarişga tayyor bölib turişibdi.
Rossiya yevropaliklar böyniga gaz körinişidagi tiğni tiraşi şunçalikka olib keldiki, ötgan yil boşidan buyon gaz narxi 8 baravar qimmatladi. Oqibatda butun Yevropada namoyişlar tinçimayapti.
Gretsiyadan Bolgariyaga gaz quvurini uşbu mamlakatlar boş vazirlari 8 iyul kuni oçib berişdi. U Bolgariyaga Rossiyaning gaz blokadasi oqibatlarini yumşatişda yordam berişi mumkin. Foto: EPA
Rus gazi örnini nima bosa oladi?
Rossiya gazi örnini bosişi mumkin bölgan yagona vosita – suyultirilgan gazdir (propan). Çunki uni dengizda tankerlar orqali taşiş mumkin. Bunday gazning asosiy işlab çiqaruvçisi Qatar va AQŞ hisoblanadi, ammo ular ham gazni çeklangan miqdorda suyultirib çiqarişadi. Yevropa 2026 yilga borib suyultirilgan gaz importini ikki baravarga oşiriş orqali öz ehtiyojining 40 foizini qondirişi mumkin, ammo Rossiya gazni uzib qöysa, bu ham yetmay qoladi.
Energetik tadqiqotlar ötkaziş bilan şuğullanuvçi Bruegel markazi tahlillariga köra, Yevropa uçun eng töğri yöl gazga bölgan talabni kamaytiriş, ya’ni energiyani tejaş. Markaz hisob-kitoblariga köra, Yevropa davlatlari yaqin 10 oy içida gazga bölgan talabni 2019-2021 yillar oraliğidagi talabga qaraganda 15 foizgaça kamaytira olsa, ular «Gazprom» beradigan gazsiz ham amallaşlari mumkin.
Markaz ekspertlari hisoblaşiça, ittifoqning ğarb va janubdagi davlatlari umuman energetikani iqtisod qilmasa ham böladi, ba’zi davlatlar esa yuqoridagi natijaga erişiş uçun energiya iste’molini 50 foizgaça kamaytirişiga töğri keladi. Bunday nomuvofiqlik esa YeI davlatlari birgalikda çora-tadbir işlab çiqişini talab qiladi.
«Şimoliy oqim» profilaktika sabab yopilişidan avval ham bu ötkazgiçdan gaz kelişi ança qisqargandi. «Turk oqimi» esa 21-26 iyun kunlarida 5 kun ta’mirda bölib, işlamadi. Rossiya barça uzilişlarga texnik nosozlik sabab bölayotganini aytmoqda. Monopolligidan ilhomlangan Rossiya Yevropa davlatlariga gaz uçun pulni Rossiya banki orqali rublga konvertatsiya qilib tölaşni talab qila boşlagan. Polşa, Finlandiya va Bolgariya kabi bu talabga könmagan davlatlar uçun gaz uzib qöyildi.
Ötgan haftada Rossiya prezidenti Vladimir Putin Yevropada energetika inqirozi bundan ham yomonroq bölişini aytib, tahdid qildi. Uning sözlariga köra, vaziyat fojiali darajagaça yetib borişi mumkin. «Hozirda qöllanayotgan sanksiya siyosati yanada oğir ahvolga olib kelişi mumkin. Börttirişsiz aytişim mumkinki, energetika bozoridagi vaziyat fojiali darajagaça borişi mumkin», degandi Putin.
Sovuq basseynlar va qoronği köçalar
Yevropada allaqaçon Putin hazillaşmayotganini tuşunib yetişdi. Ular texnik nosozlik bölayotganiga işonişmaydi, çunki «Gazprom» xohlasa, Ukraina orqali gaz uzatişi mumkin, ammo bunday qilmayapti. Iyun oyi oxirida «Turk oqimi» ta’mirlaş uçun yopilganida, Rossiya «Şimoliy oqim» orqali gaz hajmini köpaytirişi mumkin edi, lekin bunday qilmagandi.
Aynan mana şu holatdan keyin Yevropa Rossiya gazni töliq uzib qöyişiga tayyorlanişni boşladi. Hozirgi sur’at bilan gaz olaversa, Yevropa oktyabr – noyabr oylariga borib yerosti gaz zaxiralarini töldira olmaydi. Bu esa koronavirus pandemiyasidan ança zarar körgan Yevropa iqtisodiyotiga yanada kuçli zarba böladi. Hozir Yevropa davlatlarining zaxiralari 61 foizga tölgan. Bu ötgan yildagiga qaraganda yaxşiroq, bir yil avval «Gazprom» Yevropadagi yerosti zaxiralarini töldirmaslikka qaror qilgandi.
Agar yaqin uç oy içida YeI davlatlari gaz zaxiralarini 80 foizga töldira olmasa, narxlar maksimal körsatkiçda kötarilib ketadi. Bu esa talab öz-özidan tuşib ketişiga sabab böladi. Bir söz bilan aytganda, zavodlar töxtaydi, davlat soliq tölovçilar hisobiga energiya sotib olişga majbur böladi, gaz va elektr soatbay beriladi, energiya yetkazib berişda limitlar kuzatiladi.
Ehtiyoji uçun kerak böladigan gazning uçdan bir qismini ruslardan sotib oladigan nemislar öziga xos apokalipsisga tayyorlana boşladi. YeI davlatlari orasida Germaniya birinçi bölib ikkinçi darajali energetik xavf e’lon qildi. Uçinçi darajali xavf e’lon qilinsa, hukumat iste’molçilarga energiyani çeklangan miqdorda beriş huquqiga ega böladi.
Yevropaning sanoat motori hisoblangan Germaniya gazning uçdan bir qismini Rossiyadan sotib olardi. Blokada tufayli yil oxirigaça 200 mlrd yevro zarar körilişi mumkin. Foto: Reuters
Eng yomon ssenariyga tayyorlanişni boşlagan nemislar allaqaçon energiyani iqtisod qilmoqda, gazetalar gaz kelişi töxtaşidan ogohlantirib bong uryapti.
Berlin va Myunxenda jamoat joylaridagi basseynlarda suvni 2 daraja pasaytirib berişmoqda. Kyolnda köça çiroqlari keçasi soat 23:00 dan keyin 70 foizgaça pasaytirilmoqda. Mamlakatdagi eng yirik köçmas mulk ijaraga beruvçi Vonovia korxonasi mijozlarini keçasi issiqlik maksimum 17 darajagaça yetişidan ogohlantirmoqda.
Agar Rossiya gazni töliq uzib qöysa, Germaniyada iqtisodiy faollik 13 foizgaça pasayişi mumkin. Bu esa Germaniya iqtisodi 2022 yilda 200 milliard dollar zarar köradi degani. Eng köp zararni mamlakatdagi avtokonsernlar köradi. Şuningdek, oyna, keramika, oziq-ovqat va töqimaçilik mahsulotlari işlab çiqaradiganlar ham katta zarar bilan çiqadi. 5 millionga yaqin nemislar işsiz qolişi mumkin.
«Germaniya energetikasini birgina davlatga boğlab qöyib, dahşatli xatoga yöl qöydik. Eng yomoni bu davlat – Rossiya. Biz ön yillar davomida rus gaziga boğlanib qoldik-da, endi bir neça oy içida uning ta’siridan çiqib ketişga harakat qilyapmiz», deydi Germaniya iqtisodiyot vaziri Robert Habek.
