Toşkent hokimi şaharni taqqoslagan Dubay şaharsozlik borasida namuna böla olmaydi, deydi jamoatçilik faollari Behzod Hoşimov va Botir Qobilov. Ularning fikriça, Toşkent bu ketişda Indoneziya poytaxti Jakartaga öxşab qolişi mumkin, bu yerda “odamlar maşinasiga yostiqlar qöyib qöyişgan, çunki tirbandliklarda uxlaşga ham töğri keladi”.
Tadqiqotlarga köra, şaharlarda yöllar qança kengaytirilsa, tirbandliklar ham şunça köpayaveradi.
Jakarta, Indoneziya / Foto: fakta.news
Toşkent hokimi Jahongir Ortiqxöjayev 1994 yilgi Dubay bilan bugungi Toşkentni soliştirgani jamoatçilik orasida muhokamalarga sabab bölgan edi. Jamoatçilik faollari – Harvard universiteti doktoranti Botir Qobilov va Viskonsin universiteti doktoranti Behzod Hoşimov özaro suhbat-podkastida şu mavzudagi fikrlari bilan bölişdi.
Behzod Hoşimov şu yil Dubayga borgani, u yerda şaharsozlik böyiça qilingan xatolar tuzatilayotganini aytgan.
“1988 yil bilan soliştirsak, bugun Toşkentda kişi boşiga avtomobillar soni 6 barobar köproq. Oldin kişi boşiga nisbatan avtobus örinlari köproq edi. 1994 yilda Toşkent bundan 1,5 barobar yaşilroq edi, jamoat transportida yuradiganlarning uluşi ham köproq edi.
Dubay haqida aytadigan bölsak, u yerda 2010 yilda zörğa metro paydo böldi. Hali ham şaharsozlikning eng yomon namunalari borasida Dubaydan yomonroq misol topiş qiyin. Balki undan yomoni Las Vegas bölişi mumkin. Men borgan şaharlarning içida urbanizatsiya nuqtayi nazaridan eng yomoni – Dubay. Ehtimol Las Vegasdan yaxşi bölişi mumkin, lekin Dubay – Örta Şarq Las Vegasi. Hozir hukumat yillar davomida qilingan xatolarni tuzatyapti. Va bu xatolarni tuzatiş uçun juda qimmat tölaşyapti. Çunki vaqt nuqtayi nazaridan bir joydan ikkinçi joyga boriş juda qiyin bölib qolgan.
Dubayda bormoqçi bölgan masofangiz qisqa bölişi mumkin, lekin u joyga yetib olişingizga juda köp vaqt ketadi. Şaharning asosiy markaziy köçasi – Şayx Zayd köçasida turgan bölsangiz, uning narigi tomoniga ötiş uçun maşinada 4 km yurişingiz kerak. Bu xatolar ustida işlar boşlangan. Boğlar, piyodalar uçun şaroitlar qilinyapti. Öylaymanki, Dubay keyingi 30 yilda normal holatga kelib qoladi. Lekin Dubay qilgan xatolarni qilişimiz şartmi?” – deydi u.
Botir Qobilov esa Toşkentda qilinişi kerak bölgan har qanday xatoning ikki barobari qilindi, deb hisoblaydi.
“1988 yildagi Navoiy köçasining rasmi bor va hozirgi bilan soliştira olaman. Birinçidan, jamoat transporti juda yomonlaşdi, tramvay va trolleybus yakson qilindi. Agar 2005-2006 yillardagi hujjatlarni kötarib körsangiz, tramvay va trolleybusni yöqotişning asosiy sababi sifatida uning rentabelligi va avtomobillarga xalaqit qilayotgani keltirilgan. Şahar aholisi, ya’ni jamoat muhokamasi eşitilmagan.
Mavzuga oid
Siz aytgan yaşil zonalar qisqardi – bu fakt, nafaqat daraxtlar kesildi, boğlar ham yakson qilindi. Köpçilik bilmasligi mumkin: Toşkent şahrida yangi konservatoriya örnida kiçkina köl va u yerda yaşil zona bölgan. Öşa köl ham quritildi. Yana Milliy boğ, balki bir neçta köllar, masalan “Rohat”, “Baxt” köli, ariqlar, jarliklar betonlaştirildi. Şahar içidan ötadigan ariqlarni nazarda tutyapman. Koreyadagi bitta şaharda ariqni yopib taşlab beton qilib yöl qilişgan, lekin mamlakatga yangi prezident kelganidan keyin ariqni qayta oçişdi. Aminmanki, Toşkent şahri rivojlanişining eng tubiga yaqinlaşdik”, – deydi u.
Qobilovning fikrlarini davom ettirar ekan, Hoşimov Dubaydagi çöl bahonasi Toşkentda bölmagani, aksinça, poytaxt “Dubay” qilinganini aytadi.
“Masalan, Toşkent bilan Dubay soliştirildi. Toşkent, Dubay va biz yuqoridagi aytgan Las-Vegasning öxşaş jihati har uçalasida yöllarning ustidan qilingan piyodalar ötiş yölagining borligidir. Menimça, bu narsani Dubay Las Vegasdan körgan, biznikilar esa Dubaydan. Bizga öşa didsizlikni olib kelişdi. Dubay bilan Las Vegasda çölda qurilgan şahar degan bahonasi bor, lekin Toşkentda bundan 200 yil oldin ham odamlar yaşardi, şahardan ariq ötardi, odamlar daraxt ekardi. “Skver”da kesilgan daraxtlarning köplari 19-asr örtalarida ekilgan. Dubayda daraxt eksa unadimi, degan masala turibdi, biz esa bor narsani Dubay qildik. Dubay qilişni yomon ma’noda aytmayapman, bu şaharni çöllaştiriş, betonlaştiriş nuqtayi nazaridan”, dedi Qobilov.
Suhbat davomida Qobilov kelajak avlodlar biz betonlaştirgan şaharga yaşillikni qaytariş uçun qimmat tölov qilişini ta’kidlarkan, ular köllar va jamoat transportini qaytarişiga, şahar markazidan ötgan, “Formula-1 uçun möljallangandek” körinadigan eni juda keng yöllar buzilib, şaharga oid har bir iş jamoatçilik bilan muhokama qilinişiga umid bildiradi.
Hoşimov Indoneziya poytaxti Jakarta şahrining bugungi ahvoli haqida gapirar ekan, bu ketişda Toşkent şu darajaga borişini taxmin qiladi.
“Singapur va Jakartaning orasi – samolyotda 40 daqiqalik yöl. Jakarta köp jihatdan Toşkentga öxşaydi. Köçalari nihoyatda keng, lekin yöllar juda tirband. Odamlar maşinasiga yostiqlar qöyib qöyişgan: bir xil “probkalar”da uxlaşga töğri keladi. Şahar deyarli yurmaydi, ayniqsa iş kunlari.
Singapurda esa şahar markazidan aeroportga 15 daqiqada yetib olasiz, Jakartada bu 1 soat va qaçon kelişingiz noaniq. Jakartada ham Özbekistondagi kabi benzinga subsidiyalar bölgan. Bir neça yillar oldin mamlakatda aholi daromadlari juda tez ösgan, natijada odamlarda maşina olişga imkoniyat bölgan va hamma maşina olişni boşlagan.
Garçi Jakartada maşina arzon, benzin arzon, şaharda maşinada yuriş bepul bölsa ham, aksar jakartaliklar qimmat Singapurni yaxşi körişadi. Vaholanki, Singapurda yölda yuriş qimmat (şahar markaziga kiriş pulli). Ixtiyoriy jakartalikdan sörasangiz, Singapur yaxşimi yoki Jakarta deb, albatta Singapur deydi. Lekin özlariga kelinglar unda, Singapurdagidek qilaylik, benzinga subsidiyani töxtataylik, desangiz, rozi bölişi muşkul.
Aytmoqçimanki, bu ketişda Toşkent ham Jakarta bölib, ikki soatlab tirbandlikda turiş – bu kelajagimiz. Ança qiynalganimizdan keyingina nimadir qilamiz”, – dedi u.
Qobilov esa Jakartada harakatlaniş haddan taşqari qiyinlaşib ketgani sabab hukumat hatto poytaxtni köçiriş haqida öylayotgani, ma’muriy binolar şahardan taşqariga köçirilişi reja qilinayotganini aytadi. “Toşkentda ham hozir qança ma’muriy binolar boğlardan köra köproq joyni egallagan. Şu narsalar ham inobatga olinişi kerak, deb öylayman”, – deydi u.
Hoşimovning fikriça, hozir Toşkentni “qutqarib turgan” narsa – kambağallik, ya’ni maşinalarga bojlarning balandligi, savdoga tösiqlar. Iqtisodçi agar odamlarning daromadi ösib, bojlar olib taşlansa, avtomobillar narxi tuşib, şaharda transport kollapsi röy berişini taxmin qiladi.
“Bojlar şundoq ham olib taşlanişi kerak, bu şart. Hozir şahar aholisining 30 foizida maşina bor deb tasavvur qilsak, bojlar olib taşlansa, 70 foizida maşina böladi deylik – Jakartaning taqdirini tölaligiça takrorlaymiz”, – deydi u.
Qobilov Hoşimovning fikrlarini davom ettirar ekan, şahar infratuzilmasi borasida yozgan maqolalarining birida “Toşkent Dubay bölişini xohlaysizlarmi?” deya savolni örtaga taşlaganini eslaydi. “Demak, haqiqatan şaharni Dubay qilişmoqçi, agar maqsad şu bölsa, oxirgi gaplardan keyin töğri yölda ekansiz, deb qöydim”, deydi u.
