Sönggi haftalarda frontdagi vaziyat tez özgarmoqda va Rossiya tomoni uçun doimiy ravişda yomonlaşmoqda. Ukraina kuçlari allaqaçon katta hududlarni işğoldan ozod qilgan va töxtaşni rejalaştirmayapti. Bunga javoban Vladimir Putin va Rossiya rasmiylari yo yadroviy zarba beriş kerakligiga şama qilmoqda yoki muzokaralar ötkazişni taklif qilmoqda (lekin faqat «Rossiya taklif qiladigan şartlar asosida»). «Meduza» harbiy ekspertlar bilan bu vaziyat nimaga olib kelişi mumkinligi haqida suhbatlaşdi.
— Rossiya qandaydir tarzda Ukraina hujumini töxtata oladimi?
Kirill Mixaylov, Conflict Intelligence Team (CIT) tadqiqot guruhi a’zosi: Xerson viloyatida rossiyaliklarning hali jiddiy janglarda qatnaşmagan zaxiralari va desantçilari bor. Nazariy jihatdan, bu zaxiralarning jangga yuborilişi qarşi hujumni töxtatişi mumkin. Ammo agar ular Liman yaqinidagi kabi tarqoq harakat qilsa, bu rus qismlari uçun ayançli yakunlanişi mumkin.
Şimoli-şarqiy yönalişda vaziyat bundan ham yomonroq, garçi janglar Rossiya ta’minot bazalariga yaqinroqda keçayotgan bölsa ham. U yerda rus qöşinlari janglardan sillasi qurigan va zaxiralar Xersonga köçirilgandan keyin zaiflaşib qolgan. Amaldagi kuçlardan u yerda 1-tank armiyasi va 20-umumqöşin armiyasi qolgan, ammo ular Izyum yönalişidan çekingan paytda taşkilotçilik va texnika borasida köp yöqotişlarga uçragan, şuningdek, Liman, Kupyansk yaqinidagi qarşi hujumlardan söng jangovar qobiliyatining bir qismidan ayrilgan.
Hozirda safarbar qilinganlarning aksariyati Luhansk viloyatiga taşlanmoqda. Ular allaqaçon asirga tuşişni boşlab yuborgan. Demak, u yerda ham Rossiya armiyasi jiddiy muammolarga duç kelyapti.
Igor Kurtukov, harbiy tarixçi: Salohiyat bor, lekin dolzarblik ham bor. Salohiyati jihatidan Rossiya, albatta, Ukrainadan kattaroq. Ya’ni agar Rossiya xuddi Ukraina kabi töliq imkoniyatlarini işga solib, uruşda qatnaşsa, unda, albatta, ukrainaliklarga juda oğir bölar edi.
Safarbar qilinganlarning son jihatdan ustunligi ba’zan qurol-yaroğlar sonidagi ustunlik bilan qoplanişi mumkin. Masalan, raqibda odam kuçi ikki barobar köp bölsa, bu ustunlikni qurol-yaroğlar miqdori tört barobar köpligi bilan qoplaş mumkin: kvadratik qaramlik. Agar ustunlik uç baravar bölsa, bu xuddi pulemyotga qarşi nayza bilan jang qilişga öxşaydi. Bu oğir vaziyat.
Mavzuga oid
Agar Rossiya haqiqatan ham uç baravar katta kuç töplab, ularni qurollantirişga qodir bölsa, ukrainaliklarning imkoniyati kam. Yagona umid – Rossiyaning bunga qodir emasligida va bu asossiz emas.
Ukrainlarning muvaffaqiyati bejiz emas, ular uruş boşidayoq safarbarlik e’lon qildi, uzoq vaqt davomida qöşinlarini tayyorladi va yetarli darajada maşq qildirib, kuçaytirişga muvaffaq böldi. Şu sababli, ular bunday hujumkor harakatlarni amalga oşirişga erişdi.
Kirill Mixaylov: Birinçi safarbar qilinganlar allaqaçon frontga yetib bordi, hatto asirga ham tuşdi. Ammo bunday tayyorgarlik bilan ular faqat olomon effektini beradi, xolos. Ular hali heç narsa bilan ta’minlanmagan, jangovar samaradorligi, yumşoq qilib aytganda juda şubhali. Şuning uçun, menimça, hozir bu Rossiya tomoni uçun vaziyatni yaxşilaşi dargumon.
Şu bilan birga, Rossiya armiyasi safarbar qilinganlarni zudlik bilan jangga taşlaşga majbur, aks holda keyinçalik himoya qiladigan hududi qolmaydi. Ammo ular qança kam tayyorgarlik körgan bölsa, şunça köp yöqotişlarga duçor bölişadi. Oqibatda yanada köproq odamlarni safarbar qilişga töğri keladi. Bu Rossiya iqtisodiyoti va siyosiy barqarorligiga yanada kuçli zarba beradi.
Biz [CIT guruhi] işonamizki, rossiyalik safarbar qilinganlar yaqin kunlarda harbiy qismlarga qöşiladi, agar ular 21 sentabrdan buyon kamida ikki haftalik tayyorgarlikdan ötgan bölsa. Ammo bu olomonni hali ovqatlantiriş va taşiş kerak. Uzluksiz safarbarlik XX asr boşida inqilobga olib kelgandi. Bu Rossiyadagi umumiy siyosiy barqarorlikka salbiy ta’sir qiladi.
Ukrainada esa Rossiyada yöq resurs bor – jangovar tajribaga ega 400 ming askar. Bu Rossiya kuçlari uçun asosiy muammolardan biri.
Igor Kurtukov: Hozirça aytiş qiyin, çunki bu safarbarlik tadbiri amalda qanday ketayotganini körişimiz kerak: çaqiruv, tayyorgarlik, şakllaniş. Bu yangi armiya jang maydonida özini qanday körsatişini biliş kerak. Bu hali sodir bölmadi. Safarbarlikni muvaffaqiyatli amalga oşiriş mumkinligiga yetarli darajada katta şubha bor.
— Rossiya özining jangovar qudratini qanday oşirişi mumkin? Agar yadro qurolini istisno qiladigan bölsak.
Kirill Mixaylov: Heç qanday [qöşimça] qurol yöq. Rossiya allaqaçon mavjud bölgan barça vositalardan foydalanmoqda, farqi şundaki, aviatsiyadan taktika maqsadida foydalaniş katta yöqotişlarga olib keladi, şuning uçun undan uruş harakatlari hududida töliq foydalanib bölmaydi. Ukraina qöşinlari zenit-raketa tizimlari bilan yetarliça ta’minlangan, şuningdek, havo mudofaasi vositalariga ega – bular sovet davridagi «Strela» va «Osa» komplekslari, Britaniyaning Stormer, nemislarning Gepard kompleksi. Şu sababli, Rossiya aviatsiyasi havoga kötarilganda katta yöqotişlarga duç kelmoqda. Strategik bombardimonçilarda ham xuddi şunday muammo bor.
Igor Kurtukov: Masalan, qandaydir yoppasiga bombardimon qiliş haqida gapiradigan bölsak, Rossiyada buning uçun imkoniyat yöq. Strategik aviatsiya esa allaqaçon qöllanmoqda, ammo Rossiyada uning soni köp emas.
— Ya’ni jangovar qudratni oşiriş faqat safarbar qilinganlar va yadroviy qurollar hisobiga bölişi mumkinmi?
Kirill Mixaylov: Ha, aynan şunday.
Igor Kurtukov:Rossiya zarba beriladigan obektlar doirasini özgartirişi mumkin. Agar vatanparvarlikka oid har xil guruhlarni öqisangiz, ular Ukrainani elektr energiyasidan mahrum qiliş, köpriklarni buziş mumkinligini muhokama qilişni yaxşi körişadi. Ammo bu borada ham Ukrainaga berilayotgan raketa zarbalari intensivligi pasayganini köriş mumkin, demak qandaydir qiyinçiliklar bor.
— Kuz fasli va yöllarning ahvoli yomonlaşişini hisobga olsak, Ukrainaning qarşi hujumi qança davom etişi mumkin?
Kirill Mixaylov: Ha, bu jiddiy muammo. Ğarbdan keltirilgan uskunalarning köp qismi yengil zirhli va ğildirakli. Yomğir ostida dala yöllarida, dala böylab harakatlanayotganda maşinalar loyga botadi. Ammo men ob-havo başoratiga qaradim: Xerson yönalişi böyiça 20 oktyabrgaça yomğir yoğmaydi, Svatovoda 19 oktyabrgaça jiddiy yomğir kutilmaydi, şuning uçun ukrainaliklarda hujum qiliş uçun vaqt bor.
Yaqin kelajakda men Svatovo, Kaxova GES va boşqa obektlar qaytarib olinişini istisno qilmayman. Agar ukrainaliklar yetarli zaxiraga ega bölsa, buning imkoni bor. Bir vaqtning özida ikki yönalişda hujum qiliş – jiddiy vazifa. Ukraina zaxiralari bilan boğliq vaziyat qandayligi noma’lum, ammo rossiyaliklarda bu borada muammolar bor. Şuning uçun men keyingi bir neça hafta içida qarşi hujumlarni kutgan bölardim.
Igor Kurtukov: Zamonaviy armiya odatda har qanday ob-havoda jang qila oladi. Ikkinçi jahon uruşini eslang, qiş paytida köplab hujumlar amalga oşirildi. Agar biz hozir uruş ketayotgan joylarni inobatga oladigan bölsak, 1941 yil oktyabr oyida nemislar taxminan Zaporijjyadan Taganroggaça yetib borişgandi. Agar 1944 yil bahorini oladigan bölsak, jiddiy tösiqlar bölişiga qaramay, sovet qöşinlari Ğarbiy Ukrainaning ança içiga kirib borişgandi.
Eng muhim omil – bu sovuq emas, balki yoruğ kunning uzunligi. Yetarli darajada yoruğ bölişi kerak. Qişda esa iş vaqti ança qisqaradi. Ob-havo va sovuqni yengib ötiş nisbatan oson.
— Ukraina qarşi hujumining asosiy strategik maqsadlari nimadan iborat?
Kirill Mixaylov: Biz körayotgan operatsiyalardan kelib çiqadigan bölsak, maqsad – Dneprning öng qirğoğini, jumladan Xerson şahrini ham ozod qiliş. Şimoli-şarqda – 24 fevraldan keyin işğol qilingan Luhansk viloyatining [bir qismini] ozod qiliş: Svatovo, Starobelsk, Sçaste, Luhanskaya qişloği va Severodonetsk, Lisiçansk. 24 fevralgaça mavjud bölgan çegaralarga çiqib oliş.
Agar biz tezkor maqsadlar haqida gapiradigan bölsak (ya’ni strategik maqsadlardan pastroq darajada), bu Svatovo va Kreminna şahrini egallaş, operativ kenglikka çiqiş va Starobelsk, Rubijne va Severodonetsk, Lisiçansk tomon yuriş.
Xerson yönalişidagi tezkor maqsadlar – Ingulets daryosining çap qirğoğiga çiqib oliş, bu Dneprning öng irmoği. Yoki Kaxova GES – Xerson avtomagistralini zarba beriş imkoniyati darajasida nazoratga oliş. Bu, öz navbatida, Xersonga avtomobillar orqali yuk yetkaziş imkoniyatini xavf ostida qoldiradi va logistikani ança işonçsiz bölgan paromlarga yuklaydi. Şuningdek, Ukraina qurolli kuçlari uçun şimoldan Xersonga yaqinlaşib oliş va parom orqali keçib ötiş joylarini öqqa tutiş imkoniyatiga ega böliş ham muhim ahamiyat kasb etgan bölar edi.
Igor Kurtukov: Menimça, mohiyat aholi yaşaş manzillari va şaharlarni ozod qilişda emas, garçi Xerson Ukraina armiyasi uçun muhim maqsad bölsa-da. Bu juda muhim siyosiy obekt. Ammo uruş nuqtayi nazaridan, unçalik muhim bölmasligi mumkin.
Menimça, Ukraina hujumining eng foydali yönalişi – Melitopol orqali Qrim böyiniga çiqiş. Bu Rossiya armiyasi tizimlarini tezda yöqqa çiqarar edi, lekin, albatta, Rossiya ham u yerda yetarli zaxiralarini saqlamoqda.
— Ukraina Qrimga qöşin kiritiş bilan tahdid qilişi mumkinmi?
Kirill Mixaylov: Bu Ğarbning qöllab-quvvatlaşiga boğliq. Yangi ta’minot kerak böladi. Agar Ukraina armiyasi ozçilikda qolsa ham, Rossiya armiyasiga qarşilik körsatişi va hatto oldinga siljişda davom etişi uçun köproq zirhli texnika, artilleriya, eng oddiy narsalar kerak. NATO ta’minotni oşirişi kerak.
Igor Kurtukov: Qrimga bostirib kiriş – alohida jarayon. U yerga quruqlik orqali bostirib kiriş juda qiyin: tor böyin bor. Menimça, ukrainaliklar havodan hujum qilişga qodir emas. Ularning tayinli floti ham yöq. Ukrainaning Qrimga bostirib kirişiga şubha bilan qarayman. Eng yomon vaziyatda ham, Rossiya Qrimga kiriş yölini uşlab turiş uçun yetarli qöşinga ega.
— Hozir Rossiyaning taktik yadro qurolidan foydalaniş ehtimoli qanday?
Kirill Mixaylov: Bu ssenariyning ehtimoli juda past. Birinçi örinda undan foydalaniş tahdidi turadi. Putin oxirgi nutqida yadroviy qurol bilan tahdid qilgan edi, bu haqda deyarli aniq gapirdi. Agar şunday baland ovoz bilan tahdid qilsangiz, demak undan foydalanişga tayyor emassiz.
Agar Putin yadro quroliga töliq tayanganida, muammoning odatdagi yeçimi sifatida safarbarlikdan foydalanmagan bölardi. Ammo xavf-xatarlarga qaramay, u buni amalga oşirdi.
Agar biz taktik yadro qurollari haqida gapiradigan bölsak, ular vaziyatni sezilarli darajada özgartira olmaydi. Uni özgartiriş va Rossiya tomonidan rasman qöşib olingan hududlarni bosib oliş uçun birinçi hujum tölqinida yuzlab yadroviy zaryadlar talab qilinadi. Hatto frontdagi qismlar uçun ham önlab yadroviy zarba berişga töğri keladi. Vaziyatni butunlay özgartiriş uçun bitta yadroviy zarba yetarli emas.
Bundan taşqari, rus qöşinlariga yadroviy zarbalardan keyin qanday hujum qilişni örgatadigan maşqlar ötkazilmagan. Ular öq ötkazmaydigan zirhli jilet tanqisligiga duç kelgan paytda, armiya radiobiologik himoya kiyimi bilan qanday ta’minlaşi – katta muammo.
Igor Kurtukov: Taktik yadro qurolidan foydalaniş katta ahmoqlik bölardi. Bu, aslida, uruşda ğalaba qozoniş uçun heç qanday kafolat bermaydi, faqat tezkorlik jihatidan samarali. Yadro qurollari hozir davom etayotgan ba’zi janglarda ğalaba qozonişga yordam beradi. Ammo agar armiyaning ğalaba qozonişi haqida gapiradigan bölsak, unda bu ta’sir salbiy bölişi mumkin. Çunki uruş hozir siyosat bilan juda boğlangan.
Ukrainaning qarşilik körsatişi xalqaro miqyosda asosan birinçi dunyo orasida qöllab-quvvatlanişi bilan belgilanadi, lekin uçinçi dunyo orasida emas. Ikkinçi dunyo esa endi yöq. Yadro zarbalari bu muvozanatni sezilarli darajada özgartiradi. Hozirda Rossiya bilan ozmi-köpmi hamkorlik qilayotgan köplab davlatlar bor. Ammo bunday voqea sodir bölsa, ular özini olib qoçişga harakat qilişi mumkin. Çunki yadro qurolidan foydalaniş xalqaro siyosatda juda qattiq qoralandi.
— Ğarb davlatlari Rossiyaning yadroviy zarbalariga qanday javob berişi mumkin?
Kirill Mixaylov: Köpçilik NATO yuqori aniqlikdagi qurollar bilan javob qaytarişini aytmoqda. NATO bunday qurollardan halokatli zarba berişi mumkin va bu Rossiya yadro qurolidan ham köproq zarar yetkazişga qodir. Bunday zarbalardan keyin Rossiya uçun jang maydonida ğalaba qozoniş imkonsiz böladi.
Bu eng mantiqiy ssenariy. Ğarbning sobiq va amaldagi rasmiylari, ekspertlari bunga şama qilmoqda. Zarbalar Rossiyadagi yadroviy qurol taşuvçilari joylaştirilgan maskanlarga ham berilişi mumkin, masalan, Belgorodga. Bu eng adekvat javob.
Igor Kurtukov: Amerikaliklar va bir qator NATO davlatlari yadro qurolidan foydalanişga ötiş NATO davlatlari tomonidan eskalatsiyaga olib kelişi mumkinligini aytişmoqda. Ya’ni ularning barçasi bunga javoban yadro qurolidan zarba berilmasligini ta’kidlamoqda. Ammo qandaydir munosib javob bölişi mumkin, bu esa töğridan töğri töqnaşuvga olib keladi. Masalan, Rossiya qurolli kuçlariga qarşi raketa va havo hujumlaridan zarba berilişi mumkin. Ammo har qanday eskalatsiya bizni keng kölamli yadro uruşi yoqasiga yaqinlaştiradi.
— Rossiya «maxsus harbiy operatsiyasi» rasmiy maqomining özgarişi, hozir bu haqda miş-mişlar paydo bölgan, harbiy harakatlar kölamini oşirişi mumkinmi?
Kirill Mixaylov: Bu mudofaa korxonalari quvvatini oşirişi mumkin. Yadro qurolini istisno qilgan holda, hozir amalga oşiriş mumkin bölgan yagona narsa – bu ommaviy uruş boşlanayotganini e’lon qiliş. Bu töliq safarbarlikni, butun iqtisodiyotni harbiy asosga ötkazilişini nazarda tutadi, hamma narsa 24/7 rejimida işlaydi. Umumiy harbiy tayyorgarlik boşlanadi.
Bu harbiy harakatlarni kuçaytirişning yagona yöli. Ammo buning uçun resurslar va sovet davridagidek repressiv apparat kerak. Hozir esa Putinning repressiv apparati maqsadli nişonlarga qaratilgan va ommaviy vatanparvarlik, kötarinkilik yöq. Şunga köra, men sovet ittifoqi tomonidan olib borilgan ommaviy uruşning hozirgi vaqtda imkoni borligiga şubha qilaman.
Igor Kurtukov: Menimça, Rossiya hozir özida mavjud barça imkoniyatlarni işga solmoqda. Uşbu operatsiya rasmiy tasnifining özgarişi bu ma’noda heç narsani özgartira olmaydi.
— Uruş yana qança vaqt davom etişi mumkin?
Kirill Mixaylov: Bu uruş oldindan umuman aytib bölmaydigan yönalişda rivojlanişi mumkin. Men uzoq muddatli başorat qilmayman, lekin uruş uzoq vaqt davom etadi. Tomonlar bir-biriga mutlaqo qarama-qarşi maqsadlarga ega bölgani sababli, yaqin kelajakda birining sillasi qurib, yon berişga majbur bölmagunça, heç qanday tinçlik taşabbuslari foyda bermaydi.
Igor Kurtukov:Ikkita pozitsiya bor: Rossiyaniki va Ukrainaniki. Hozir bu pozitsiyalar bir-biridan ança uzoqda. Agar taqdir taqozosi bilan Rossiya «biz Ukraina şartlariga rozimiz» desa, Ukraina muzokaralarga boradi. Agar ertaga Putin: «Barça qöşinlarimni olib çiqaman, uruşni töxtataman, tinçlik haqida gaplaşamiz», desa, Zelenskiy: «Yaxşi, ortiqça qon tökişni bas qilaylik», deb aytişi mumkin.
Ammo agar Putin: «Xöş, keling, Ukrainaning törtta viloyatini saqlab qoliş şartlari bilan tinçlik haqida gapiraylik, çunki biz ularni allaqaçon Rossiya tarkibiga kiritganmiz», desa, ukrainaliklar bunga rozi bölmaydi. Boşqa tomondan, Putin bu annexiani amalga oşirib, köpriklarni yoqib yubordi. Unda ortga qaytiş uçun yöl yöq, endi öz taşabbusi bilan uruşdan çiqa olmaydi.
