Hokimiyatdagi 45 kun. Trassning iste’fosiga nimalar sabab böldi?

Trassning bu davrdagi maşhurligi Angliya Oliy sudi atrofidagi janjallar bilan boğliq. 2016 yil oxirida, mamlakatda Brexit (Buyuk Britaniyaning Yevropa ittifoqidan çiqişi) keng muhokama qilinayotgan paytda, Angliya va Uels Oliy sudi Buyuk Britaniya hukumati faqatgina iyun oyi referendumi natijalariga asoslanib, Yevropa Ittifoqidan çiqiş jarayonini boşlay olmaydi, degan qarorga keldi (bu referendumda britaniyaliklar kiçik ustunlik bilan Yevropa Ittifoqidan çiqiş uçun ovoz beradi). Oliy sud parlament ham Brexit’ga öz roziligini berişi kerak deya xulosa qiladi.

Şundan söng The Daily Mail gazetasi Oliy sud sudyalarini «xalq duşmani» deb atadi. Professional yuristlar hamjamiyati bundan ğazablandi va Adliya vaziridan bu bayonotni qoralaşni talab qildi, ammo Trass «brekzitçilar» bilan munosabatlari buzilişidan qörqib yoki boşqa sabab bilan javob berişni paysalga soladi.

Oxir-oqibat u juda ehtiyotkorlik bilan bayonot beradi, ammo uning bu nutqi huquqşunoslar va Brexit muxolifatçilari undan yanada köproq ğazablanişiga sabab böladi.

2019 yilgi umumiy saylovlarda konservatorlar ğalaba qozonganidan söng, öşa paytdagi yangi boş vazir Boris Jonson Trassni Xalqaro savdo kotibi etib tayinladi. 2021 yil sentabridan 2022 yil sentabrigaça esa u Buyuk Britaniya Taşqi işlar vazirligini boşqardi va Ukrainadagi uruş boşlanişidan bir neça hafta oldin Rossiyaga bordi.

Trassning Rossiya Federatsiyasi Taşqi işlar vaziri Lavrov bilan uçraşuvda Donetsk va Luhanskni Rostov va Voronej bilan adaştirib yuborişi keng tanqidlarga sabab böldi.

Aksariyat boş vazirlardan farqli ölaroq, Trass mamlakatdagi eng yuqori siyosiy lavozimni umumiy parlament saylovlari natijalariga köra emas, balki partiya içidagi ovoz beriş natijalari orqali qölga kiritdi. Unda bor-yöği 140 mingga yaqin partiya a’zosi qatnaşdi – bu britaniyalik saylovçilar umumiy sonining 1 foizdan kamroğini taşkil etadi.

Bu saylov boş vazir va Konservativ partiya yetakçisi Boris Jonson 2022 yil iyul oyida bir qator siyosiy mojarolardan keyin jamoatçilik bosimiga doş bera olmay, iste’foga çiqqani sabab taşkil etildi. Parlamentdagi köpçilikni taşkil qilgan Konservativ partiya zudlik bilan yangi yetakçini saylaşi kerak edi.

Trassning asosiy raqibi sobiq moliya vaziri Rişi Sunak edi. Ular asosan iqtisod borasida bahslaşuvlar ötkazdi. Sunak «enaga davlat», Trass «reyganomika» ğoyasi tarafdori edi va oxir-oqibat konservatorlar sotsialistik ğoyalarga işonmadi. Natijada Liz Trass xonim Buyuk Britaniyaning uçinçi ayol boş vaziri böldi.

Trass qanday muvaffaqiyatsizliklarga duç keldi?

Trass öz siyosatida qattiq Brexit, iqtisodiyotni töliq tartibga soliş, soliqlarni kamaytiriş va ijtimoiy xarajatlarni köpaytirişni qöllab-quvvatladi.

Trass öz iqtisodiy rejasini quyidagiça taqdim etdi — boylar uçun soliqlarni qisqartiriş, biznesga soliqlarning rejalaştirilgan oşirilişini bekor qiliş va Vladimir Putinning Yevropaga qarşi energiya uruşi munosabati bilan elektr va issiqlik narxi oşişiga javoban aholini pul bilan ta’minlaş.

Uning moliya vaziri Kvazi Kvartengning rejasi quyidagilarni öz içiga olar edi:

— daromad soliğining asosiy stavkasini 20 foizdan 19 foizga tuşiriş;

— korporativ soliqni kamaytiriş;

— bank bonuslari böyiça har qanday çeklovlarni olib taşlaş;

— yiliga 150 ming funt sterlingdan ortiq maoş oladiganlar uçun oşirilgan daromad soliği stavkasini (45 foiz) bekor qiliş;

— Stamp Duty çegara bojini ikki baravar oşiriş;

— aholining elektr energiyasi uçun tölovlarni ikki yilga muzlatiş;

— 2023 yilda joriy etilişi kerak bölgan muntazam milliy suğurta badallariga qöşimça ravişda soğliqni saqlaşni qöllab-quvvatlaş uçun har bir kişi daromadining 1,25 foizi miqdorida tölanadigan soğliqni saqlaş va ijtimoiy yordam tölovini bekor qiliş;

Bu rejalar tabiiyki aholi noroziligiga sabab böldi, çunki bu islohotlar köproq boylar uçun foydali edi.

Qolaversa, Trass-Kvarteng radikal islohotlar rejasi taxminan 250 milliard funt sterlingga baholandi, lekin u ham, uning moliya vaziri ham bu pul qayerdan olinişini aytmadi.

Soliqlar sönggi ön yillikda eng katta tuşirilgan bir paytda London bu pullarni qarz sifatida olişi aniq edi, bu esa davlat qarzi oşişiga olib kelardi.

Soliqlarni kamaytirişning özi Britaniya ğaznasini 45 milliard funtdan quruq qoldirardi. Yangi xarajatlar va qarzlarni tölaş şubhasiz davlat iqtisodi hamda ğaznasi uçun juda oğir yuk bölar edi.

Bozorning javobi tezkor böldi. Britaniya iqtisodiyotiga şaxsiy va begona odamlarning pullarini tikkanlar orasida vahima boşlandi. Budjetida 250 milliard funtlik teşigi (qarzi) bölgan mamlakatning kreditori böliş istiqboli investorlarni qörquvga soldi.

Funt sterling dollarga nisbatan tarixdagi eng past darajaga tuşdi. Davlat obligatsiyalari narxi keskin tuşib ketdi, natijada Angliya banki bozorni tinçlantiriş, barqarorlaştiriş va zarba ostida qolgan xususiy pensiya jamğarmalarini himoya qiliş uçun 28 sentabr kuni milliardlab funt sterlingga uzoq muddatli davlat obligatsiyalarini sotib olib, tezkor intervensiya e’lon qilişga majbur böldi.

Ipoteka bozori ham silkindi, Trassning «Ösiş rejasi»ga qadar bu yerdagi eng arzon kredit foizi 4,7 foiz bölgan bölsa, bir neça kun içida bu 6 foizga kötarildi. Biroq ipoteka bozoriga biroz oldin (22 sentabr) Angliya bankining asosiy stavka foizini oşirgani ham ta’sir qildi, şuning uçun bu yerda faqat Kvartangni ayblaş noörin.

Trass-Kvarteng rejasi, farovonlik örniga, mamlakat iqtisodi qulaşiga olib keldi va endi nimadir qiliş kerak edi.

Ekspertlar, OAV, muxolifat va hatto konservatorlarning katta qismi ham Trass-Kvarteng rejasini tanqid qildi. Konservatorlar sönggi sörovnomalarda partiyaga işonç kamayib borayotgani tufayli Jonson bilan bölgani kabi, Trassni ham iste’foga çiqişga çaqira boşladi.

Oraga hatto Xalqaro Valuta Jamğarmasi ham qöşildi. Jamğarma rejani tanqid qilib, bu Angliya bankining inflatsiyaga qarşi kuraşini qiyinlaştirişini, kutilgan natijalarni bermasligini ta’kidladi.

Trass dastlab barça noroziliklarni rad etdi va uç sözli şiorlar bilan javob qaytardi: «Ösiş, ösiş va ösiş» yoki «Qilamiz, qilamiz, qilamiz».

Biroq bu yordam bermadi. 14 oktyabr kuni nihoyat «Ösiş rejasi» bekor qilindi va qöşimça qurbonlik sifatida Kvarteng ham işdan böşatildi. Trass xato qilganini tan oldi. Biroq bu ham baribir yordam bermadi.

Trass siyosiy tajribasizligini körsatişda davom etdi. U Kvarteng işdan böşatilgan kuni matbuot anjumani ötkazdi va atigi törtta savolga javob berdi. U özining yangi rejalari va pozitsiyasini xalqqa yetkazmadi. Bu esa unga nisbatan işonçsizlik yanada oşişiga olib keldi.

Keyingi qöpol xatoni esa u 17 oktyabrdagi parlament yiğilişida qildi. Trass konservatorlarning obrösi pasayişi fonida maşhurlikka erişgan Leyboristlar partiyasining keyingi iqtisodiy rejalar haqidagi söroviga javob bermadi. Protokol böyiça u javob berişga majbur emasdi, biroq bu unda yangi iqtisodiy reja yöqligi haqida tasavvurni kuçaytirdi.

Parlamentdagi debatlarda ham u umumiy nutqlar örniga, muxolif şaxslarni tanqid qildi.

Trass parlamentdagi debatlarni tugatmasdanoq uning hukumatidagi ikkinçi eng muhim vazir — içki işlar vaziri Suella Braverman iste’foga çiqdi va Trassni ham xatoni tan olib, iste’foga çiqişga çaqirdi.

Buyuk Britaniya tarixida oltin qoida bu safar ham buzilmadi. Ya’ni yangi saylangan boş vazir öz rejasini e’lon qilib, tanqidlardan söng uni bekor qilişi va baribir hokimiyatda qolişi mumkin emas edi.

Va nihoyat 20 oktyabr kuni Britaniyaning uçinçi boş vazir xonimi iste’foga çiqişini e’lon qildi.

Barçasi Trassning tajribasizligi sabab yuz berdimi? Nega u ikkinçi Tetçerga aylana olmadi?

Buyuk Britaniya iqtisodi qulaşiga faqatgina Trass aybdor emas, u özi xohlamagan tarzda bu jarayonni yanada tezlaştirib yubordi.

Buyuk Britaniya Yevropa Ittifoqiga qöşilar ekan, mamlakat «Yevropaning kasal odami» edi. Qirq yillik yagona iqtisodiy makon sabab Britaniya rivojlangan iqtisodiyot va YeI ga sarmoya kiritiş darvozasiga aylandi. Yevropa Ittifoqi Britaniyaga köp narsa berdi.

Biroq 2016 yilda Britaniya hukumati Yevropa Ittifoqidan ajralib çiqiş böyiça referendum ötkazdi. Bu referendum Devid Kemeronning karerasiga nuqta qöydi, undan keyingi Tereza Mey ham muammoni hal qila olmadi. Boris Jonson esa biroz muvaffaqiyatga erişgandek körindi, ammo amalda muammo heç qayerga yöqolmadi. 

Oradan biroz vaqt ötib Jonsonning rejalari ham puç ekani ma’lum böldi. London Bryussel bilan kelişa olmadi, Brexit’dan va’da qilingan pullar kelmadi, Britaniya iqtisodiyoti qaşşoqlaşdi. U öziga eng yaqin va boy bozorni yöqotdi.

Britaniya iqtisodiyoti Trassiz ham oğir davrni boşdan keçirayotgandi. COVID-19 ahvolni yanada oğirlaştirgan, inflatsiya ança tezlaşgandi.

Saylovçilar iqtisodiy muammolarni öz tanalarida his qilmoqda. Angliya banki prognozlariga köra, kelgusi yilda britaniyaliklar butun 60 yillik tarixidagi turmuş darajasining eng katta pasayişini boşdan keçiradi.

Aytiş mumkinki, 1979 yil hokimiyatga kelgan Tetçer davrida ham Britaniya şunday deyarli xuddi şunday qiyin ahvolda edi. Tetçer buni jiddiy qadamlar: soliqlarni oşiriş, ijtimoiy xarajatlarni maksimal qisqartiriş, foydasiz davlat korxonalariga subsidiya berişni töxtatiş kabi radikal yöllar bilan bartaraf qilgandi. Uning davrida Britaniya iqtisodi rivojlanib, inflatsiya pasaygan, işsizlik kamaygandi. Qirollik özining qadimgi farovonligini tiklagan edi.

Britaniyaliklar Trass siymosida ham Tetçerni körib, yana şunday bölişiga umid qilgan edi.

Trass esa aksinça yöl tutdi, soliqlarni keskin kamaytirdi, ijtimoiy xarajatlarni oşirdi. Bu esa uning «yangi Tetçer xonim»ga aylana olmasligiga sabab böldi. Ön yil davomida Britaniyani boşqargan Tetçerga qiyoslangan Trass 45 kun hukumat boşliği böla oldi. Töğri, Tetçer davridagi va hozirgi Britaniyada ahvol turliça, lekin Trassda baribir Tetçerdagi kabi iroda, qattiqqöllik va tajriba yöq edi.

Trass qulayotgan Britaniya iqtisodini yanada qiyin köçaga olib kirdi. Endilikda konservatorlarning yangi yetakçisi inflatsiyani kamaytiriş, bozorni barqarorlaştiriş, investorlarni qaytariş, ijtimoiy farovonlikni ta’minlaş kabi juda oğir vazifalarni bajarişi kerak.

Trassning sözlariga köra, keyingi boş vazir saylovlari kelgusi haftada bölib ötadi.

Biroq konservatorlar keyingi umumiy saylovlargaça (2025 yil bölib ötadi) öz örnini saqlab qolişi qiyin böladi. Katta qöllab-quvvatlovga erişayotgan Leyboristlar navbatdan taşqari umumiy saylovlarni ötkazişga çaqirmoqda va ularning ğalabasi katta ehtimol bilan aniq. Bu holda Liz Trass konservatorlarning ön ikki yillik hukmronligi tugaşiga sababçi bölişi mumkin.