“Okeanorti mamlakati”da prezidentlik saylovlariga qizg‘in tayyorgarlik ko‘rilmoqda. AQShda prezident saylovi har 4 yilda - 4 ga qoldiqsiz bo‘linuvchi yillarning noyabr oyining birinchi dushanbasidan keyingi birinchi seshanbasida o‘tkaziladi. Ko‘pchilik, demak noyabrning birinchi seshanbasida ekan-da, deyishi mumkin. Ammo bunday emas. Maboda 1 noyabr seshanbaga to‘g‘ri kelib qolsa, u holda saylovlar 8 noyabrda o‘tkaziladi.
AQSh Konstitutsiyasiga ko‘ra, prezident kamida 35 yoshli Amerika fuqarosi bo‘lishi lozim. Prezidentlikka nomzodlar har to‘rt yilda bir maratoba o‘tkaziluvchi prezident saylovlaridan bir necha oy ilgari siyosiy partiyalar tomonidan tanlab olinadi. Buning uchun saylovda ishtirok etuvchi partiyalar ichida oraliq saylovlar, ya'ni praymeriz o‘tkaziladi. Ayni shu praymeriz yakunlariga ko‘ra partiyalarning yagona nomzodi aniqlanadi. Praymeriz inglizcha so‘z bo‘lib, “boshlang‘ich, dastabki saylovlar” degan ma'noni anglatadi. Ko‘pchilik “oraliq saylovlar” ham deb ataydi. Bu noto‘g‘ri qilingan tarjimadir. AQShda Oraliq saylovlar bo‘shab qolgan o‘rinlarni to‘lg‘azish maqsadida faqat Kongressda o‘tkaziladi.
Praymeriz tadbiri jahonning bir qator mamlakatlarida o‘tkazilishiga qaramay, nima uchundir ko‘proq AQShga xos jarayon sifatida ko‘riladi. Bu mamlakatda har to‘rt yilda o‘tkaziladigan prezidentlik saylovlari o‘tadigan yilning yanvar-iyun oylarida partiyalar praymeriz o‘tkazadi. Unda siyosiy partiyalardan prezidentlikka yagona nomzod tanlab olinadi. Ko‘p hollarda jaryonning o‘rtalarida yagona nomzodning kim bo‘lishi aniqlanadi. Mobodo shu davr ichida yagona nomzod aniqlanmaydigan taqdirda, uni hal qilinishini partiya oliy anjumanigacha kutishga to‘g‘ri keladi. Tahlilchilarning so‘zlariga qaraganda praymerizdan asosiy maqsad bir partiyadan ko‘rsatilgan nomzodlar ovozlarni bir-birlaridan tortib olmaslik uchun shtatlarda dastabki saylovlar o‘tkaziladi. Partiyalardan ko‘rsatiladigan nomzodlar praymeriz davomida 1144 delegatning qo‘llab-quvvatlashiga ega bo‘lishi lozim. Shuni ta'kidlash kerak-ki, praymerizda mag‘lubiyatga uchragan nomzodlar ko‘p hollarda mustaqil nomzod sifatida prezidentlik saylovlarida ishtirok etishadi.
Eslatib o‘tish kerak-ki, AQShda bo‘lib o‘tadigan prezidentlik saylovida faqat ikki nomzod - demokratik va respublikachilardan vakillar qatnashadi degan tassavvur mutlaqo noto‘g‘ridir. Aslida prezidentlik saylovlariga rasman o‘nlab nomzodlar qo‘yiladi. Biroq yozilmagan qoidalarga ko‘ra, nima uchundir 2 ta partiya vakillariga ko‘proq e'tibor qaratiladi.
AQShda ilk bor praymeriz 1842 yilda o‘tkazilgan. 1903 yilda esa ilk bor Viskonsin shtatida “Majburiy praymeriz o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi. 1927 yilga kelib esa, barcha shtatlarda bu kabi qonunlar qabul qilinib, kuchga kirdi. Shu tariqa praymeriz partiyaviy nomzodlarni tanlab olishda asosiy jarayon sifatida tan olindi. Unga qadar nomzodlar partiya anjumanlarida, ko‘p hollarda muzokaralar samarasi o‘laroq tanlab olinardi. Keyinchalik “mahalliy partiya rahbarining ta'sirini susaytirish maqsadida praymerizlar o‘tkazilishi kerak”, degan fikrga kelindi. Ayni damda AQShning 11ta shtatida praymeriz emas, balki partiya konferensiyalari yoki partiyaviy referendumlar(kokuslar) o‘tkaziladi. Praymeriz to‘g‘ridan to‘g‘ri va yashirin ovoz berish asosida o‘tkaziladi. Yashirin ovoz berishda partiyaning ro‘yxatga olingan a'zolarigina qatnashadi. Ochiq ovoz berishda esa partiyaviy qarashidan qat'i nazar barcha xohlovchilar ishtirok etadi. Mabodo, bir partiyaning praymerizida boshqa partiya tarafdori ishtirok etgudek bo‘lsa, partiyaning umummilliy anjumani mazkur shtatdagi ovoz berish natijalarini tan olmasligi mumkin. Ovoz berish jarayonini har bir shtatning o‘zi belgilaydi. 80-yillardan boshlab fevral oyining birinchi seshanbasida bir nechta shtatda o‘tkaziladigan “superseshanba” fenomeni yuzaga keldi.
