Kaspiyning suvi kamaymoqda: Dunyodagi eng yirik kölning boşiga ham Orolning kuni tuşadimi?
|23:21 / 13.10.202249 18114 min
Bundan bir neça kun oldin NASA saytida dunyodagi eng yirik köl – Kaspiy dengizining 2006 va 2022 yilda tuşirilgan fotosuratlari e’lon qilindi. 16 yil farq bilan olingan fotosuratlarda Kaspiyning suvi ança kamayib ketganini köriş mumkin. Sönggi bir neça ön yilliklarda sodir bölayotgan iqlim özgarişlari bu dengizga ham aks ta’sir qilmoqda.
Foto: tripadvisor.ruFoto: tripadvisor.ru
XX asrda insoniyat iqtisodiyot va fan-texnika rivojlanişi ortidan ekologik muammolarga ham duç kela boşladi. Bir tomondan turli texnikalar insonning oğirini yengil qilgan bölsa, ikkinçi tomondan ular ekologiyaga juda katta zarar yetkazmoqda.
Ikkinçi jahon uruşidan keyin aholi sonining keskin ortib borişi, yerosti boyliklarning ayovsiz tarzda qazib olinişi, turli transport vositalari va korxonalardan çiqayotgan zaharli gazlar tufayli ekologiya keskin özgarmoqda.
Oqibatda, Yer yuzi iqlimi keskin özgarişlarga yuz tutmoqda. Havo harorati oşib, anomal issiqlar sodir bölmoqda. Aksariyat hududlarda yoğingarçiliklar kam bölmoqda.
Nafaqat Arktika va Antarktidadagi, balki baland toğlarda ham muzliklar şiddat bilan erib ketmoqda. Şu tufayli daryolarning suvi kamaymoqda. Ular borib quyiladigan aksariyat köllarning suvi sathi pasayib, qurib bormoqda.
Orol dengizining 1977 va 2020 yillardagi holati
XX asrning ikkinçi yarmidan boşlab bugungaça bir neçta köllar batamom quridi. Qolganlarida esa suv sathi şiddat bilan pasayib bormoqda. Jumladan:
Markaziy Osiyoda joylaşgan Orol dengizi;
AQŞning ğarbiy qismidagi Yuta ştatida, Buyuk Havza Toğlari orasida joylaşgan Buyuk Şörköl;
Ğarbiy Afrikada, Sudan, Nigeriya, Niger va Çad davlatlari çegaralari orasida joylaşgan Çad köli;
Xitoyning Gansu provinsiyasida, Dunhuang şahridan 5 kilometr uzoqlikda, Gobi sahrosida joylaşgan Yueyatsyuan köli;
Xitoyning Şimoliy-Ğarbiy qismida, Şansi provinsiyasida joylaşgan Hongjiannao köli;
Eronning şimoli-ğarbida joylaşgan Urmiya köli;
Iordaniya va Isroil davlatlari çegarasida joylaşgan Ölik dengiz köli;
Sahroi Kabirdagi Mali davlati hududida joylaşgan Fagibin köli qurib bormoqda.
Bugun iqlim özgarişlari dunyodagi eng katta köl – Kaspiyga ham öz ta’sirini ötkazmoqda va uning suvi ham sönggi bir neça ön yildan buyon muttasil kamayib kelmoqda.
Mavzuga oid
Kaspiy haqida ma’lumotlar
Kaspiy Osiyo qit’asida, beşta davlat – Rossiya, Qozoğiston, Turkmaniston, Ozarboyjon va Eronning örtasida joylaşgan.
Dengizning umumiy qirğoği 6 500-6 700 kilometrni taşkil etadi va uning asosiy qismi çöllar bilan tutaşgan.
Kaspiyning:
— Örtaça çuqurligi – 208 metr;
— Eng çuqur joyi – 1025 metr;
— Şimoldan janubga uzunligi – 1200 km;
— Ğarbdan şarqqa uzunligi – 310 km;
— Maydoni 390 000 km/kvadrat;
— Suv hajmi – 78 000 km/kub;
— Tuz miqdori – 12,8-12,9 foizni taşkil etadi.
Kaspiy dengizining janubiy qismi çuqurroq bölib, şimoliy qismi ança sayoz.
Kaspiy uç bölakka bölinadi. Dengizning janubi uning eng çuqur qismi hisoblanib (uning eng çuqur joyi ham şu qismida), markaz bilan çegarasi Boku şahri joylaşgan Abşeron yarimorolidan Turkmanboşi şahri joylaşgan hududga borib taqaladi. Şimol va markaziy qism örtasidagi çegara esa Manğiqişloq körfazidan Terek daryosi deltasi böylab ötadi.
Dengizning şimoli ança sayoz bölib, çuqurligi 3 metrdan 35 metrgaça yetadi. Örta qismining çuqurligi 50 metrdan 900 metrgaça, janubiy qismining çuqurligi 700 metrdan 1025 metrgaça boradi.
Kaspiy dengizida suvning harorati turli fasllarga qarab uning şimoliy va janubiy qismida turliça böladi. Masalan, şimoliy qismida qiş faslida örtaça 0... +1, janubida esa + 10... +11 daraja, yozda şimoliy qismida +17... +18, janubiy qismida +28... +32 daraja issiq böladi.
Kaspiyning hayvonot dunyosi boy. Unda 1 809 xil tur borligi aniqlangan va ulardan 415 tasi umurqali jonzotlar taşkil etadi. Kaspiyda 101 turdagi baliqlar yaşaydi. Şuningdek, bu yerda noyob sut emizuvçi – Kaspiy tyuleni ham bor.
Kaspiy dengizi va uning qirğoqlarida jami 728 xil ösimliklar borligi aniqlangan. Ularning orasida turli kemalar orqali uruği kelib qolgan turlar ham bor.
Kaspiy dengiziga 100 dan oşiq turli daryo va soylar suvi quyiladi va ularning oltitasi yirikroq hisoblanadi. Bular – Volga, Ural, Terek, Kura, Sulak, Samur.
Volga dunyodagi eng yirik daryolardan biri hisoblanib, u Rossiya şimolidan boşlanadi. Söng markaziy qoratuproq hududini kesib ötadi va Kaspiy dengiziga şimol tomondan quyiladi. Daryo quyiliş joyida juda katta delta hosil qiladi.
Ural daryosi ham Rossiya hududidagi Ural toğlaridan boşlanadi va Qozoğiston hududi orqali janubga oqib, Kaspiyga quyiladi.
Terek daryosi Kavkaz toğlarining Gruziyada joylaşgan qismidan boşlanadi va Rossiya hududidan Kaspiyga quyiladi.
Kura Kavakazorti hududida joylaşgan eng yirik daryo hisoblanadi. U Turkiya hududidagi toğlardan boşlanadi va Gruziya, Ozarboyjon hududlaridan oqib ötib, Kaspiyga quyiladi.
Sulak kiçik daryo bölib, u Doğistondagi toğlardan boşlanadi va şu respublika hududida Kaspiyga quyiladi.
Samur daryosi Doğistonning janubiy qismida joylaşgan toğlardan boşlanadi va Kaspiygaça Rossiya va Ozarboyjon çegarasi böylab oqadi.
Kaspiy suvining kamayiş sabablari
Kaspiy suvining kamayib borayotganiga asosan iqlim özgarişlari sabab bölmoqda. Yoğingarçiliklar kam bölişi tufayli baland toğlardagi muzliklar erib ketmoqda. Oqibatda, daryolarning sathi pasayib, Kaspiyga tuşadigan suv miqdori kamayib bormoqda.
Ozarboyjonlik olim, uzoq yillardan buyon Kaspiy qirğoqlarini örganib kelayotgan Amir Aliyevning ma’lum qilişiça, dengizga tuşadigan suvning 80 foizi Volgadan, 5 foizi Uraldan quyiladi.
Sönggi yillarda iqlim özgarişlari tufayli Volgadan Kaspiyga tuşayotgan suv miqdori 30 foizga kamaygan.
Bundan taşqari, Eron va Turmanistonda sodir bölayotgan anomal issiqlar tufayli Kaspiyning bu davlatlarga tutaş qismida dengiz suvi yanada köproq buğlanib ketmoqda. Oqibatda, ikki tomonlama «zarba ostida qolayotgan» Kaspiy suvi şiddat bilan kamaymoqda.
«Kaspiy dengizi qirğoğining qisqarişi uning turli hududlarida turliça keçmoqda. Qayerdadir 200-300 metr, boşqa joyda bir neça kilometrlab qisqarmoqda», deydi Aliyev.
2022 yil 8 oktyabr kuni NASA saytida Kaspiy dengizining 2006 va 2022 yilda tuşirilgan fotosuratlari e’lon qilindi. 16 yil farq bilan olingan fotosuratlarda Kaspiyning ança sayoz bölgan şimoliy qismida, Qozoğistonning Manğistov viloyati hududiga tutaş joylarda suv ança kamayib ketganini köriş mumkin.
Foto: NASA
Foto: NASA
Qozoğistonlik ekologlar fikriga köra, Kaspiyda suvning kamayişiga iqlim özgarişlaridan taşqari, unga quyilayotgan daryolar tösilib, ularga köplab gidroelektrostansiyalarning qurilişi ham sabab bölmoqda.
Kaspiy dengizining suvi kamaya boşlagandan buyon manfaatdor davlatlar olimlari tomonidan vaziyat kuzatib kelinmoqda. Ularning hisobotlariga köra, dengiz suvi har yili 7-10 santimetr pasaymoqda.
2019 yilda Volganing suvi keskin kamaygan va bu unda qurilgan GESlardan daryoning quyi oqimiga kamroq suv oqizilgan. Oqibatda öşa yili Kaspiy suvi 15 santimetr kamaygan.
Asr boşidan buyon bugungaça Kaspiy suvi jami 1,5 metrga pasaygan. Sönggi tadqiqotlarga köra, agar, vaziyat şu taxlitda davom etsa XXI asr oxiriga borib Kaspiyning suvi 20 metrgaça pasayadi va öşanda dengizning yarmi qurib ketadi.
«Yil davomida issiq kunlar soni oşmoqda, bulutli va yoğinli kunlar qisqarmoqda. Bunday holatda dengizdan yanada köproq suv buğlanib ketadi va unga quyilayotgan suv yöqotişlarning örnini töldira olmaydi. Bugun Kaspiyga 150 ga yaqin katta-kiçik daryo va soylarning suvi quyiladi. Ulardan faqat ikkitasi Volga va Ural Kaspiyga salmoqli miqdorda suv beradi. Sönggi yillarda Volga daryosining suvi ham kamayib bormoqda. Suv resurslaridan oqilona foydalanmaslik Volga va Ural daryosining sayozlaşişiga sabab bölmoqda. Jumladan, Rossiya va Qozoğistonda bu ikki daryodan sanoat hamda qişloq xöjaligi ehtiyojlari uçun suv oliş ortmoqda. Faol ravişda ularning oldini tösib suv omborlari va töğon quriş işlari olib borilmoqda. Oqibatda, dengizga quyiladigan suv miqdori keskin kamayib, bu dengizning umumiy holatiga aks ta’mir qilyapti», deydi qozoğistonlik ekolog Kirill Osin.
Kaspiydagi özgarişlar böyiça tadqiqot olib borayotganlar dengizning suvi şu taxlitda kamayib boraversa, eng birinçi uning ança sayoz bölgan şimoliy qismi va Turkmaniston hududida joylaşgan Qoraböğoz köli qurişini aytişadi.
Keyin dengizning Turkmaniston hududiga tutaş bölgan janubiy-şarqiy qismi va Ozarboyjonga tutaş bölgan janubi-ğarbiy qismida suv kamayadi. Oqibatda, Turkmaniston tomoni köproq, Ozarboyjon tomoni kamroq quriydi.
Kaspiy dengizi qurişining asoratlari qanday böladi?
Kaspiy dengizining suvi kamayib borgani sayin uning ança sayoz bölgan şimoliy va şimoliy-şarqiy qismida juda katta hudud oçilib qoladi va çölga aylanadi.
Oqibatda, dengizning qurigan tubidagi qumlar nafaqat Markaziy Osiyo uçun, balki Eron va Kavkaz ekologiyasi uçun juda katta xavfga aylanadi.
Arktikadan kelayotgan havo oqimlarining bir qismi Kaspiy ustidan ötişi va şakllanadigan şamol oqimlari asosan şimoldan janubga va ğarbdan şarqqa esişi inobatga olinsa, dengiz örnida paydo bölgan çöldan kötarilgan qum böronlari asosan Eron va Markaziy Osiyo tomon harakatlanadi.
Bundan taşqari, dengiz hududining qisqarib borişi, unda qolayotgan suvdagi tuz miqdorining keskin oşib ketişiga olib keladi. Oqibatda Kaspiydagi köplab dengiz jonivorlari qirilib ketadi va uning flora hamda faunasi ayançli ahvolga kelib qoladi.
Bugun Kaspiy böyida joylaşgan beş davlat juda köp yuklarini bu dengiz orqali taşimoqda. Agar dengiz sathi pasayib boraversa Kaspiy orqali yuk taşiş hajmi ham keskin kamayadi. Bu eng dengiz böyida joylaşgan davlatlarning iqtisodiyotiga sezilarli ravişda aks ta’sir qiladi.
Kaspiy dengizining qurib boraverişi tufayli kelajakda undan foydalanayotgan beş davlat örtasida mojarolar kelib çiqiş ehtimoli ham bor.
Kaspiydan baliq ovlaş, dengiz ostida joylaşgan uglevodorodga boy konlarni izlab topiş va qazib oliş uçun raqobat kuçayadi.
Ma’lumotlarga köra Kaspiy dengizi ostida 18-35 milliard barrel (1barrel – 159 litr) neft va bir neça trillion kubometr tabiiy gaz zaxirasi bor.
Kaspiy dengizini qurib ketişdan saqlab qoliş mumkinmi?
Rossiyalik okeanolog Petr Buxaritsinning fikriça Kaspiy dengizining qurib boraverişini aytayotganlar adaşyapti. Dengiz va unga quyiladigan daryolarning suvi turli yillarda turliça oqyapti.
Ya’ni seryoğin kelgan yillarda Kaspiy suvi köpaymoqda, qurğoqçilik bölgan yillarda ozaymoqda. «Dengiz sathining sönggi yillarda 1,5 metrga pasayişi kelajakda uning suvi keskin kamayib ketadi degani emas», deydi u.
Buxaritsinning ma’lum qilişiça, Kaspiy suvi XX asrda bir neça marta kamaygan va qayta tölgan. Jumladan, 1930-yillarda dengiz suv sathi keskin pasaygan va 1940-yillar oxiri, 1950-yillar boşida öz örniga qaytgan.
1977 yilda Kaspiy suvi 3,5 metrga pasaygan va 1978 yildan boşlab suv sathi kötarila boşlagan. Bir neça yilda eski holatiga kelgan. Buxaritsin kelajakda Kaspiyning suvi yana köpayişini va yöqotilgan 1,5 metr suv qayta tölişini aytadi.
Ammo aksariyat soha mutaxassislari Buxaritsinning fikrlariga qöşilmaydi. Ularga köra XX asrda iqlim özgarişlari hozirgiday tezkor bölmagan. Öşanda, Kaspiyning suviga yillik yoğin miqdorlari ta’sir körsatgan. Qurğoq kelgan yillarda dengiz suvi kamaygan, seryoğin kelgan yillarda qayta tölgan.
Endi esa vaziyat ança özgargan va iqlim özgarişlari öz sözini aytmoqda. Volga daryosidan dengizga muttasil tarzda suv kam tuşyapti va vaziyatni ötgan asrning 70-yillaridagi holat bilan tenglaştirib bölmaydi.
Boku davlat universitetining Kaspiyni örganiş ilmiy markazi rahbari Çingiz Ismoilov dengizni asrab qoliş uçun hozirdan keçiktirib bölmas çoralar körişni boşlaş kerakligini aytadi.
Jumladan, u Kaspiydan baliq ovlaşni kamaytirişni, portlar faoliyatini qattiq nazorat qilişni, dengizdan unga zarar yetkazadigan neft mahsulotlarini taşişni zudlik bilan taqiqlaş kerakligini bildirgan.
Qozoğistonlik ekolog Kirill Osin ham Kaspiy dengizini saqlab qolib bölmasligini aytadi.
«Bundan 40 yil avval dengiz qirğoği Oqtov şahriga tutaş bölgan. Suv köpaygan paytda hatto şaharning bir qismini suv bosgan. Endi esa Kaspiyning suvi keskin kamayib, şahar dengiz tomonga qarab kengayib bormoqda», deydi u.
Kirillning ma’lum qilişiça, Oqtov şahrida yaşovçi yoşi katta insonlar Kaspiy suvining sathi avvallari heç qaçon bu darajada pasayganini körişmaganini aytişgan.
Foto: tripadvisor.ru
Ekolog, Kaspiy suvining kamayişiga befarq qarab bölmasligini, holat hali ayançli tus olmaganini, tezkor çoralar körilmasa vaziyat oğirlaşişi mumkinligini aytadi.
«Kaspiy suvining kamayib borişi mintaqada iqlim özgarişlarini tezlaştiradi va ekologik holatning yanada yomonlaşişiga sabab böladi», deydi Kirill Osin.
