Adoği körinmayotgan mavsumiy blekautlar. Mamlakat energetika tizimi tartibga keladimi?
|18:00 / 26.07.202221 71410 min
Bir haftadirki, Toşkent şahrida elektr energiyasi ta’minotida uzilişlar kuzatilmoqda. Tumanlar, gohida tumanlardagi mahallalar navbati bilan elektrdan uzib qöyilmoqda. Bu energetika sohasi tobora ortga ketayotganini körsatmoqda. Tizim boşsiz qolayotgani, yuqori lavozimlarda sohaga begona odamlar ötirgani, şuningdek boşlangan islohotlar noma’lum muddatga keçiktirilgani muammolar yaqin orada barham topmasligiga işoradek, göyo.
«Nursiz» poytaxt
Toşkent şahrida soatlab svet öçişi endi yangilik emas. Ayniqsa, sönggi bir haftada kuzatilayotgan jaziramada elektr energiyasining qadri bilinmoqda.
«Yangihayot tumani, Navröz 9-tor köçada deyarli har kun svet öçadi, kuçlaniş umuman barqaror emas, 100 voltgaça tuşib ketadi», deydi Şukur Sulaymonov.
Gulnora Abdurahimova Dömbirobodda svet kunda-kunora öçişi, ilgari tört-beş soatlab öçişiga ança könikişgan bölsa, endi tongga yaqin yonişiga ham örganib qolişgani haqida yozgan.
«Çilonzor tumani 19-dahada ham har kuni şu ahvol», deya yozğiradi Sanjar Musayev.
Nargiza Arslonovaga köra, Sergelida kuniga ikki marta svet öçmasa hisob emas.
Mavzuga oid
«Yunusoboddagi Şahriston metrosi joylaşgan köçaning bir tomonida svet bor, bir tomonida yöq», deya xabar qiladi Gulmira Matmusayeva.
Iste’molçilar yuqoridagilardan taşqari poytaxtning Yunusobod, Yaşnobod, Olmazor, Şayxontohur, Mirobod, Mirzo Uluğbek tumanlarida ham kuniga bir neça marta svet öçayotgani, elekt energiyasi uzilişi bilan içimlik suvi ham kelmay qolayotganidan şikoyat qilişgan. Facebook’dagi «Yunusobodliklar» guruhi esa mavzuga doir şikoyatlardan, ta’bir joiz bölsa, «portlayotgani»ni köriş mumkin. Aftidan, eng köp va davomli uzilişlar aynan uşbu tumanda kuzatilayotgandek.
Facebook’dagi «Yunusobodliklar» guruhida e’lon qilinayotgan şikoyatlar. Fotokollaj: Kun.uz
Jurnalist va huquq faoli Dilmurod Sayyid kutilayotgan muammo haqida tuman hokimligi, Olmazor TETK, «Yangi qaldirğoç» XUJMŞ mas’ullarini ogohlantirişgani, biroq mas’ullar iste’molçilarning murojaatlariga loqayd munosabatda bölgani sabab transformatorlar yonib ketgani, buning oqibatida yuzlab xonadonlar elektr ta’minotimiz qolişganidan şikoyat qilgan.
Olmazor tumani Qoraqamiş 2/5 dahasida yonayotgan transformator, 2022 yil 24 iyul. Foto: Facebook/Dilmurod Sayyid
Bundan taşqari, internet faollari Toşkent, Samarqand, Navoiy, Namangan viloyatlarida ham energiya ta’minotida uzilişlar kuzatilayotgani haqida xabar berişgan.
Uşbu muammo harakat xavfsizligiga ham ta’sir qilmoqda. Ma’lum qilişlariça, elektr energiyasi almaşlab öçirilişi natijasida köplab çorrahalarda svetoforlar işlamayapti. Bu esa avtomobillar qatnovini qiyinlaştirmoqda.
«Şaxmat tartibida öçiriş» muammoning yagona yeçimimi?
Toşkent şahri tumanlarida elektr almaşlab öçirilişi tasodifiy emas. Sohaga aloqador şaxslar buni «şaxmat tartibida öçiriş» deb ataşadi. Ya’ni energotizimda yuklama ortib ketgan paytda svet ataylab öçiriladi.
Energetika vazirligi bu çora keng kölamli muammolarning oldini olişi, agar şunday qilinmasa tarmoqda jiddiy nosozliklarga olib kelişi mumkinligini ta’kidlamoqda.
Biroq iste’molçilar körilayotgan çora orqali muammoning oqibati bilan kuraşilayotgani, uning ildizi, sabablariga yeçim izlanmayotganidan qayğurmoqda.
«Ketma-ket 6 kun, har kuni 13:30 dan 18:30-19:00 gaça svet öçaverganidan bildimki, svetni öçiriş reja asosida amalga oşirilmoqda. Eski, almisoqdan qolgan transformatorlar, kabellar va provodlarning yuqori darajadagi iste’mol yuklamasi tufayli kuyib ketişining oldini oliş maqsadida.
Yuklamalar qayerdan paydo bölyapti? Albatta yangi qurilgan va qurilayotgan «novostroykalar» tufayli. Çunki ulardan tizimni yangilaş, zamonaviy transformatorlarni örnatişni heç kim talab qilmayapti, qilolmayapti.
Talab qilişsa, uy quruvçi tadbirkorlar örinli e’tirozini bildiradi: «Biz katta miqdorda pora va otkatlar berganmiz, bizda boşqa pul yöq! » Korrupsiya oqibatlarini köryapmiz örtoqlar!)
Taklif: Qonun bilan uşbu talabni majburiy qilib qöyiş kerak: «Köp qavatli uylarni foydalaniş uçun qabul qiliş (gospriyemka) faqatgina yangi kommunikatsion tizimlar, yangi transformatorlar, sifatli kabel va ötkazgiçlar örnatilgan taqdirdagina amalga oşiriladi, mavjud tizimlarga ulaniş taqiqlanadi!»deb yozadi huquqşunos Bobir Muqaddamov.
Kun.uz manbalarining ta’kidlaşiça, aslida muammoning yeçimi bor. Buning uçun Energetika vazirligi, «Milliy elektr tarmoqlari» AJ va «Hududiy elektr tarmoqlari» AJ «kuz-qiş tayyorgarligi»dan «yoz va qiş mavsumiga tayyorgarlik»ka ötişi kerak.
Avvalgi maqolada Kun.uz Energetika vazirligiga mamlakat energiya ta’minoti yuklama ortişiga qançalik tayyorligi yuzasidan izoh sörab murojaat qilgani, biroq vazirlikdan bu borada heç qanday izoh berilmasligi aytilgani haqida yozilgandi. Bu esa tizimda yozgi mavsumga qişdagiday tayyorgarlik körilmasligi, yildan yilga avjiga çiqayotgan jaziramalar şaroitida mutasaddilarda vaziyatni önglaş, aholini energiya bilan barqaror ta’minlaş böyiça rejalar yöqligi haqida xulosaga kelişga sabab bölgandi.
Ekspertlarning ta’kidlaşiça, Özbekistonda elektr energiyasining eng kam iste’moli bahorgi vaqtga töğri keladi. Qolaversa, bu davrda yoz faslidagidek issiq kuzatilmaydi. Mana şu davrda oldinda turgan jaziramaga, anomal issiq ob-havo şaroitida elektr iste’moli keskin ortişiga tayyorgarlik köriş talab etiladi. Özbekistonda kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik köriş maqsadida taqsimlaş korxonalari, ya’ni hududiy elektr tarmoqlarining nimstansiyalari aynan yoz paytida ta’mirlanadi, şu bois köp yuk transformatorlari işçi holatida bölmaydi.
«Yildan yilga yoz faslida yuklama ortib borayotgani yaqqol körinib turgan narsa. Soha mutasaddilari ham şuni hisobga olib ta’mirlaş işlarini bahorga köçirişlari kerak», deydi şaxsi sir tutilişini söragan manba.
Energetika vazirligi xabar berişiça, ötgan haftada elektr energiyasiga bölgan talab eng yuqori iste’molni taşkil qilgan. Respublika böyiça ötgan yoz mavsumida havo haroratining eng yuqori sutkasida 224 million kilovatt-soat elektr energiyasi iste’mol qilingan bölsa, joriy yil 22 iyul kuni eng yuqori iste’mol qayd etilib, 237 million kilovatt-soat (ötgan yilgi körsatkiçdan 6 foizga köp)ni taşkil qilgan.
«Xususan, Toşkent şahrida iste’mol tarixiy körsatkiçga yetib, odatda kuz-qiş mavsumida yuqori böladigan iste’moldan ortdi. Ötgan 2021–2022-yillar kuz-qiş mavsumida Toşkent şahrida eng yuqori iste’mol 24 million kilovatt-soatni taşkil qilgan bölsa, joriy yil 22 iyul sanasi bu körsatkiç 27,5 million kilovatt-soat yoki 15 foizga köpni taşkil etdi», deyiladi vazirlik xabarida.
Qayd etilişiça, yoz mavsumidagi iste’mol rekordiga ayrim xonadonlarda elektr energiyasi sutkalik iste’moli 1000 kilovatt-soatgaça yetgani yoki örtaça 4-5 oylik elektr energiyasi iste’molini bir kunda sarflab yuborgani sabab bölgan.
Şu raqamlar ham yoz mavsumidagi muammolar kölami kuz-qiş mavsumidagidan kam bölmayotgani, balki oşib ham ketganini körsatmoqda. Demak, mutasaddilar ekspertlarning yuqoridagi fikrlarini inobatga olişi kerak böladi.
«Boşsiz» qolayotgan vazirlik
Şu yilning 7 aprel kuni Alişer Sultonov lavozimidan ozod etilganidan buyon Energetika vazirligi rahbarsiz qolmoqda. Mamlakatda energetika sohasini muvofiqlaştiriş, energiya manbalarini işlab çiqarişni köpaytiriş va diversifikatsiya qiliş maqsadida tarif siyosatini takomillaştiriş, energetika sohasida zamonaviy korporativ boşqaruvni joriy etişga mas’ul sohaning muhim pallada yetakçisiz qolayotgani tuşunarsiz. Uç yarim oydan buyon energetika vazirligining yangi rahbari kim bölişi hozirça ma’lum emas.
Ekspertlarning e’tirofiça, sohaning ortga ketişiga keyingi paytda tayinlanayotgan rahbar-kadrlar tizimdan çiqmagani, energetika muammolarini içidan bilmasligi ham sabab bölmoqda. Iste’foga çiqarilgan vazir Alişer Sultonov ham, 2021 yil 31 avgust kuni unga birinçi örinbosar etib tayinlangan Azim Ahmadxöjayev ham soha böyiça ixtisoslikka ega emas. Balki tizimning özidan çiqqan kadrlar malakasiga tayanadigan, işonadigan vaqt kelgandir?
Keçikayotgan energetika islohoti
Energetika sohasidagi muammolar yildan yölga böy çözib bormoqda. Hukumat elektr energiyasini davlat tomonidan subsidiyalaşni bekor qiliş va tabaqalaştirilgan narxlar belgilaşga bu muammolarning yeçimi sifatida qaramoqda. Şu maqsadda «Yoqilği-energetika resurslarining narxlarini özgartiriş töğrisida» hukumat qarori loyihasi muhokamaga qöyildi. Unda 1 iyuldan elektr va gaz böyiça tabaqalaştirilgan tariflarga ötilişi közda tutilgandi. Biroq ayrim sabablarga köra bu qaror qabul qilinmadi, islohotlar esa noma’lum muddatga keçiktirildi.
Energetikaga budjetdan subsidiyalar «xalqqa yordam bölişi» uçun joriy qilingani rost. Biroq mutaxassislarning fikriça, bunday tizim sohaning rivojlanişiga tösiq bölib qolaveradi.
Yana bir muhim omil – Özbekistonda infratuzilmaning samaradorligi ham ança past. Sobiq ittifoq davrida qurilgan inşootlardan haligaça foydalaniladi. Turli hisob-kitoblariga köra, işlab çiqariladigan elektr energiyasining 20 foizi yetkazib beriş paytida yöqolib ketadi.
Boşlangan islohotlar xalq farovonligi uçun xizmat qilişi rost bölsa, garçi qiyin keçsada, uni oxiriga yetiş zarur. Zero, bir yerda depsinib turaveradigan, kezi kelsa oldinga emas, orqaga qarab ketadigan soha keskin islohotlar bilangina oldinga qarab siljiy oladi. Körilayotgan kiçik çoralar esa teşik çelakda suv taşişdan boşqa narsa emas.
