Klaster hokim bilan sudlaşmoqda: Hokimlik «Sultonteks»ni nimalarda ayblagan va ayblovlar qançalik asosli?
|14:00 / 28.05.202053 57614 min
Qarşi şahrida faoliyat körsatayotgan, ip yigiruv va trikotaj mahsulotlari işlab çiqarişga ixtisoslaşgan «SULTONTEX GROUP» MÇJ şaklidagi xususiy korxonasining Qarşi tumanida paxtaçilik klasteri tugatilayotgani internetda şov-şuv keltirib çiqardi.
Kun.uz saytida avvalroq bu ilğor klaster tugatilayotgani haqida maqola e'lon qilingan edi. Biroq, qaşqadaryolik mutasaddilar uşbu materialga tayinli munosabat bildira olişgani yöq.
«SULTONTEX GROUP» xususiy korxonasi Qarşi tumanidagi jami 15 ming gektarda paxta yetiştiruvçi 500dan ziyod fermerlar bilan şartnoma imzolagan. Uning özi ham 1300 gektar maydonga ega.
Klaster paxta yetiştiruvçi fermerlarga mexanizatsiya, öğit, dori, yoqilğidan yordam beradi, ularning yetiştirgan paxtasini paxta teriş maşinalarida yiğib oladi. Hosilni özi qayta işlab, tola va çigitini ajratadi. Çigitdan yoğ çiqaradi, toladan esa ip yigirib, tayyor mahsulot işlab çiqarib, eksport qiladi.
Klaster barça işlab çiqariş sikllarini töliq qamrab olgan. Respublikada bunday klasterlar barmoq bilan sanarli. Prezident Şavkat Mirziyoyev ham Qaşqadaryo viloyatiga safari davomida bu klaster faoliyati bilan şaxsan tanişgan.
Barçasi nimadan boşlangandi? Klaster faoliyati nega tugatib yuborilmoqda?
Ayni damda «SULTONTEX GROUP» Qarşi tuman hokimligining ayrim yolğon ma'lumotlari yuzasidan tuman ma'muriy sudiga murojaat qilgan, iş sudda körib çiqilmoqda.
Sud qanday yakuniy qarorga keladi, bundan bexabarmiz, unga ta'sir ötkaziş niyatimiz ham yöq, biroq öquvçilarimizga «SULTONTEX GROUP» klasterining yopilişiga nimalar sabab bölgani, umuman, uning yopilişi adolatli yo unday emasligi haqida xulosa çiqarişlari, muşohada qilişlari uçun vaziyatni yaqindan örganiş maqsadida Qarşiga bordik.
Klaster rahbari Nurbek Ergaşevning hikoya qilişiça, Boş vazir örinbosari Öktam Barnoyevning 20 mart kuni Koson tumanida Qaşqadaryo viloyatida qişloq xöjaligida amalga oşirilayotgan işlarni örganiş hamda mavjud muammo va kamçiliklarni bartaraf etiş çora-tadbirlari töğrisida ötkazgan yiğilişidan keyin unda muammolar yuzaga kela boşlagan.
Yiğilişdan keyin tuzilgan bayonnomada Qaşqadaryo viloyati hokimligi, «Agrobank» ATB, Markaziy bank viloyat Boş boşqarmasi va tijorat banklarining ğallani mineral öğitlar bilan oziqlantiriş va kimyoviy preparatlar bilan işlov beriş uçun yetişmaydigan mablağlarni tijorat krediti,
Mavzuga oid
paxta-töqimaçilik klasterlariga ajratiladigan paxta imtiyozli kredit mablağlari
va fermer xöjaliklarining ustav fondiga jamğariladigan mablağlar hisobidan qoplaş töğrisidagi noqonuniy takliflari ma'qullangan.
Nega noqonuniy? Çunki paxtaçilikka ixtisoslaşgan klaster ğalladan umuman daromad qilmaydi, çunki ğallani qayta işlamaydi. Buning uçun ğallaçilik klasterlari tuzilgan. «SULTONTEX GROUP» klasteriga özi bir tiyin daromad qilmaydigan ğallaçilik sohasi uçun «Agrobank» tomonidan töğridan töğri öz sohasi bölgan paxtaçilikka ajratiladigan kredit mablağlari hisobidan qariyb 550 ming AQŞ dollariga teng miqdordagi pul ötkazib beriş vazifasi nega yuklanadi? Axir bu soğlom aqlga zid-ku?
Tabiiyki, klaster rahbari bunday qila olmasligi, bank mablağlaridan maqsadsiz foydalana olmasligini aytganidan söng muammolar boşlangan.
«Jazo» ham uzoq kuttirmagan. 2020 yil 8 aprel kuni Vazirlar Mahkamasida «Paxta-töqimaçilik işlab çiqarişi taşkilotçilari — klasterlar faoliyatini samarali taşkil etiş çora-tadbirlari töğrisida» mavzusida ötkazilgan yiğilişda respublikada samarasiz faoliyat körsatayotgan va tugatilişi lozim bölgan 16ta klaster korxonalari röyxati tasdiqlangan. Ularning orasida «SULTONTEX GROUP» MÇJ ham bor.
1 . Paxta xomaşyosini çuqur qayta işlaşning töliq siklni qamrab olgan qayta işlaş quvvatlari mavjud emas. Holbuki, töliq sikl mavjud.
2. 2020–2021 yillar uçun aniq hisob-kitoblarga asoslangan loyihalar işlab çiqilmagan. Holbuki, umumiy qiymati 100 million AQŞ dollariga teng loyihalar tasdiqlangan va prezidentga taqdimot qilingan.
3. Agrotexnik tadbirlarni öz vaqtida amalga oşirişga amaliy yordam körsatilmasligi oqibatida paxta yetiştirişda hosildorlik past bölib, 2019 yilda 19,4 sentnerni taşkil etgan va 2018 yilga nisbatan 10,9 sentnerga pasaytirib yuborilgan. Bu ham yolğon. Qarşi tumanida ötgan yili hosildorlik pasaymagan, oşgan.
4. Fermer xöjaliklariga yetkazilgan moddiy resurslar va körsatilgan xizmatlar narxlarini oşirilgan qiymatda taqdim etib kelgan. Oqibatda, fermer xöjaliklarining moddiy manfaatdorligi ta'minlanmayapti. Biz suhbatlaşgan fermerlar esa buni tasdiqlaşmadi.
Xulosaga köra, «SULTONTEX GROUP» paxta-töqimaçilik klasteri faoliyati töxtatilib, örnida fermer xöjaliklari kooperatsiyasi taşkil etiş buyurilgan, endi tumandagi fermerlar öşa kooperatsiya bilan şartnoma imzolaşga majburlanmoqda.
Biz 20 may kuni Qarşi tuman ma'muriy sudida sudya A.Rasulov raisligida davom etayotgan oçiq sud majlisining ikkinçisida qatnaşdik.
Nurbek Ergaşev Qarşi tuman hokimi vazifasini bajaruvçi Maqsuda Mustafoyevaning noqonuniy xatti-harakatlari va ular keltirib çiqargan oqibatlar borasida sudga murojaat qilganini gapirib berdi.
Sud majlisi boşlangunça köçada yiğilib turgan ayrim fermerlar bilan ham gaplaşdik. Sudda guvohlik beriş uçun kelgan va bizga röpara bölgan fermerlar ötgan mavsumda klaster bilan işlaşganidan mamnun ekanliklarini, barça iş joyida bölganini, ayni paytda klaster bilan şartnoma bekor qilinib, fermerlar kooperatsiya bilan şartnoma imzolanganidan söng muammolar boşlanganini gapirib berişdi.
Xususan, ötgan mavsumda klaster bilan işlaşda öğit, texnika, yoqilği, OVX masalasida muammolar bölmagani tilga olib ötildi.
Fermerlarga tuman hokimligi tomonidan «SULTONTEX GROUP» tugatildi, degan xabar berilgan va ularda kooperatsiya bilan şartnoma imzolaşdan özga çora qolmagan. Ayrimlar mahalla fuqarolar yiğini raislari va içki işlar organlari xodimlari tomonidan şartnoma imzolaşga majburlangan.
Fermerlardan biri klaster dastlabki yil işlaşda tajribasizlik qilib, ayrim xato va kamçiliklarga yöl qöyganini ta'kidladi, lekin aldov yöli orqali kooperatsiya bilan işlaşga fermerlarni majburlamaslik, klaster yo kooperatsiyadan birini tanlaşni fermerlarning ixtiyoriga qöyib beriş kerakligini aytib ötdi.
Eng qiziği, klaster yangiça usulda, yangi texnologiyalar bilan çigit qadab bergan fermerlarga ham bundan buyoğiga klaster bilan işlamaslik şarti qöyilmoqda. Ya'ni, fermerlarlarga xizmat körsatuvçi mexnazatsiyalaşgan texnika vositalari faqat «SULTONTEX GROUP»da bor. Lekin fermerga «SULTONTEX GROUP»ga pul ötkazib, texnika xizmatidan foydalanişga izn berilmayapti.
Sud zalida guvohlik körsatmasi bergan fermerlar ham klaster bilan işlaş ular uçun manfaatli va foydali bölganini qayd etib ötişdi.
Şu kuni Qarşi tumani hokimi Maqsuda Mustafoyeva mazkur sudga çaqirilganiga qaramasdan sud işiga kelmadi. Bizga intervyu berişni istamagan (keyinroq sud zalida u jurnalistlardan özini 5 marta internetga çiqarişganiga e'tiroz ham bildirdi) tuman hokimining qişloq xöjaligi masalalari böyiça örinbosari Akrom Aripov suddagi çiqişi asnosida savollarga javob bera turib, Nurbek Ergaşevning boş «ayb»ini aytdi. Uning sözlariga köra, N.Ergaşev manmansiragan, tuman rahbarlarining telefonini kötarmaydi va majlislarda qatnaşmaydi.
Şuningdek, Akrom Aripov ğalla uçun klasterlardan pul talab qilinganini ham tan oldi. Buni esa hukumat topşiriğini qonun deb bilişi va uni bajarişga intilişi bilan izohladi.
Qiziq vaziyat yuzaga kelmoqda: viloyat hokimligi, «Agrobank»ning viloyat bölimi klaster uçun ziyonli bölgan noqonuniy taklifni örtaga taşlaydi, u hukumat raisi örinbosari bayonnomasiga kiritiladi, uni qonun ölaroq qabul qilgan tumandagi rahbarlar özlari tayyorlab bergan ma'lumotlar asosida tayyorlangan topşiriqlarni bajarişga intilişadi.
Tan oliş kerak, «SULTONTEX GROUP» klasteridan norozi fermerlar ham yöq emas, lekin ular ham asosan klaster rahbarini turli selektor va majlislarga kelmaslikda ayblaşgan.
Xöp, «SULTONTEX GROUP» klasteri yomon ekan, hozir u tumanda paxtaçilikka aralaşmay turibdi, undan qutulişdi; xalq deputatlari tuman kengaşi qarori bilan kooperatsiya tuzilgan, boyagi fermerlar bemalol kooperatsiya bilan işlayverişi mumkin-ku? Yöq, bu fermerlar gap-sözlari bilan tuman hokimligi pozitsiyasini qöllab turişibdi. Holbuki, ötgan mavsumda klaster bilan işlaş oqibatida qandaydir zarar körgan bölişsa yoki klasterning qandaydir qarzi bölsa bemalol iqtisodiy sudga murojaat qilişlari mumkin edi-ku?
Bu borada paxtaçilikdan çetlaştirilgan «SULTONTEX GROUP» klasterining 300dan ziyod, umumiy qiymati 8,5 million dollarlik yap-yangi texnikalari garajlarda turibdi.
Ularning orasida zamonaviy traktorlar, kultivatorlar, ğözaga dori sepiş uskunalari, hattoki AQŞdan keltirilgan paxta teriş kombaynlari ham bor. 2020 yil hosil uçun mineral öğitlar va kimyoviy dori vositalari ham omborlarda «yaroqlilik muddati tugaşi»ni kutib yotibdi.
«SULTONTEX GROUP» rahbari qişloq xöjaligini tuşunadigan barça kadrlar yetarli ekanligini ta'kidlab ötdi, klaster laboratoriyasida paxta zararkunandalariga qarşi kuraşiş uçun 17 ming gektarga yetadigan liçinkalar yetiştirib qöyilganiga guvoh böldik.
Klaster, şuningdek, pul sarflab, dalalarga çuv çiqargan, kollektorlarni ta'mirlagan, tomçilatib suğoriş texnologiyasini tumanga sekin-asta joriy etayotgan edi.
Boş vazir örinbosariga yolğon va xato axborotlar bergan tuman hokimligi esa asosiy sanoat korxonalari Qarşi şahrida joylaşgan klasterni tumanda işlatmoqçi emas. Va bu maşmaşalarning barçasi klasterga aloqasi bölmagan ğalla uçun 5,636 milliard söm bermagani oqibatidan kelib çiqmoqda.
Klaster rahbari bölib ötayotgan işlardan tuşkun ahvolda. «Barçasini tarmoqqa yangilik yaratiş, paxtaçilikda hosildorlikni oşiriş, unga zamonaviy texnologiyalarni olib kiriş, köproq iş örni yaratiş uçun qilgan edim», — dedi u biz bilan suhbatda. Işlab çiqariş korxonalari Qarşi şahrida bölsa ham işçilar örtasida Qarşi tumanidan qatnab işlayotganlari ham bölgan.
U bankdan olingan kreditlarni yopiş uçun texnikalarni sotuvga qöyişga majbur bölgan.
Holbuki, Qarşida ip yigiruv fabrikasi, undan çiroyli trikotaj mahsulotlari işlab çiqaruvçi, bir yil içida qurilib işga tuşirilgan tikuvçilik fabrikasi faoliyat körsatib turibdi.
Klaster ixtiyorida paxta tozalaş zavodi, yoğ zavodi ham bölib, işlaşga şay, öz navbatini kutmoqda.
Undagi sönggi rusumdagi dastgohlar Yevropadan keltirilgan. Tayyor mahsulotlar xorijga eksport qilinmoqda. Klaster özi paxta yetiştirib, fermerlardan paxtani sotib olganida mahsulot tannarxi arzon bölgan bölar edi. Prezident taşabbusi bilan klaster tajribasi ommalaştirilganidan ham közlangan boş maqsad şu edi. Endi birja orqali tola sotib olinsa mahsulotlar narxi oşişiga olib keladi.
Xöş, bu maşmaşalardan kim yutadi?
Eng qiziği şundaki, voqeani xolislik nuqtayi nazaridan yoritişga uringan ayrim blogerlar masalaning mohiyatga tuşunmasdan, «klaster monopoliya örnatgan», «u mafiya», «Toşkentda tankasi bor» degan böhton fikrlarni ilgari surişmoqda hamda klasterga qarşi bölgan fermerlarning fikrinigina olib çiqişmoqda. Özingiz öylang, «Toşkentda tankasi bor» tadbirkorni mahalliy rahbarlar şu ahvolga sola olgan bölişarmidi?
Yana bir jihat: klaster bilan işlaşga roziman, degan fermerlarni Qarşi tuman hokimligi klaster bilan şartnoma imzolaşga qöymayapti va fermerlarga kooperatsiya bilan majburiy şartnoma imzolatyapti. Bu holatda tumanda endi klaster örniga kooperatsiya monopol bölib qolaveradi-ku?
Holbuki köplab fermerlar viloyat hokimi Z.Mirzayev, tuman hokimiga klaster bilan şartnoma tuzişga ruxsat sörab guruh-guruh bölib jamoaviy xatlar yöllaşmoqda. Ularning murojaatlari hanuz javobsiz qoldirilmoqda.
Xöş, bu holatda fermerlar uçun endi nima yaxşi tomonga özgaradi? Kooperatsiyada zamonaviy texnika ham yöq, öğit, kultivatsiya va boşqa masalalarda kooperatsiya bilan şartnoma imzolatilgan fermerlar allaqaçon muammolarga duç kelişgan.
Barçasiga paxtaçilik klasteri ğalla hosilini yiğib oliş uçun uçun pul köçirib bermagani sabab bölmoqda. Buni rasmiylar tomonidan imzolangan hujjatlar ham isbotlab turibdi. Hukumatga esa ma'lumotlarni tuman hokimligi tayyorlab bergan.
25 may kuni davom etgan sud majlisida tuman hokimi Mustafoyeva ham buni oçiq böyniga olmadi. «Nima bölgan bölsa ham men işga kelişimdan oldin bölgan», deb ta'kidlagan u. Holbuki u 3 mart kuni hokimlikka tayinlangan va barça voqealar şundan keyin boşlangan.
Boz ustiga, Mustafoyeva şu yil 10 aprel kuni öz imzosi bilan Boş vazir örinbosari Öktam Barnoyev, viloyat hokimi Zoir Mirzayevga xat yöllab, «SULTONTEX GROUP» tumanda 2020 yil ğalla hosili uçun azotli mineral öğit va kimyoviy dori vositalar uçun yetişmayotgan mablağlarni qoplaş uçun 5 milliard 636 million sömni hamon ötkazmay turganini yozgan.
Aslida gap buyoqda. Tuman rahbarlari daladan boşqa işlari ham bisyor bölgan klaster rahbarini majlislarga qatnaşmagani uçun aybdor qilişdan boşqa vaj topa olişmayapti.
Tuman hokimligi fermerlarga zuğum ötkazmasdan, ularga kim bilan şartnoma imzolaşni öz ixtiyorlariga qöyib berişlari kerak emasmi aslida? Mayli, klaster bilan işlaşdan norozi fermerlar kooperatsiya bilan şartnoma imzolasin, klaster bilan işlaşga rozi bölib turganlar esa klaster bilan bitim tuzsin.
Aynan mana şu holatda six ham kuymasdi, kabob ham. Şunçalik qiyinmi şu narsaga qöyib beriş? Qiyin şekilli...
Şuhrat Şokirjonov, Kun.uz maxsus muxbiri.
Faxriddin Hotamov, tasvirçi.
