Özbekiston va globallaşuv: proteksionizm siyosati nimasi bilan xavfli?

— Birinçidan, Özbekiston bozori mamlakatning özi singari yetarli tarzda kiçik. Şu sababli Xitoy, Hindiston va Rossiya kabi gigantlar bilan soliştirganda Özbekistonda muhim bir nyuans bor — har qanday narsani işlab çiqarişni miqyoslaştiriş juda murakkab. Ikkinçidan, texnologik rivojlaniş nuqtayi nazaridan mamlakat qoloqlar safida, şu sababli yopiq böliş — juda xavfli. Çunki mamlakat içida mahsulotlarni raqobatbardoş qiluvçi ustunliklar yöq.

Bir-ikkita misollarga murojaat qilamiz: Kanada va AQŞ, Avstriya va Germaniya. Kanadada şartli 30 million kişi yaşaydi, AQŞda esa 300 milliondan ziyod, Avstriya va Germaniya örtasida farq 8 barobar. Har ikki holatda ham mamlakatlar katta qöşnisiga oçilişi zarurligini tuşunib yetişgan. Bunday oçilişda mamlakat özining qandaydir öziga xosligi yoki siyosiy mustaqilligini yöqotişini anglatmaydi. Uçinçidan, mamlakat dengizga çiqiş yöliga ega yoki ega emasligini ham hisobga oliş zarur. Agar bölmasa, bu uni avtomatik ravişda eng kamida uni örab turgan qöşnilariga nisbatan oçiq bölişi kerak bölgan vaziyatga qöyadi, çunki ularsiz dengizga çiqa olmaydi — eksport va import operatsiyalari busiz qiyin.

Qaytaraman, proteksionizm siyosatini qöllab mustaqil ravişda rivojlanişni faqat kuçli içki bozorga ega katta öyinçilar qöllaşi mumkin. Agar mamlakatda bu bölmasa, proteksionizm — heç qayoqqa eltmaydigan yöl. Özbekiston kabi mamlakatlar uçun eng maqbul strategiya — yirik qöşnilar bilan savdo hamkorligini yölga qöyiş. Avvaliga ularga tabiiy resurslarni yetkaziş mumkin. Bu voqealar rivojining eng sodda varianti. Söngra nafaqat resurslar, işlab çiqaruvçilaringiz yasayotgan, qölda yasalayotgan mahsulotlarni eksport qiliş mumkin. Bu juda mavaffaqiyatli strategiya bölişi mumkin, çunki mamlakatingizda qöl mehnati juda köp davlatlardagidan arzon. Bu esa mahsulot tannarxini arzon qiladi. Lekin muhim nyuans bor — iş kuçining sifati. Bu nafaqat zavod va hokazolarning işçilariga taalluqli. Sizlarda çindan ham murakkab va innovatsion mahsulot işlab çiqariş uçun bilimli kadrlar yetarlimi?

— Unday bölmasa kerak. Bizning muammomiz faqat texnologiyaning rivojlanmaganligida emas — biz nafaqat Amerika va Yevropadan, qöşnilarimizdan ham ortdamiz — aynan bilimli kadrlar va ularga ta'lim berişi mumkin bölgan insonlarning mutlaqo yetişmasligida. Binobarin, bizning zaif va monopollaşgan bozorimiz hamda uning öyinçilari kuçli kompaniyalarning kelişiga turib bera olmasligi xususidagi xavotirlar asossiz emas. Bu holatda nisbatan insonparvar integratsiya retsepti qanday?

— Jahon iqtisodiy tizimiga qöşilişda ikkita holat böladi: birinçisi — hammasi bosqiçma-bosqiç amalga oşişi, integratsiya davri 5–10 yilni olişi, bu davrda qandaydir yöl bilan mahalliy gigantlar mudom yangi öyinçilar paydo bölişiga könika borişi kerak. Ikkinçi holat — agar mamlakat oçiladigan bölsa sohalarni differensiallaş juda muhim, ulardan qay biri kuçli va taşqi kompaniyalar kela boşlaşidan foyda çiqarişini tuşuniş kerak. Şunda xalqaro bitimlarni tuzişda sizda kuçliroq pozitsiya, hamkorlaringizda esa sizdan öz manfaati yölida foydalaniş uçun imkoniyat kamroq böladi. Hamkorligingiz ham siz tomoningizdan işçi kuçi va xomaşyo yetkaziş bilan çegaralanib qolmasdan, aynan birgalikda işlaş böladi.

Jahon trendlaridan juda ortda qolib ketgan sohalarni esa… «yöqotamiz». Qançalik qayğuli körinmasin, bir soha foyda keltirişi uçun ikkinçi bir sohani qurbon qilişga töğri keladi. Agar bu ikki qoidaga rioya qilinsa, mamlakat moslaşuv jarayonini qiynalmasdan bosib ötiş imkoniga ega böladi.

Lekin bu yerda siyosiy elementni yoddan çiqarmaslik kerak: ayrim sohalar öta raqobatbardoş bölişi mumkin, ğarblik hamkorlar bilan iqtisodiyotga köp foyda keltiradigan nisbatan teng ittifoq taşkil etiş mumkin, lekin bu yuz bermayotgan bölsa — hammani mavjud holat qoniqtirayotgan böladi.

— Köpinça şunday bölib çiqyapti ham...Siyosat mavzusini davom ettirar ekanmiz, söramoqçiman: hozir davlat va umuman olganda siyosatning u yoki bu kompaniyaning mamlakat içkarisida va taşqarisidagi bozorda muvaffaqiyat qozonişi uçun roli neçoğlik katta?

— Ularning roli hamon juda ulkan. Global bozorga çiqiş haqida gapirar ekansiz, rol yanada oşadi — jahon miqyosida mamlakat qaysi strategiya böyiça harakatlanişini aynan hukumat hal qiladi. Bu yerda mamlakat rahbariyatining işida uçta asosiy omil mavjud:

1. U barqarorlikni kafolatlaşi kerak. Çunki biznes uçun mamlakat rahbariyati qabul qiladigan qarorlar oldindan taxmin qiliş mumkin bölişi juda muhim.

2. Hamkorlik formatlarining köplab variantlari içidan hukumat içki bozorga qadam qöyayotgan mamlakat yoki kompaniyalar bilan mamlakat rivojlanişi uçun eng optimal bölgan bitimlarni tanlay bilişi lozim. Ya'ni öz işlab çiqaruvçisini qöllab-quvvatlaş, uning kuçli va ojiz tomonlarini biliş.

3. Mamlakatdan arzon işçi kuçi va xomaşyo manbasi sifatida foydalanişdek negativ ssenariy röy bermasligi uçun aholining bilim darajasi yuqori bölişi uçun katta e'tibor beriş va doimo kömak körsatişi juda muhim. Misol tariqasida Estoniyani oliş mumkin. Uning bozori katta emas, aholisi ham kam, xomaşyosi qariyb yöq, lekin aholisi juda bilimli va şuning uçun Estoniya global miqyosda juda raqobatbardoş. Birinçi navbatda IT-xizmatlar sohasida, çunki u yerda yuqori malakali dasturçilar juda köp. Ularning paydo bölişiga esa ta'lim darajasining juda yuqoriligi sabab bölgan.

Albatta, bu narsalar köp vaqtni oladi, heç kim bir darajadan ikkinçisiga sakrab ötiş haqida gapirmayapti. Avvaliga bor narsadan foydalaniş kerak, bunda Ispaniya va Dominikana tajribasidan foydalansa böladi. Ular iqlimi yaxşi ekanligini tuşunib, turizmni rivojlantirişga pul tikişgan. Şundan söng ta'lim va boşqa sohalarga investitsiya kirita boşlaşdi. Qozoğiston ham şunday — hozir ular neft qazib olib, uning foydasidan qandaydir qismini töplaşmoqda va undan keyinçalik aholi uçun investitsiya sifatida foydalaniş mumkin.

Aynan şuning uçun davlat özi maksimal darajada raqobatbardoş bölgan asosiy sektorlarni aniqlaştirib olişi kerak. Şundan söng şu sohalar, kompaniyalar, jumladan monopoliyalarni ham qöllab-quvvatlab, ular içki bozorda raqobatdan qörqmasdan jahon bozoriga çiqişlari uçun subsidiyalar berişi lozim. Janubiy Koreya va Yaponiyada kuçli kompaniyalar Honda, Toyota va Hyundai’ni tanlab, ularni faol qöllab-quvvatlab global bozorga oçilganda şunday yöl tutişgan.

— Suhbatimizga yakun yasasak: globalizatsiyaning katta öyinidagi kiçik mamlakatning omadli qartasi — özining unikalligi va ustun taraflarini nazarda tutadigan, jahon trendlari va bozor çaqiriqlarini puxta örgangan holda aholining bilim darajasini oşiriş va bosqiçma-bosqiç integratsiyani qamrab oladigan mamlakat darajasidagi maqsadli yondaşuv bölib çiqmoqda. Şundagina mamlakat aslida erişmasligi ham mumkin bölgan farovonlikka erişadi. Bu esa bir qaraganda paradoksdek körinadi, globallaşuv qaramlikni kuçaytirar ekan, lekin bu qaramlik muvaffaqiyatga erişiş imkoniyatlarini oşiradi. Agar avval mamlakatlar qöşnilar bilan minimum darajada aloqa qilib, mahalliy darajada kun keçirib rivojlangan bölsa, hozir doimo formada böliş, majburiy-ixtiyoriy ravişda jahon poygasida iştirok etişga töğri kelmoqda. Agar bu muvaffaqiyatli tarzda amalga oşirilsa, Finlandiya va Singapur kabi keskin öziş va misli körilmagan natijalarga erişiş mumkin.

— Siz haqsiz. Bu global öyin uçun, jumladan, hamkorlarni qanday qilib töğri tanlaş ham boş masala bölib turibdi. Integratsiya şarofati bilan hattoki alohida resurslarga ega bölmagan kiçik davlatlar ham «kerakli qarta»ni suğurib olib, undan töğri foydalanib, juda muvaffaqiyatli bölişi va yangi darajaga çiqiş imkoniyatiga ega bölişadi. Bu ma'noda Özbekistonning oldida murakkab tanlov turibdi. Çunki tarixiy xotira bor, possovet blok, Rossiya bilan aloqalar mavjud, katta avlod aynan mana şu yönalişda harakat qilişni köproq istaydi. Lekin qudratli Xitoy ham borki, uning özi mintaqaga sekin-asta kirib kelmoqda. Ehtimol, yangi avlod Rossiyadan köra Xitoyga yaqinroq bölişni istab qolişi ham mumkin.