Qarşilik harakati qanday mağlub böldi? Holbuki avval ular yillar böyi kuraşgandi.
Reuters / Scanpix / LETAReuters / Scanpix / LETA
«Tolibon» Panjşerni — Afğonistondagi toliblarga taslim bölmay kelgan sönggi hududni egalladi. Baland toğlar qurşovidagi Panjşer vodiysi markazini egallaş uçun uç kun jang olib borildi. Şunday ekan, rasman afğon qarşilik harakati tugallandi, uning yetakçilari hali mustahkamlanib olmagan toliblar hokimiyatini ağdarib, Afğonistonda demokratik boşqaruvni tiklaşni rejalaştirgandi. «Meduza» bu kuraş tarixini qisqaça hikoya qildi va bunday buyoğiga nima bölişi mumkinligi haqida yozdi.
Qarşilik harakati yetakçilari nimaga umid qilişgandi?
15 avgust kuni Kobul taslim bölgaç, toliblar nazoratiga ötmagan birgina hudud qoldi - Panjşer Afğonistonning 34 viloyatidan biri bölib unga Bağlon viloyati tumanlari çegaradoş. Mamlakat şimoli-şarqidagi bu hududda asosan etnik tojiklar yaşaydi (Afğoniston aholisining törtdan bir qismini tojiklar taşkil etadi).
1975 yildan buyon Panjşer va uning atrofidagi hududlarda harbiylaşgan milliy-diniy harakat şakllangan, bu harakat keng muxtoriyat uçun intilgan va bu Afğoniston siyosatiga ta'sir körsatgan. Avvaliga harakatga panjşerlik Ahmad Şoh Mas'ud rahbarlik qilgan. 1980-yillarda u eng maşhur afğon dala qömondoniga aylanadi. Mas'ud bir neça ming kişilik jangçisi bilan Afğonistonning kommunistik hukumatiga va sovet harbiylariga qarşi turadi. Sovetlar ketib, 1992 yilda kommunistik hukumat qulaganidan keyin — Afğonistondagi fuqarolik uruşi vaqtida boşqa dala qömondonlari bilan kuraş keçadi.
Ahmad şoh Mas'ud 90-yillar örtalariga kelib mamlakat janubida etnik puştunlar tomonidan radikal ğoyalarga asoslanib tuzilgan «Tolibon» harakatining ham asosiy duşmani böladi. Toliblar harakati dala qömondonlari zulmidan töygan Afğonistonning aksar aholisi tomonidan qöllab-quvvatlanib, toliblar 1996 yilda Kobulni egallab hokimiyatga keladi, lekin ular Panjşerni olişning uddasidan çiqa olişmaydi.
2001 yil 9 sentyabrida Mas'ud undan intervyu oliş niyatidagi jurnalist qiyofasida kelgan terrorçi xudkuş tomonidan öldiriladi. Ma'lumotlarga köra, videokamerasiga bomba örnatilgan qotillarni Usama Bin Lodin jönatgan. Bir neça hafta ötib — AQŞdagi 11 sentabr teraktlaridan keyin — Afğonistonga amerikalik harbiylar kirişadi. Ularni Mas'udning safdoşlaridan iborat «Şimoliy alyans» qöllab-quvvatlaydi.
2021 yilda amerikalik harbiylar olib ketilgaç toliblar tezlik bilan mamlakatning Panjşerdan boşqa barça viloyatlarini egallaşadi. 15 avgust kuni Kobul toliblar qöliga ötgaç Panjşerga Ahmad Mas'ud (Şoh Masudning öğli, bungaça Ğarbda yaşagan) va Afğoniston vitse-prezidenti Amrulla Solih (Şoh Mas'udning sobiq safdoşi) keladi. Ular 1980 va 1990-yillardagi kabi Panjşer vodiysini taslim bölmas qal'aga aylantiriş, keyin qarşilik harakatini butun Afğonistonga yoyiş maqsadlarini aytişadi.
Mavzuga oid
Kiçik Mas'ud The Washington Post uçun kolonkasida asosiy maqsad — barça fuqarolar huquqlari hurmat qilinadigan, barça etnik ozçiliklar avtonomiyaga ega böladigan va davlat boşqaruvida iştirok etişi mumkin bölgan yangi Afğoniston tuziş ekanini aytadi.
Qarşilik harakati nimalarga ulgurdi?
Qarşilik harakati yetakçilari mahalliy aholidan va Afğoniston armiyasining toliblarga taslim bölişni istamagan maxsus qismlari qoldiqlaridan jangovar kuçlar tuzişga harakat qildi.
Bundan taşqari, ular boşqa mamlakatlardan kömak olişga harakat qilişdi: birinçi navbatda Tojikiston, Hindiston (yangi Afğonistonda Pokiston katta ta'sirga ega bölişini istamaydigan qöşni davlat), Eron va Ğarb davlatlaridan. Şuningdek, ular afğon diasporasi tomonidan ham qöllab-quvvatlov bölişiga işonişgandi.
Va nihoyat, ular faol mediakampaniya olib borişdi, Ğarb naşrlarida katta çiqişlar qilişdi hamda ijtimoiy tarmoqlardagi son-sanoqsiz akkauntlar orqali «yangi Afğoniston» va «yengilmas Panjşer qal'asi» ğoyasini taşviq qilişdi.
Şu bilan bir vaqtda Qarşilik harakati yetakçilari toliblar bilan oqsoqollar, diniy ulamolar orqali ham, töğridan töğri ham muzokaralar olib borişdi. Bu muzokaralarda aynan qanday masalalar muhokama etilgani ma'lum emas. Ammo «Tolibon»ga yaqin manbalar va Afğoniston böyiça ekspertlar gap asosan yangi hukumatda panjşerliklar qanday öringa ega bölişi va ularning avtonomiyasi qançalar keng bölişi haqida ketgan. Xabarlarga köra, muzokaralarning barça bosqiçlari bir tomon ikkinçi tomon takliflarini rad etişi bilan yakunlangan.
Qarşilik harakati boş spikeri (matbuot kotibi) Fahim Daştiy TASS uçun bergan intervyusida toliblar Mas'udga lavozim taklif qilayotgani, u esa mamlakat kelajagi va hokimiyatni markazsizlaştiriş masalalarini muhokama qilişni talab etayotgani haqida aytgandi. Öz navbatida, «Tolibon»ga yaqin odamlar Mas'ud özini mamlakatdagi barça tojiklar vakili sifatida tan olişni talab qilganini aytişgan.
Toliblar Panjşerni nega bu qadar tez egallaşdi?
Avgust oyi oxirida Panjşerdagi va unga qöşni bölgan Bağlondagi harbiy otryadlar bir neça tumanlarni toliblardan qaytarib olişdi va strategik jihatdan muhim bölgan Salang dovoni sari harakatlanişdi. U yerda toliblar tomonidan egallangan markaziy hududlarni Afğoniston şimoli bilan boğlovçi tonnel joylaşgan. 1980-yillarda Şoh Mas'ud ham bu tonnelga bir neça marta hujum qilib, Kobuldagi sovetlar armiyasi ta'minotini uzib qöyiş amaliyotlarini ötkazardi.
Toliblar darhol katta kuç bilan qarşi hujumga ötişdi — buning uçun Bağlonda yetarliça kuçlar bor edi; qarşilik harakati otryadlari Panjşer içkarisiga çekintirildi. Şundan keyin «Tolibon» Panjşerni töla egallaş uçun keng kölamli harbiy harakatlarga kirişdi.
Bu amaliyot 2 sentabr kuni boşlandi, toliblar vodiyga bir vaqtning özida şimoldan ham — ötiş qiyin bölgan Hindukuş toğlari orqali — va janubdan, Kobul tomondan ham hujum boşladi. Şundan söng uşbu hududdagi harbiy harakatlar böyiça yolğon xabarlar oqimi kengaydi: toliblar 3 sentyabrdayoq ğalabani qizğin nişonlay boşlaşdi (Kobulda havoga öq uzilişi oqibatida qurbonlar böldi, şundan söng harakat hissiyotlarni tiyişni buyurib, havoga öq uzişni taqiqladi).
Toliblarga yaqin naşrlar va blogerlar viloyat töliq egallangani, Qarşilik harakati yetakçilari esa vertolyot orqali Tojikistonga qoçişgani haqida yozişdi. Bunga javoban panjşerliklar toliblar janubda ham, şimolda ham qurşab olingani, mingdan ortiq jangarilar öldirilgani, qolganlarining aksar qismi asirga olingani haqida aytişdi. Ammo bu xabarlarga ilova qilingan suratlar va videolar butunlay boşqa mamlakatlardagi harbiy harakatlarga oid edi (masalan, aslida Yamanda sodir bölgan juda köp tasvirlar tarqaldi), şuningdek, avvalroq Afğonistonning boşqa hududlaridagi janglar aks etgan videoroliklar taqdim etildi.
Hal qiluvçi buriliş 4 sentabr kuni röy berdi. Geolokatsiya böyiça mutaxassislar «Tolibon» tomonidan e'lon qilingan bir neça videoga asoslangan holda Qarşilik kuçlari daraga janubdan kiriş joyi yaqinida yöl yoqasidagi qoyalarni portlatib, duşman yölini tösib qöyişganini aniqlaşdi.
Ammo toliblar şu kuniyoq toş uyumlarini hamda yölga joylaştirilgan minalarni aylanib ötib, daraning markaziy qismida paydo bölişdi. Şundan söng, Qarşilik harakati mudofaasi amalda sindirildi. 5 sentabr kuni keçqurun toliblar Mas'udlar oilasi yurti va viloyat ma'muriy markazi hisoblangan Bozorakka yetib kelişdi.
Qarşilik harakatini qutqarib qoliş uçun sönggi uriniş Kobulda röy berdi. Poytaxtdagi diniy ulamolar ikki tomondan ham uruşni töxtatib, kelişib olişni, toliblardan vodiy qamalini bekor qilişni talab qilişdi. Ahmad Mas'ud bu ğoyani olqişladi: u feysbukdagi sahifasida agar toliblar Panjşerdan ketişsa, harbiy harakatlarni töxtatişga tayyorligini bildirdi. Tabiiyki, taşabbusni qölga olib, vodiy markaziga yetib kelgan toliblarni bu şart qanoatlantirmasdi va ular bu haqda öylab ham körişmadi.
5 sentabr kungi janglar vaqtida harakat spikeri Fahim Daştiy halok böldi (u Şoh Mas'ud bilan ham birga işlagan, 2001 yildagi suiqasd vaqtida u bilan bir xonada bölib, portlaşdan oğir jarohatlangan), şuningdek, mahalliy ortyadlarning bir neça qömondonlari va afğon armiyasi generallari öldirilgani haqida xabarlar tarqalgan. Toliblar kiçik Mas'ud va Amrulla Solihni Bozorakdan topa olişmagan.
6 sentabr kuni Mas'ud audiomurojaat yölladi; u öz murojaatida barça afğonlarni toliblar rejimiga qarşi kötarilişga çaqirdi.
Qarşilik harakati nega bu qadar tez mağlub böldi? Endi toliblar xotirjam bölişi mumkinmi?
Panjşerda bu safar kötarilgan isyonning muvaffaqiyat uçun imkoniyatlari avvalboşdan deyarli yöq edi.
1980-90-yillardagi uruşlar vaqtida Şoh Mas'ud avvaliga Pokiston bilan, keyin — Tojikiston bilan boğlanuvçi oçiq yöllarga ega edi. Bu yöllar orqali u Panjşerda qazib olingan qimmatbaho toşlarni sotişi va qöşni davlatlardan qurol-yaroğ sotib olişi mumkin edi. 2021 yilda qarşilik harakatiga rahbarlik qilgan öğli esa taşqi dunyodan butunlay uzilib qolgan, faqat Bozorakdagi bir neça Mi-17 rusumli vertolyotlar orqali taşqari bilan aloqa örnatiş mumkin edi. Mamlakatning Tojikiston va Pokiston bilan çegaralari töliqligiça toliblar nazoratiga ötgan.
Kiçik Mas'ud va uning safdoşlarini jahondagi davlatlarning birortasi qöllamadi — na oçiqçasiga, na maxfiy ravişda. Afğoniston vitse-prezidenti Amrulla Solih AQŞ uning yordam haqidagi söroviga javob qaytarmaganiga işora qildi. Etnik tojiklar va özbeklarning boşqa yetakçilari 15 avgust kuniyoq mamlakatdan qoçib ketişgandi, ularning vakillari heç qanday yordam bera olmasliklari, Eron, Turkiya va Özbekiston hukumatlari tomonidan bunga taqiq qöyilgani haqida aytişdi.
Milliy masala esa («Tolibon» asosini taşkil etuvçi tojiklar va puştunlar örtasidagi an'anaviy raqobatga umid qiliş) bu safar u qadar katta ahamiyatga ega bölmadi. «Tolibon»ning amaldagi rahbariyatida tojiklar ham bor (xuddi qarşilik harakatida sobiq afğon harbiylari — puştunlar iştirok etayotgani kabi). Toliblarning Panjşerga yurişiga Afğonistondagi maşhur tojik toliblaridan biri Qori Fasihuddin rahbarlik qildi.
Mintaqadagi asosiy kuç bölmiş Pokiston oçiqçasiga kiçik Mas'udning raqiblarini qöllab-quvvatladi. Töğri, Milliy front vakillari pokistonliklarning aralaşuvi böyiça biroz börttirib yuborişdi: ular 5 sentabr kuni dara Pokiston samolyotlari va dronlari tomonidan bombardimon qilingani, Bozorok esa Pokiston armiyasining maxsus topşiriqli bölinmalari tomonidan qamal qilingani, amaliyotni şu kunlarda Kobulga uçib kelgan Pokiston razvedka xizmati rahbari boşqargani haqida aytişdi, ammo bu da'volarni tasdiqlovçi birorta dalil keltirişmadi (masalan, qulab tuşgan F16 samolyoti Panjşerda emas, Uelsda suratga olingan). Lekin çindan ham Pokiston muassasalararo razvedka boşqarmasi (ISI) direktori, general Fayz Hamid Panjşer qamali boşlanişi arafasida Kobulga kelgandi.
Ammo, Mas'ud mağlubiyatining asosiy sababi — Kobul egallangaç, «Tolibon»ning afğonlarga taqdim etgan loyihasi qabul qilingani böldi. Bu loyihadagi asosiy ikki jihat — uruş yakunlanişi va harakatning yumşagani edi. Köplab afğonlar Panjşerdagi qarşilik harakatini navbatdagi adoqsiz fuqarolik uruşi tahdidi sifatida körişdi, toliblar esa köp qurbon bermasdan tezda buning oldini olişdi. Bundan taşqari, köplar «Tolibon»ning tinçlikparvar ruhdagi bayonotlariga işonmoqda, xususan, ular Panjşer aholisini — «tanamizning bir qismi, Afğonistonning boşqa fuqarolari bilan teng huquqlarga ega bölgan birodarlarimiz» deb ataşdi.
Bularning bari «Tolibon» mamlakatda mustahkam hokimiyatni qölga kiritganini anglatadimi? Bunga işonç yöq: hokimiyatni saqlab qoliş juda qiyin böladi. Ğarb yuz ögirişidan keyin Afğonistonning iqtisodiy holati deyarli halokat yoqasida. Toliblar Xitoy yordamiga umid qilişmoqda, ammo ular tezda bunday yordam olişi qiyin. Oçiqçasiga Panjşerdagi qarşilik harakatini qöllagan Eron endi rasman uşbu viloyat kuç bilan bosib olinganidan norozi ekanini ma'lum qildi. Çegara hududlardagi milliy ozçiliklar yetakçilari faollaşmoqda (hozirça faqat sözda), buyoğiga partizan uruşi olib borişga ötgan Ahmad Mas'udning bayonotidan keyin barça yirik şaharlarda Pokistonning mamlakatga ta'siriga qarşi namoyişlar boşlangan. Bularning bari bir bölib şuni anglatadiki, yangi qarşilik öçoqlari paydo bölişi vaqt masalasidir, afğonlarning adoqsiz uruş yakunlanişi borasidagi umidlari esa — xayolot.
