Azizbek Yusufov: “Özbekistondagi reklama bozorida avvalgidek marketologlar yetarli, ammo yaxşi mutaxassislar baribir kam”
|23:00 / 13.03.202412 86614 min
Foydalanuvçilar raqamlaşuvi hamda internet tezligi ortib borgani sayin, tabiiyki, raqamli sanoatlarning hajmi va kölami ham kengaydi. Ulardan biri – reklama, internet-marketingdir.
Mirror Management (WorldWide Media) yirik marketing agentiligi hamasosçisi, Rossiya marketologlar gildiyasining a’zosi, Özbekiston Marketing uyuşmasi a’zosi, avval IMKON Plus va LeBazar kompaniyalarida marketing böyiça direktor lavozimida işlagan taniqli ekspertlardan biri Azizbek Yusufov KUN.uz bilan suhbatda marketingda tez-tez yöl qöyiladigan xatolar, Özbekiston reklama bozoridagi trendlar hamda şaxsiy tajribasi haqida sözlab berdi.
Siz mahalliy kompaniyalar (AKFA, JCDecauxUZ, Imkon Plus, Lebazar.uz) hamda xalqaro brendlar bilan işlagan marketolog sifatida Özbekistondagi mediasoha doirasida qanday yangilanişlarni alohida qayd eta olasiz?
- Biz yuqori xavf-xatar şaroitlarida işlaşimizga qaramay, Özbekistondagi qariyb bironta ham brend heç bölmaganda bir yil oldinga öz rejalarini bayon qila olmagan ötmişdagi davrlarga taqqoslaganda, uzoq muddatli rejalaştiriş imkoniyatini joriy etişning uddasidan çiqdik. Şu bilan birga, reklama bozoridagi tartib juda qiziq va mantiqiy ravişda özgardi. Avvallari budjetlar, resurslar va kadrlarning katta qismi an’anaviy media atrofida töplangan bölsa, hozirda aksariyat kompaniyalar internet tomonga yönaliş olgan va men birinçilardan bölib bozordagi mazkur burilişni amalga oşirganman. Raqamli marketing tobora ommalaşib bormoqda, xususan, hozirda bu eng jadal ösayotgan segment hisoblanadi. Men tobora köproq brendlar parallel tarzda onlayn-maydonçalarga ham investitsiya kiritayotganiga guvoh bölyapman: ular ijtimoiy tarmoqlarda reklama va strategiyalarni işlab çiqmoqda, izlaş maydonçalarida joylaşmoqda, mobil ilovalarning trafiklarini sotib olmoqda.
Sizning Özbekistondagi marketing sohasida yetakçi sanalgan WorldWide Media agentligingiz jumladan telereklama bilan ham işlaydi. Sizningça, reklama nuqtai nazaridan an’anaviy media qanday istiqbollarga ega?
- Hozirça faqat televideniye qat’iy örnini saqlab kelmoqda, menimça, uning zaxirasida mobil internet arzonlaşib, YouTube orqali pul topiş paydo bölguniça yana bir neça yil bor. Televideniye davri tugaganligini ta’kidlaşga hali erta, aslida bunday bölmaydi, buni masalan AQŞ, Yevropa mamlakatlari, hattoki Turkiya va Qozoğiston misolida ham köriş mumkin. Televideniye kontent nuqtai nazaridan taraqqiy etmoqda, bu yönaliş qisman striming maydonçalariga ötadi. Biroq, maydonça sifatida umuman yöqolib ketmaydi hamda avvalgidek qimmatli va eng keng qamrovli ilgari suriş kanali bölib qoladi.
Agentligimiz, jumladan, faqat televizion reklama bilan çeklanmagan. Biz “oxirgi iste’molçigaça” marketingiga ixtisoslaşganmiz va doim öz taklifimiz raqamli maydonçalar bilan töldiramiz. Hozirda ular köproq hajm olib kelib, köproq talablarni şakllantirmoqda. Biz sifatli marketing va reklama xizmatlarini taqdim etiş orqali bozorda yetakçi pozitsiyani egallab kelmoqdamiz.
Mavzuga oid
Fikringizça, biznes bunday şaroitda öziga maydonçalarni qanday tanlaşi kerak? TVga doir urf va marketing tadqiqotlarning yöqligi marketologlar işini ança qiyinlaştiradi.
- Taşqi reklama, bosma naşrlar, TV, radio kabi an’anaviy maydonçalardagi öyin qoidalarida hammasi yetarliça şaffof. Deyarli barça kanallarda allaqaçon ixtisoslaşuv şakllanib bölgan, ommaviy katta kampaniyalar uçun maydonçalar, auditoriyaga segmentiga mos tor yönalişdagi medialar mavjud. Televideniye uçun şaffof yagona qoidalar bor: International Media Service kompaniyasi katta xalqaro seller sifatida işni şakllantirgan, undan agentliklar reytingga tayangan holda efirdagi reklama vaqtini sotib oladilar; şuningdek, Milliy media-kengaş ham yaxşi faoliyat yuritib kelmoqda. Ayni paytda bir neçta agentliklar taşqi reklamani raqamlaştira boşlagani menga ma’lum. 2019-2021-yillardagi davrga nisbatan, hozirda marketing tarmoği natija sari yönaliş olgan. Mijozga “oxirgi iste’molçigaça” hamrohlik qilişga tayyor katta kreativ agentliklar unmoqda. Bu faqat reklama emas, balki marketingga ham tegişli: “Lokals”, “Sintez”, “WeDigital”. Bu katta xalqaro va ommaviy mahalliy brendlar bilan natijalarni namoyon etayotgan agentliklar. Bugungi kunda kamdan-kam brendlar ilgari surişni avvalgidek professional kreativsiz kör-körona olib boriş yölini tanlaydi. Umuman yondaşuv özgarmoqda.
TV-reklama yönalişida yetakçi böliş qiyinmi? Axir köp joylar boşqa öyinçilar tomonidan egallangan. Kompaniyangiz qay tariqa bunday raqobatga boy bozorning katta qismini egallaşning uddasidan çiqdi?
- Niyatimiz faqat TV-reklama sotadigan agentlik sifatida bozorga kiriş bölmagan. Men muassislik qiluvçi Worldwide media ilk iş kunidanoq an’anaviy reklama agentligi bölmagan – bu marketing kommunikatsiyalari agentligi. Ya’ni, mening agentligim autsorsda tölaqonli marketing yurita oladi: marketing strategiyasini işlab çiqiş, mahsulotni noldan boşlab bozorga olib kiriş, raqobatçilarni tahlil qiliş va butun tannarxni hisoblab çiqiş. Agentliklar orasida yetakçiga aylaniş qiyin emas. Biroq, men bozordagi vazifamni boşqaça köraman. Men uçun mohiyatan özimga yangi yönaliş oçgan holda murakkab loyihalarni amalga oşiriş juda qiziq. Bizdagi muammo faqat bozordagi raqobat emas – aslida bozor hozirça “hammasi endi boşlanmoqda” bosqiçida turibdi.
Sönggi yillarda siz tomondan işlab çiqilgan köçmas mulk bozoridagi marketing kampaniyalariga doir noyob yondaşuv katta e’tiborga sabab bölmoqda – köçmas mulkni reklama qiliş uçun öylab topilgan yangi turdagi reklama roliklari öz samarasini körsatdi. Bunday yondaşuvning sirini bölişa olasizmi?
- Mazkur uslubning siri uning multikanalliligi hamda televideniyeda va onlayn şaklda reklama joylaştirişning nostandart töplamlarini sinovdan ötkazib, söngra yölga qöyişimizdadir. Uslubning qöllanilişi sifatida aralaş şakldagi mediya çiqişlarini bajaramiz: bitta reklama çiqişida qisqa va uzun roliklar. NestOne, Namuna Development, Piramit kabi katta developerlar oğizdan-oğizga ötgan natijalarimiz sababli aloqaga çiqqan. Har bir yeçim öziga xos, biz bitta töplam içida “nusxa köçiriş”ni amalga oşirmaymiz. Lekin bunday yondaşuv real vaqt rejimida va turli kreativ şakllar bilan samarali işlaydi.
IMKON Plus tijorat direktori bölib işlaganingizda brend körsatkiçlari 22 foizga ösgan. Siz oziq-ovqat mahsulotlarini işlab çiqariş sohasida yangi iş boşlayotgan marketing böyiça direktorga qanday maslahat bergan bölardingiz?
- Mahsulot ustidagi işlarga aralaşiş. Men doim ğoyadan tortib dökondagi peştaxtagaça yaxlit qatorlarni yölga qöyadigan “ğalati” marketolog bölganman. Bu deyarli 10 yil avval edi, öşanda hozirgi qurollarning yarmi ham bölmagan, biz “dala” şaroitida hammasini örganardik. Esimda, dunyoning turli şaharlari motivi ostida muzqaymoq qatorini çiqarganmiz, biz hattoki şahardagi qahvaxonalarda ham bölmagan “Tiramisu” şirinligini yaratganmiz. Mavjud bozordan ança ilgarilab ketganmiz. Mahsulotning muvaffaqiyati mahsulotning içida bölgan, biz sifat va uzluksizlik ustidan qat’iy nazorat örnatganmiz. Va marketingda men iste’molçilarning istaklariga tez munosabat bildirardim. Masalan, plombir yaxşi sotilayotganini körganman va biz juda tez bunga moslaşib, mahsulotni qayta qadoqlaganmiz va u bessellerga aylangan. Xullas, mening maslahatim va yondaşuvim öşanda ham, hozir ham özgarmagan. Juda puxta tahlil qiliş, mahsulot ustida tinmay işlaş va köp marta hisoblaş. Öşanda töğri marketing hamrohligi tufayli biz bozorning 25 foiz uluşini egallagan edik – bu Özbekistonda raqobat juda kuçli bölgan muzqaymoq uçun katta körsatkiç. Bu yönalişda, jumladan mahalliylar hisobga olinganida 200dan ortiq işlab çiqaruvçi mavjud.
Siz Özbekiston marketing uyuşmasi doirasida köpinça boşqa marketologlar uçun ma’ruzalar öqiysiz, yangi iş boşlagan ekspertlarga dars ötasiz hamda marketing böyiça ilmiy maqolalarning muallifi hisoblanasiz. Nima uçun marketologlar köp bölişiga qaramay, marketing böyiça mutaxassislar şunçalik kam? Nega malakali mutaxassisni öqitiş bunçalik qiyin?
- Hozir marketologlarga bölgan talab juda ösgan, tanqislik ham aynan şunga boğliq. Bozorda juda köp kompaniyalar birdan oçildi, deyarli barça kompaniyalarda ekspertlar yetişmaydi. Bu borada tovlamaçilarning paydo bölişi oddiy holat. Tasavvur qiling, birdan zudlik bilan zarurat yuzaga kelganida bozorda 10 ming payvandçi paydo bölsa, albatta, har bir kompaniyada payvandçi lavozimini egallaşni istaydigan özini payvandçi deb nomlagan odamlar ham paydo böladi. Biroq, bu yaxşi marketologlar yöq degani emas. Ular bor, aksariyatini şaxsan özim öqitganman, köpçiligi juda yoş, men doim mijozlarimga nigohida öti bor yoşlarga e’tibor qaratişni maslahat qilaman. Barça öquvçilarim marketolog, bu – könikmalarning özi yetarli bölmaydigan, doim harakatda bölib, trendlarni kuzatiş, tahlil qiliş zarur bölgan kasb ekanligini yaxşi biladi. Alpha Education biznes maktabi va Marketing uyuşmasidagi treninglarda aynan şuni örgatamiz.
Siz uçun mijoz tomonida işlaganda qaysi loyiha eng murakkabi bölgan?
- Umuman olganda, mehnat faoliyatim davomida Toşkentda oziq-ovqat mahsulotlarini yetkazib beriş böyiça eng yirik xizmat uçun keys eng qiyini bölgan. U yerga 2016 yilda marketing böyiça direktor lavozimiga kelganimda, xizmat kuniga 35ta buyurtmani amalga oşirardi. Mening maqsadim ham foydalanuvçilar, ham çekda ösişdan iborat edi. Men kompaniya vendorlariga Toşkentdagi eng yirik Bellstore kosmetika tarmoği hamda Les Ailes va BBQ burger yirik fast-fud öyinçilarini muvaffaqiyatli tarzda qöşişni uddalaganman. Bu kompaniyaning kundalik buyurtmalari soni sezilarli darajada ösişiga sabab bölgan. Kompaniyadan 2019 yilda ketayotganimda kuniga 650ta buyurtma yetkazib berilardi. Hozirda fintex, taksi va yetkazib beriş bozori rivojlangan bir davrda, menimça, onlayn-mahsulotni rivojlantiriş uçun resurslar, budjetlar va dijital-ekspertlar ança köpaygan. U paytlarda bu poyezd endi harakatga kelayotgan edi. Biz LeBazar hamda mahsulotlar yetkazib beriladigan Korzinka supermarketlari tarmoği jamoasi bilan birga köp zanjirlarni noldan qurganmiz. Menimça hozir LeBazar foydalanuvçilar bazasini Korzinka Go ilovasiga ötkazgan holda, biznesni boşqa mulkdorga maksimal foyda bilan sotişning uddasidan çiqa oldi.
Azizbek, köplab öquvçilaringiz marketing sohasida muvaffaqiyatga erişişga ulgurgan. Yollanma marketolog öz işini oçişi uçun qanday maslahat bera olasiz?
- Şaxsiy biznes va yollanib işlaş mutlaqo turli yönalişlardir. Birinçi navbatda özi ketiş şart yoki şart emasligi haqida öylab köriş kerak. Men umuman fikrlaşni nazarda tutyapman. Yollanib işlaş nima degani? Yollanib işlaş – aniq iş grafigi, iş beruvçi oldidagi aniq majburiyat va oyiga bir-ikki marta oladigan aniq belgilangan maoşdir. Ya’ni sen iş beruvçiga könikmalaring va vaqtingni sotasan. Bunda, boşqalar uçun, biznes uçun javob bermaysan. Buni yana bir ta’kidlab ötaman – yollanma xodim biznes uçun mas’ul hisoblanmaydi. Har doim biznes uçun mas’uliyat mulkdorning egasi zimmasida böladi. Özi şunday bölişi ham kerak. Şaxsiy biznesga kelsak... Şaxsiy muvaffaqiyatli agentlikning rahbari sifatida biznes haqida gapirar ekanman, öz işing mavjudligi – nafaqat özing, yaqinlaring, balki sen işga yollagan odamlar va ularning oilalari uçun katta mas’uliyat ekanligini işonç bilan ayta olaman. Sen doim yaqinlari va farzandlari bor odamlarni işga yollayotganing haqida öylaşing şart. Köpinça ularning hayoti sen qarorlarni qançalik töğri qabul qilişingga boğliq böladi. Bugungi kunda yollanma marketolog böla turib, ana şu mas’uliyatga tayyormisan? Mijozning emas, öz pullaring bilan tavakkal qilişga tayyormisan?
Siz oddiy marketologdan Toşkentda ötkazilgan Adweek reklama festivali doirasida “Yil odami” mukofotigaça yetib borgansiz. Bu yölda özingiz uçun bugungi kunda sizga yordam berayotgan qanday xulosalarga keldingiz?
- Men mamlakatdagi eng yaxşi marketologlar bilan musobaqada biznesmenlar hamda tadbirkorlar farq qilişini angladim. Birinçilari biznes-jarayonlarni quriş va pullarni töğri sanaşni yaxşi uddalaydi. Ikkinçilari esa xuddi şu işlarni eplaşi yoki eplay olmasligi mumkin, ammo ular ğoyalar hamda hamfikrlar jamoasi bilan birga öz kompaniyasini quriş, yaratiş, doim yaxşilaş istagi bilan “kasal” odamlardir. Birinçi toifadagilar köp pul topadi, ikkinçi toifaga mansublari esa köpinça muvaffaqiyat uçun uyqusi, farzandlari bilan ötkazadigan vaqti, ta’tili bilan “tölaydi”, ammo natijaga yetib kelganida şunçaki foydadan köproğiga ega böladi. Tadbirkorlar iqtisodiyotni harakatga keltiradi, yangilik yaratadi va muntazam ravişda kölamni kengaytiriş, jamoa orqali deyarli heç qaçon amaliy biznesdan çetga çiqmaydi. Men hozirda köproq tadbirkorman va bu işimda imkon qadar köp resurs beradi. Ikkinçi xulosam, biznes böyiça hamkorni xuddi hayotdagi jufting bilan bölgani kabi tanlaş kerak. Marketingga oid xulosalar haqida gapiradigan bölsam, bunda hammasi oddiy: tahlil qil, rejalaştir, samaradorlikni kuzat va natija uçun işla.
